ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
734
PEDAGOG KASBIY KOMPETENTLIGINING TARKIBI
Sayitova Umida Hikmatillo qizi
Alfraganus universiteti, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
dotsent v.b., psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14910076
Pedagoglarning kasbiy kompetentligi asoslaridan biri o‘z tarkibida bilimlar, mahorat va
shaxs sifatini belgilovchi unsur hisoblanib, ular doimo pedagogni harakatga keltirib turuvchi o‘z
ustida ishlash, bilimlarini oshirib borish, har bir pedagogik vaziyatga ijodiy yondoshish hamda
moslashish kabi imkoniyatlaridir. Pedagoglarning kasbiy kompetentligi tuzilishini tahlil qilar
ekanmiz, ko‘pchilik tadqiqotchilar kasbiy kompetentlikni ta’limning funksional tuzilishi sifatida,
uning tarkibiga o‘qituvchining bilimi va mahorati uzviyligi hamda kasb-kor bo‘yicha malakasi
aniq maqsadni ko‘zlab amalga oshiradigan faoliyati, deb baho beradilar. Ammo bilim va mahorat
kabi tushunchalarga nisbatan kompetensiya o‘ta moslashuvchan, bulg‘usi yangilanishlar asosi,
yangi dolzarb axborotlarni qayta ishlashi va amaliy faoliyatida qo‘llashi bilan farq qiladi. Shunday
bo‘lsa ham, kompetentlikning o‘zagi pedagogning shaxsiy sifatlari, uning yo‘naltirilganligi,
maqsadi, umuminsoniylik qadriyatlari, sharoitga moslasha olish qobiliyati, o‘quv-tarbiya
jarayonlarini tashkil etishda rang baranglik, turli-tuman o‘zgarishlar kiritishga o‘ta mos va
munosiblikni ta’minlashi ekanligi ma’lum bo‘ladi.
Tayanch kompetensiyalarning uch guruhini ajratib olish uchun nazariy asos sifatida
psixologiyada shakllantirilgan qoidalar xizmat qiladi, bu qoidalarga inson muloqot, bilim olish va
mehnat sub’ekti ekanligi, insonning kompetentliligi akmeologik rivojlanish vektoriga ega ekanligi
(N.V.Kuzmina); kasbiy mahorat kompetentlikni o‘z ichiga olishi (A.K.Markova) kabilar kiradi.
Yuqoridagi fikrlardan kompetentlikning uch asosiy guruhi ajratib ko‘rsatiladi:[1]
1. O‘zo‘ziga, shaxs sifatida, hayot faoliyati sub’ekti sifatida munosabatda bo‘ladigan
kompetensiyalar.
2. Insonning boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatlariga taalluqli kompetensiyalar.
3. Insonning barcha turdagi va shakldagi faoliyatiga taalluqli kompetensiyalar.
Pedagoglarning kasbiy kompetentligining shakllanishi uning kasbiy-pedagogik
vaziyatlarda aqliy, predmetli-amaliy va motivatsion omillar bilan bog‘liq o‘ziga xos
xususiyatlarining ifodalanishi bilan yorqin namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga ushbu omillar
ko‘plab umumiy jihatlarga ham ega. Bu sohadagi maxsus izlanishlar natijalari ko‘rsatganidek
kasbiy faoliyatga ta’lim oluvchilarning kasbiy kompetentligi ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
735
Pedagoglarning kasbiy kompetentligini shakllantirish, oliy ta’lim muassasalarida ularning kasbiy
va shaxsiy kamolotini ta’minlash uchun zarur pedagogik shart-sharoitlarni yaratish kerakligini
taqazo etadi, chunki bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligini shakllantirishning
pedagogik asoslarini ishlab chiqish, psixologik-pedagogik sharoitlarini aniqlash va
o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligi shakllanganlik darajasini aniqlovchi mezonlarini asoslash
muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilarni kasbiy–pedagogik tayyorgarlik sifatini tubdan oshirish
uning mazmuni bilan bevosita bog‘liqdir, chunki o‘qituvchilarni kasbiy shakllantirish pedagogik
va metodik bilimlarni fan, ta’lim, texnika, texnologiya va ishlab chiqarish iqtisodiyoti sohalaridagi
o‘zgarishlarga asoslangan integratsiyasi ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlashga xizmat
qiladi. Bu jarayon esa bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash mazmunini asoslash va kasbiy
kompetentligini shakllantirish texnologiyasini yaratishda muayyan o‘zgarishlarni amalga oshirish
zaruriyatini keltirib chiqaradi. Kompetensiya o‘z bilimlarini tinmay boyitib borishni, yangi
axborotlarni o‘rganishni, shu kun va davr talablarini his etishni, yangi bilimlarni izlab topish
mahoratini, ularni qayta ishlashni hamda o‘z amaliy faoliyatida qo‘llashni talab qiladi.[2]
Kompetensiya egasi bo‘lgan mutaxassis muammolarni yechishda o‘zi o‘zlashtirib olgan, aynan
shu sharoitga mos metod va yo‘llardan foydalanishni yaxshi bilishi, hozirgi vaziyatga munosib
bo‘lgan metodlarni tanlab olib qo‘llashi, to‘g‘ri kelmaydiganlarini rad etishi, masalaga tanqidiy
ko‘z bilan qarashi kabi ko‘nikmalarga ega bo‘ladi. Kasbiy ta’lim sifatini aynan bo‘lajak
mutaxassisning kompetentliligini shakllantirish hamda uning kasbiy pedagogik ijodkorligini
rivojlantirish bilan ta’minlash mumkin, buni ta’lim jarayonida amalga oshirish texnologiyalarini
ishlab chiqish kasbiy ta’limni modernizatsiya qilishning eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
Demak, kompetentlik talaba tomonidan alohida bilim va malakalarni egallanishini emas,
balki har bir mustaqil yo‘nalish bo‘yicha integrativ bilimlar va harakatlarning o‘zlashtirilishini
nazarda tutadi. Shuningdek, bitiruvchilarning kasbiy tayyorgarligi darajasiga qo‘yiluvchi talablar
nuqtai nazaridan kompetentlik talabalarning muayyan vaziyatlarda bilim, malaka va faoliyat
usullari to‘plamini maqsadga muvofiq qo‘llash qobiliyatini anglatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
736
REFERENCES
1.
Гришина И.В. Профессиональная компетентность директора школы. Автореф.: дис.
… докт.пед.наук. – М.: 2004. – 40 с.
2.
Джураев Р.Х. Организационно-педагогические основы интенсификации системы
профессионального подготовки в учебных заведениях профессионального
образования: Автореф. дисс … док.пед.наук.-Т.:1995.-43с.
3.
Зеер Э.Ф. Модернизация профессионального образования: компетентностный
подход // Образование и наука. Известия. Урал. Отделение РАО. 2004. – № 3. – С.
42-53.
