ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
796
GONOKOKKLARNING PATOGENLIK XUSUSIYATLARI FERMENTLARI VA
TOKSINLARI
Norqulova Durdona Qahramon qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti 2-bosqich talabasi
durdonanorqulova63@gmail.com
Tursunov Quvonch Nasim o‘g‘li
Ilmiy rahbar: Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14911089
Annotatsiya. Ushbu maqolada gonokokklarning patogenlik xususiyatlari, fermentlari va
toksinlari haqida so‘z boradi.
Gonokokk infektsiyasi bakterial antroponotik kasallik bo‘lib, asosan
jinsiy aloqa orqali yuqadi va siydik va reproduktiv tizimlarga ta’sir qiladi. Gonoreya juda yuqumli
va har qanday jinsiy aloqa orqali yuqishi mumkin. Ammo, tarqalishiga qaramay (trichomoniasis
va xlamidiyadan keyin uchinchi eng keng tarqalgan STI), kasallik davolanadi va juda kamdan-
kam hollarda o'limga olib keladi.
Gonokokklar odamda siydik-tanosil yoʻllari (soʻzaklar) va koʻz
(blennoreyatsya) shilliq qavatining yiringli kasalliklarini qoʻzgʻatadi.
Maqolaning mohiyatida
gonokokklarning oldini olish va davolash chora tadbirlari
to‘g‘risida fikr mulohaza yurutiladi
.
Kalit so‘zlar:
Gonokokk,
infektsiya, reproduktiv, trichomoniasis, xlamidiya, STI,
siydik-
tanosil yoʻllari (soʻzaklar), koʻz (blennoreyatsya),
antroponotik,
patogenlik, ferment, toksin,
gonoreya.
PATHOGENIC PROPERTIES OF GONOCOCCUS ENZYMES AND TOXINS
Abstract. This article discusses the pathogenic properties, enzymes and toxins of
gonococci. Gonococcal infection is a bacterial anthroponotic disease, transmitted mainly through
sexual contact and affecting the urinary and reproductive systems. Gonorrhea is highly contagious
and can be transmitted through any sexual contact. However, despite its prevalence (the third most
common STI after trichomoniasis and chlamydia), the disease is treatable and very rarely leads
to death. Gonococci cause purulent diseases of the mucous membranes of the genitourinary tract
(gonorrhea) and the eyes (blennorrhea) in humans. The essence of the article is to consider
measures for the prevention and treatment of gonococci.
Keywords: Gonococcus, infection, reproductive, trichomoniasis, chlamydia, STI,
genitourinary tract (genitals), eye (blennorrhea), anthroponotic, pathogenicity, enzyme, toxin,
gonorrhea.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
797
ПАТОГЕННЫЕ СВОЙСТВА ФЕРМЕНТОВ И ТОКСИНОВ ГОНОКОККОВ
Аннотация. В статье рассматриваются патогенные свойства, ферменты и
токсины гонококков. Гонококковая инфекция — бактериальное антропонозное
заболевание, передающееся преимущественно половым путем и поражающее
мочевыделительную и репродуктивную системы. Гонорея очень заразна и может
передаваться при любом виде полового контакта. Однако, несмотря на свою
распространенность (третья по частоте ИППП после трихомониаза и хламидиоза),
заболевание поддается лечению и крайне редко приводит к летальному исходу. Гонококки
вызывают у человека гнойные заболевания слизистых оболочек урогенитального тракта
(гонорея) и глаз (бленнорея). В статье рассматриваются меры профилактики и лечения
гонококков.
Ключевые слова: гонококк, инфекция, репродуктивная, трихомониаз, хламидиоз,
ИППП, мочеполовой тракт (гениталии), глаза (бленнорея), антропонозный,
патогенность, фермент, токсин, гонорея.
Kirish:
Gonokokk —
kasallik
qoʻzgʻatadigan mikrob;
diplokokkparga
mansub; nemis olimi A. Neysser topgan (1879). Organizmdan tashqarida uncha chidamli emas;
yetarlicha nam joyda (
mas, hoʻl lozim, choyshab, mochalkada) boʻlgandagina yuqadi; quritilganda
bir necha minutda, 40—45° gacha qizdirilganda esa bir necha soatda halok boʻladi.
Dezinfeksiyalovchi kimyoviy moddalar gonokokkni oʻldiradi. Odamda siydik-tanosil yoʻllari
(soʻzakla) va koʻz (blennoreyatsya) shilliq qavatining yiringli kasalliklarini qoʻzgʻatadi.
Gonokokk infektsiyasi bakterial antroponotik kasallik bo'lib, asosan jinsiy aloqa orqali yuqadi va
siydik va reproduktiv tizimlarga ta’sir qiladi. Gonoreya juda yuqumli va har qanday jinsiy aloqa
orqali yuqishi mumkin. Ammo, tarqalishiga qaramay (trichomoniasis va xlamidiyadan keyin
uchinchi eng keng tarqalgan STI), kasallik davolanadi va juda kamdan-kam hollarda o‘limga olib
keladi
Gonoreya
(qad. yun. γόνος — «
urug‘ suyuqligi
» va ῥέω — «
oqaman
«),
so‘zak
—
grammanfiy diplokokk — gonokokk
Neisseria gonorrheae
tomonidan chaqiriladigan infektsion
kasallik, jinsiy yo‘l bilan yuqadi. Venerik kasalliklar toifasiga kiradi.U erkaklarga ham, ayollarga
ham ta’sir qilishi mumkin, asosan jinsiy va siydik chiqarish a’zolari shilliq qavatining
shikastlanishi bilan ifodalanadi. Bundan tashqari, muayyan hollarda to‘g‘ri ichak, kon’yuktiva,
og‘iz-halqum shilliq qavatlari ham shikastlanishi mumkin. Bu 15-24 yoshdagi kishilar orasida juda
ko‘p uchraydigan infektsiya hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
798
Gonokokkning belgilari
Odamlarda 3-5 kunlik inkubatsiyadan so‘ng o‘tkir uretrit (idish pufagini jinsiy olatni bilan
bog‘laydigan kanal infektsiyasi) paydo bo‘ladi, u “issiq piss” deb ham ataladigan yiringli siydik
chiqarish oqimi bilan birga keladi. Agar davolanmasa, uretrit surunkali bo‘lib, prostatit (prostata
infektsiyasi) va epididimit (epididimis infektsiyasi) ga o‘tishi mumkin.
Jinsiy amaliyotga qarab, bu infektsiyalarning boshqa joylari ham bo‘lishi mumkin.
Analning lokalizatsiyasi erkaklarda ham, ayollarda ham paydo bo‘lishi mumkin va aksariyat
hollarda qichishish yoki yallig‘lanish kabi bir nechta alomatlarni ko‘rsatadi. Ba’zida yiringli
oqindi va ovqat hazm qilish buzilishi va diareya paydo bo‘lishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
799
Bakteriyalar, shuningdek, og'iz jinsiy aloqa paytida ifloslanishdan keyin tomoqqa (farenks)
joylashishi mumkin. Bu joy ko'pincha e'tiborga olinmaydi (biz portage haqida gapiramiz). Ammo
uni davolash qiyinroq bo'lgani uchun ham sheriklar o'rtasidagi ifloslanish zanjirining saqlanishiga
sabab bo'ladi.
Diagnostika
Ishonchli tashxis qo‘yish uchun venerolog urug‘lanish, osmoz va palpatsiyadan
foydalanadi. Instrumental usullar qo‘llaniladi - uretro-, ano- va kolposkopiya, ultratovush,
diagnostik laparoskopiya. Laboratoriya tekshiruvlari zararlangan joylardan siydik namunalari va
tamponlarni olishni o‘z ichiga oladi.
Laboratoriya tekshiruvlari quyidagilarga bo‘linadi:
•
Mikroskopik, Gram bo‘yalgan surtmalar mikroskop ostida tekshirilganda. Usul
erkak siydik yo‘lidan olingan materialni tekshirishda eng sezgir. Mikroskopning afzalliklari
tezlik, arzonligi va har qanday tibbiy muassasada foydalanish imkoniyatidir.
•
Madaniy - gonokokklar koloniyalar hosil qiladigan ozuqa muhitiga ekish materiali.
Ushbu usulning kamchiligi shundaki, natijani kutish uchun uzoq vaqt (3 dan 10 kungacha)
kerak bo‘ladi.
•
Molekulyar - yanada ilg‘or usullar (PCR, RIF, Elishay). Ular juda qimmat va
maxsus laboratoriyalar va o‘qitilgan xodimlarni talab qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
800
Davolash va oldini olish
Gonoreya, boshqa bakterial infektsiyalar kabi, antibiotiklar bilan davolanadi.
Tsefalosporinlar sinfidagi preparatlar qo‘llaniladi. Seftriakson mushak ichiga, sefiksim esa og‘iz
orqali 7 kunlik kurs uchun azitromitsin yoki doksisiklin bilan birgalikda buyuriladi.
Kombinatsiyalangan terapiya mikroorganizmlarda dori qarshiligining paydo bo‘lishini
kechiktirishga yordam beradi. Homilador ayollarga homilaga minimal ta’sir ko‘rsatadigan dorilar
(seftriakson, spektinomitsin, eritromitsin) buyuriladi. Kursdan so‘ng probiyotik + prebiyotik
seriyali mahsulotlarni og‘iz orqali va intravaginal qabul qilish tavsiya etiladi.
Antibiotik terapiyasidan tashqari, yallig‘lanishga qarshi dorilar va gonoreyani mahalliy
davolash qo'llaniladi - qin yoki siydik yo‘liga 1 - 2% protargol eritmasi yoki 0,5% kumush nitrat
in’ektsiya. Fizioterapiya ko‘rsatmalarga muvofiq, o‘tkir yallig‘lanish bo‘lmasa, buyuriladi.
Jarrohlik endoskopik aralashuvi yopishqoqlikning shakllanishi va siydik chiqishining jiddiy
buzilishi uchun ko‘rsatiladi.
Ikkala sherik ham bir vaqtning o‘zida davolanishi kerak, aks holda qayta infektsiya
mumkin, chunki bu STI bilan immunitet rivojlanmagan. Kurs davomida va undan bir hafta
o‘tgach, siz jinsiy aloqadan voz kechishingiz kerak. Hipotermiyadan, kuchli jismoniy faoliyatdan,
achchiq ovqat va spirtli ichimliklardan, sportdan qochish tavsiya etiladi. Davolanishdan 7 kun
o‘tgach, testlar salbiy bo‘lsa, terapiya muvaffaqiyatli hisoblanadi. Ayollarda gonoreyani davolash
hayz paytida nazorat smearini ham o‘z ichiga oladi.
Farmakoterapiyaning aniq soddaligiga qaramay, uni o‘zingiz buyurish tavsiya etilmaydi.
O‘z-o‘zidan davolanish kasallikni surunkali holga keltirishi mumkin, uni davolash ancha qiyin.
Gonokokklar mutatsiyalarga moyil bo‘lib, doimo antibiotiklarga chidamli shtammlarni ishlab
chiqaradi. 2022 yilda Xitoyda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, bakterial namunalarning 97
foizi barcha ma'lum antibiotiklarga nisbatan chidamli bo‘lgan. Mutaxassislar supergonoreya
paydo bo‘lishi haqida gapirishadi. Bu hodisa antibakterial preparatlarga cheksiz kirish va ularning
past sifati bilan bog'liq.
Tibbiyot xodimlari profilaktikaning ahamiyati haqida gapirishlari bejiz emas. Gonoreya
belgilarini aniqlamaslik uchun himoyalanmagan jinsiy aloqadan qochish, immunitetni
mustahkamlash, shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilish va surunkali infektsiya o‘choqlarini o‘z
vaqtida sanitarizatsiya qilish kifoya.
Infektsion belgilari mavjud bo‘lsa, darhol klinikaga murojaat qilish muhimdir. Shifokor
tekshiruv o‘tkazadi, barcha kerakli tekshiruvlarni tayinlaydi va individual davolash dasturini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
801
tuzadi. Klinikamizda siz (78) 555-10-04 raqamiga qo‘ng‘iroq qilib, dastlabki maslahat uchun
ro‘yxatdan o‘tishingiz yoki veb-saytda qayta qo‘ng‘iroq qilishni so‘rashingiz mumkin
Erkaklarda gonoreyani davolash:
Erkaklarda gonoreyani davolash quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Mikroorganizm chidamli bo‘lmagan antibiotikni tanlash.
Immun tizimini mustahkamlash.
Biogen stimulyatorlar (masalan, aloe va shishasimon tana).
Mahalliy davolash (vannachalar va instillyatsiyalar).
Fizioproceduralar (ultratovush va UBN).
Ayollarda gonoreyani davolash:
Homilador bo‘lmagan ayollar antibiotiklar kompleksi va shifoxonada o‘choqli emlash
bilan davolanadi.
Homiladorlar faqat penitsillinlar va kichik dozalarda vaksinalar yordamida statsionarda
davolanadi, abort xavfini kamaytirish uchun terapiya o‘tkaziladi.
Davolash paytida alkogol va jinsiy aloqani istisno qilish, shuningdek, shaxsiy gigiyenaga
qat’iy rioya qilish kerak.
Xavf
Gonoreyani kech yoki noadekvat davolash jiddiy va potensial fatal oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Ehtimoliy asoratlarga quyidagilar kiradi:
Bepushtlik (erkak va ayol)
Homila tushishi yoki infeksiyalanishi
Tug‘ruq paytida gonokokk olgan kattalar yoki chaqaloqlarda ko‘rlik
Jinsiy a’zolar nekrozi
Sepsis
Xavf guruhi
Noaniq jinsiy hayot kechiradigan odamlar gonoreya rivojlanish xavfi guruhiga kiradi.
Oldini olish
Gonoreyaning oldini olish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
Tekshirilgan sherik bilan monogam jinsiy aloqa.
Shaxsiy gigiyena va boshqalarning shaxsiy buyumlaridan foydalanishdan voz kechish,
ta’sirli aloqa yoki narsalar orqali maishiy zararlanishning oldini olish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
802
Xulosa:
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Gonokokklar (Neisseria gonorrhoeae) inson
organizmida turli klinik ko‘rinishlarga ega bo‘lgan gonoreya kasalligini chaqiruvchi patogen
bakteriyalardir. Ularning patogenlik xususiyatlari, asosan, yopishish, kolonizatsiya va immun
tizimidan qochish mexanizmlari bilan bog‘liq. Gonokokklar yuzasidagi pililar va oqsillar
yordamida epiteliy hujayralariga birikib, to‘qimalarga chuqur kirib boradi. Shuningdek, ular turli
fermentlar ishlab chiqarib, mezbon himoya tizimlarini zaiflashtiradi. Ayniqsa, proteaza, beta-
laktamaza va katalaza kabi fermentlar bakteriyaning yashash muhitida barqarorligini oshiradi va
antibiotiklarga chidamlilikni kuchaytiradi.Gonokokklar tomonidan ishlab chiqariladigan toksinlar
esa hujayra membranasini zararlab, yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytiradi va to‘qimalarda
destruktsiyani yuzaga keltiradi. Lipooligosakkarid (LOS) komponentlari esa immun javobni
susaytirib, surunkali infeksiyalar rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Gonokokklarning
patogenlik omillari va ularning fermentativ hamda toksik faoliyati ushbu bakteriyaning invazivligi
va davolashga qarshiligini belgilaydi. Shu bois gonoreya kasalligini oldini olish, erta aniqlash va
samarali davolash uchun gonokokklarning biologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish muhim
ahamiyat kasb etadi.
REFERENCES
1.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
2.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.
3.
“Tibbiy mikrobiologiya va virusologiya” – O‘zbekiston sog‘liqni saqlash vazirligi
tomonidan tavsiya etilgan darsliklar.
4.
Jawetz, Melnick & Adelberg’s Medical Microbiology – Dunyo bo‘yicha keng
qo‘llaniladigan darslik.
5.
Bailey & Scott’s Diagnostic Microbiology – Klinik mikrobiologiya bo‘yicha asosiy
qo‘llanma.
6.
WHO (World Health Organization) – Gonoreya va boshqa jinsiy yo‘l bilan yuqadigan
kasalliklar bo‘yicha tavsiyalar.
7.
CDC (Centers for Disease Control and Prevention) – Gonokokk infektsiyalari bo‘yicha
yangilangan klinik qo‘llanmalar.
