Fevral, 2025-Yil
520
PEDAGOGLARNING INTELLEKTUAL KOMPETENTLIGI
Sayitova Umida Hikmatillo qizi
Alfraganus universiteti
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsent v.b., psixologiya fanlari
bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14918449
Kompetensiya o‘z bilimlarini tinmay boyitib borishni, yangi axborotlarni o‘rganishni, shu
kun va davr talablarini his etishni, yangi bilimlarni izlab topish mahoratini, ularni qayta ishlashni
hamda o‘z amaliy faoliyatida qo‘llashni talab qiladi. Kompetensiya egasi bo‘lgan mutaxassis
muammolarni yechishda o‘zi o‘zlashtirib olgan, aynan shu sharoitga mos metod va usullardan
foydalanishni yaxshi bilishi, hozirgi vaziyatga munosib bo‘lgan metodlarni tanlab olib qo‘llashi,
to‘g‘ri kelmaydiganlarini rad etishi, masalaga tanqidiy ko‘z bilan qarashi kabi ko‘nikmalarga ega
bo‘ladi.
Bilim olish kompetentligi − «ijtimoiy jamiyat madaniyatida mavjud bo‘lgan qoidalar,
qadriyatlar, bilimlarni egallash usullari tizimiga mos keladigan bilim olish faoliyatining individual
darajasi» deb belgilanadi.[2] Ushbu kompetentlik shaxsning hayotiy faoliyatidagi tashabbuskorlik
xususiyatlariga asoslanadi. Kompetentli ta’lim sifatini oshirishning muhim jihatlaridan biri −
masalalarni hal etish jarayonida kerakli axborotni izlab topish, qayta ishlash va undan unumli
foydalana bilish, muammoni aniqlash hamda uni hal eta olish va boshqa shu kabi ko‘nikmalardan
iborat bo‘lgan umumiy o‘quv ko‘nikmalarini maqsadli ravishda rivojlantirish hisoblanadi.
Kompetensiya insonda murakkab va oldindan ko‘ra bilib bo‘lmaydigan rang-barang ishchi
vazifalarda yo‘nalish olish qobiliyatini rivojlantirish, o‘z faoliyati natijalari haqida tasavvurga ega
bo‘lish, shuningdek, ular uchun mas’uliyat va javobgarlikni ko‘zda tutadi. Bu kabi yondashuvning
shakllanishida zamonaviy “bilimlar iqtisodiyoti”ning ob’ektiv talablari sanaladiki, bunda
muvaffaqiyatli faoliyat uchun bilimlar emas, balki hayotiy va kasbiy muammolarni hal qilishda
namoyon bo‘ladigan umumlashgan bilim, ko‘nikma va malakalar, chet tilida muloqotga qodirlik,
axborot texnologiyalari sohasida tayyorgarlik tobora ahamiyatli va samarali tarmoq sanaladi.
B.B.Gershunskiy kompetentlikni “savodlilik”, “ta’lim olganlik”, “madaniyat”,
“mentalitet” kabi tushunchalar bilan o‘zaro aloqadorlikda olib qaraydi. Ilmiy adabiyotlar tahlili
ta’kidlashga imkon beradiki, pedagogning kasbiy kompetentligiga oid tadqiqotlarda “kasbiy
kompetentlik” tushunchasi turlicha talqin qilinadi: bilim va kasbiy muloqot malakalari
(I.A.Zimnyaya, N.V.Kuzmina, L.M.Mitina, N.F.Talizina); faoliyatning muayyan turlarini
mustaqil bajarishga tayyorlik,[1] kasbiy vazifalarni hal qilish va o‘z mehnati natijalarini baholash
Fevral, 2025-Yil
521
malakalari (E.F.Zeer, N.V. Kuzmina, A.K. Markova, V.A.Slastenin, A.I. Shcherbakov), kasbiy
o‘sish va malaka oshirishga qodirlik, o‘zini kasbiy mehnatda namayon qilish (B.G.Gershunskiy,
V.A. Slastenin, A.K. Markova)lar tadqiq qilishgan.[3]
Intellektual kompetentlik deganda, bilimlarni qo‘llay olishning o‘ziga xos turi, ya’ni
muammolarni hal etishda, shu jumladan muammoli vaziyatlarda ham, samarador qarorlar qabul
qila olish imkoniyatlarini ta’minlay oladigan darajadagi kompetentlik tushuniladi. Tadqiqotchilar
kompetentli odamlarga xos bo‘lgan bilimlar elementlari sirasiga quyidagilarni kiritadilar: turli-
tumanlik, aniqlik va o‘zaro bog‘liqlik, moslashuvchanlik, muhim jihatlarni tez ajrata olish, turli
vaziyatlarda amalda qo‘llay olish, muhim tayanch elementlarining mavjudligi, biror ishni bajara
olish bo‘yicha amaliy bilimlarga egalik. Intellektual-korporativ kompetentlik «murakkab
psixologik xususiyat bo‘lib, korporativ tizim sifatida kompaniya tomonidan masalalarni maqbul
ravishda hal etilishidagi kabi ko‘nikma va malakalar to‘plamidan iborat bo‘ladi». Ular qatoriga –
masalalarni to‘g‘ri qo‘ya bilish va loyiha oldi tadqiqotlarini amalga oshirish, axborot
texnologiyalarini loyihalashtirish, innovatsion g‘oyalarni kiritish, kompaniyani rivojlantirish
strategiyasini ishlab chiqa bilish kabi ko‘nikmalarni kiritish mumkin. N.N.Mankoning fikricha,
pedagogning texnologik kompetentliligi – mavjud pedagogik tizim ob’ektlarini o‘zgartirish
faoliyatida qo‘llaniladigan kreativtexnologik bilimlar, qobiliyatlar va stereotiplar tizimidir. «Bilim
olish faoliyatining amaliy va intellektual mexanizmlarini takomillashtirish, didaktik vositalar
yordamida o‘qisho‘rganish faoliyatining tashqi rejasini tuzish, o‘quv harakatlarini rejalashtirish va
hokazolar boshqaruv hamda shakllantirishni tartibga keltirishning texnologikpedagogik asoslari
hisoblanadi. Bu umumiy kasbiy kompetentlikning maxsus bo‘limi hisoblanadi». Psixologik
kompetentlik, L.V.Andropovaning fikricha, − mutaxassisning kasbiy faoliyatini samarali amalga
oshirish imkonini beradigan o‘ziga xos psixologik (shaxsiy) quroli, uning psixologik
madaniyatining bir qismidir. O‘qituvchining psixologik kompetentliligi ikkita blokdan iborat:
intellektual (kognitiv) va amaliy (harakatli). Intellektual blokka psixologik bilim va tafakkur,
amaliy blokka psixologik ko‘nikma va malakalar kiritilgan.[4]
Ta’lim oluvchi oldida shunchaki fanlarning asoslarini o‘rganish emas, balki, fanni
o‘rganish jarayonida o‘zining bilim egallash imkoniyatlarini kengaytirish, murakkablashtirish
vazifasi turadi. Zero, shunchaki bilimli odam emas, balki bilimlarni egallash, puxtalash va ularni
amalda qo‘llay olish mexanizmi shakllangan odam kuchliroqdir. Bilim olish kompetentligining
asosida umumiy o‘quv ko‘nikmalari yotadi.
Fevral, 2025-Yil
522
REFERENCES
1.
Равен Дж. Компетентность в современном обществе: выявление, развитие и
реализация / Пер. с англ. – М., 2002. – 396 с.
2.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – СПб.: Питер, 2006.
3.
– 713.
4.
Селевко Г. Педагогические технологии на основе дидактического и методического
усовершенствования УВП – М.: 2005.
5.
Сластении В.А. Профессионализм учителя как явление педагогической культуры /
В.А.Сластенин // Педагогическое образование и наука, 2008, № 12. С. 4-15.
