1080
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
KROSS JUWIRIW TEXNIKASIN RAWAJLANDIRIW USILLARI
Úbbiyev Baxitbay Amangeldievich
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
Fakultetler Ara Denmádeniyati kafedrasi Ásistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14902124
Annotatcia.
Hár qanday sportshı tuwrı dem alıw ne ekenin jaqsı biledi. Sonıń ushın
demdi jolǵa qoyıwǵa júdá kúsh penen, aldınnan, jarıslardan biraz aldın, birinshi shınıǵıwdan
baslap aq kirisiw kerek. Tereń, erkin, bir normada dem alıw, tez-tez, qısqa-qısqa dem alıwdan
qashıw kerek. Ádette, kóp juwırıwshılar kross aralıqlarında hár 3-4 qádemde bir dem alıp, 3-5
qádemde dem shıǵaradı. Biraq sharshaw payda bolǵan waqıtta dem tezlesedi, demek, júzeki
bolıp qaladı. Sonı yadta tutıw kerek dem shıǵarıw qansha tolıq bolsa, dem alıw sonsha tereń
hám tolıq bolıwı kerek, yaǵnıy dem alıwdıń tereńligi dem shıǵarıwdıń tolıqlǵına baylanıslı.
Tayanish sózleri:
Kross juwırıw texnikası, Startta, Dıqqat, Juwırıw, Tosıqlardan, Barlıq
kross aralıqları, uzaq hám júdá uzaq.
Kross juwırıw texnikası óz qásiyetlerine iye. Joldıń tegis emesligi, keskin burılıwlar,
kóteriliw hám tómenlewler, túrli tosıqlar juwırıw ritmin buzadı. Bulardıń hámmesi sportshıdan
joqarı iskerlik qábiletin, óz háreketlerın tuwrı sáykeslendiriw kónlikpesin talap etedi. Hár qıylı
tosıqlardı jeńip ótiw juwırıwdı qıyınlastıradı, biraq onı taǵı da qızıǵarlılaw etedi.
Barlıq kross aralıqları, tap orta, uzaq hám júdá uzaq aralıqlarǵa juwırıw sıyaqlı joqarı
starttan baslanadı. Startta “Startqa!” buyrıǵı berilgeninen keyin juwırıwshı iyeleytuǵın
jaǵdaylardıń bir neshe variantı bar. Olar juwırıwdı qanday tezlik penen baslawdı
jobalastırǵanına, demek, aralıqtıń uzınlıǵına qarap ta ózgerip turadı. Kross aralıǵı qanshelli qısqa
hám jobalastırılıp atırǵan tezlik qanshelli joqarı bolsa, gewde sonsha kóp iyiledi hám dene
awırlıǵı aldınǵa ótkeriledi. Starttan tezirek atılıp shıqpaqshı bolǵan sportshı startta aldınǵa
shıǵarılǵan (yaǵnıy kúshlilew) ayaǵına qarsı táreptegi qolına tayanadı. “Dıqqat!” buyrıǵı menen
dene awırlıǵı aldında turǵan ayaqqa ótkeriledi, gewde bolsa teń salmaqlıǵın uslap turıw ushın
zárúr bolǵan dárejede aldınǵa shıǵarıladı. “Marsh!” buyrıǵı (yamasa oq atılıw) menen juwırıw
baslanadı.
Aralıqtaǵı juwırıw texnikası starttan alınǵan tezliktiń saqlap qalınıwın támiyinlep beriwi
shárt.
Juwırıwshı aldınǵa tejemli tuwrı sızıqlı háreketti orınlawǵa umtılıp, siltenip juwırıw
texnikasın qollanadı, ol ayaqlardıń erkin háreketleniwin hám gewdeniń sezilersiz aldınǵa iyilip
turıwın názerde tutadı. Jetekshi topardan orın iyelegen sportshı ózine tán juwırıw páti hám
metodına ótedi.
1081
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Eń áhmiyetlisi- sportshı shınıǵıwlarda úyrengenindey háreketlerdi erkin orınlawı lazım:
gewde eń qolaylı formada aldınǵa iyilgen, qollar shıǵanaq buwınlarına búgilgen, sanlardıń
kóteriliw bálentligi, qádemler keńligi – ádettegidey. Ayaqları qısqa bolǵan pás boylı juwırıwshı
bálent boylı sportshınıń keń qádemlerine eliklemewi kerek. Juwırıwdıń jeńil hám erkinligi –
juwırıwdaǵı joqarı kórsetkishlerdiń zárúr shártleri esaplanadı. Ashıq formada, keń, biymálel
taslanatuǵın qádemler menen juwırıw jaqsı nátiyje beredi. Qol hám ayaq háreketleri qatań
sáykeslengen bolıwı zárúr (bir waqıtta aldınǵa shep ayaq hám oń qol, keyin oń ayaq hám shep
qol shıǵarıladı). Juwırıwshı tiykarınan arttaǵı ayaǵınıń tikleniwi hám iyteriliwi esabına (áyne
waqıtta iyteriliwshi ayaq) aldınǵa jıljıydı. Jaqsı orınlanǵan iyteriliwge gewde, qollar hám basqa
ayaqtıń (sol waqıtta -silteniwshi) tuwrı halatı sáykes keledi. Iyteriliwden keyin ushıw (párwaz)
basqıshı baslanadı, bul waqıtta iyteriliwshi ayaq aldınǵa tartıladı, silteniwshi ayaq bolsa
tegislenip, jerge túsiwge tayarlanadı. Jer sırtına tiyiw waqtında silteniwshi ayaq dize buwınında
biraz búgilgen bolıp, topıraqqa aldın onıń tabanı túsedi, keyin alaqanınıń sırtqı sheti basıladı, bul
kúshtiń tejeliwine alıp keledi. Biraq shuǵullanıw dárejesi artıp, juwırıwshılardıń ayaq ultanı
hámde baltır bulshıq etleri kúshke tolǵannan keyin, juwırıw waqtında ayaqtı dáslep ushına qoyıw
keyin tabanǵa túsiwi usınıs etiledi. Bul waqıtta iyteriliwshi ayaq aldınǵa shıǵarıladı hám
qádemler tákirarlanadı. Baltırdı jasalma túrde artqa siltew hám onı aldınǵa sırtqa shıǵarıp
taslawǵa jol qoymaw, ayaq ultanları ushınıń tısqarına emes, ishkerige qaratıp, yaǵnıy
háreketleniw sızıǵına parallel formada qoyılıwına áhmiyet beriw zárúr. Sanlardı júdá joqarı
kóteriw jaramaydı. Juwırıw kúshli vertikal terbeniwsiz ámelge asırılıwın gúzetip barıw lazım,
sebebi olar juwırıw waqtında jumsalatuǵın quwat ulıwmalıq muǵdarınıń shama menen 75%
bólimin quraydı. Eger, juwırıwshı hár bir qádemde denesiniń 6-8 sm ge kóterse, bunıń ushın
jumsalatuǵın quwat dene awırlıǵınıń kóteriliw bálentliginiń kóbetpesine teń boladı. Kórip
turǵanımızday, kross juwırıwda jeńil salmaqlı juwırıwshı ústinlikke iye.
Gewde jag`dayi jeńil dem alıwǵa hám qol-ayaqlardıń erkin jaǵdaylarına kesent beretuǵın
tartılıwdan pútkilley tısqarıda bolıwı shárt. Ol biraz aldınǵa iyilgen, bel bólimi bolsa sezilersiz
artqa kerilgen. Bastı tuwrı tutıw, moyın bulshıq etlerın bosastırıw lazım. Shıǵanaqta shama
menen 90
0
múyesh astında búgilgen qollar (pánjeler mush kórinisinde, biraq zorıqtırılmaǵan)
náwbetpe-náwbet aldınǵa iyek kóleminen bálent kóterilmegen halda, artqa ilajı barınsha
háreketlenip, gewde átirapında biraz aylanadı. Aymaqtıń shárt-sharayatınan kelip shıǵıp,
juwırıwshı juwırıw qásiyetlerin ózgertip turıwı hám bir neshe qádem aldındı kórip turıwı, ayaǵı
túsetuǵın orınǵa itibar menen qarap barıwı kerek. Tegis, jumsaq topıraqta sportshı erkin,
silteniwshi qádemler menen juwıradı, ayaq ultanları jumsaq formada ushına qoyılıp, keyin
tabanǵa túsiledi. Qattı taslaq jerde qádemler biraz qısqartılǵanı jaqsı. Tabanlar jaraqatlanbawı
ushın ayaq úshı aldın jerge túsiwi lazım.
1082
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Eger, jumsaq topıraq yamasa qumnan juwırıwǵa tuwrı kelse, tez-tez yamasa qısqa qádem
taslap juwırǵan maqul. Tayanıw maydanı úlkenirek bolıwı hám ayaq qumǵa batıp ketpewi ushın
onı pútkil alaqanına qoyıw zárúr. Tayanǵan halatta iyteriliwshi ayaqtı tolıq tiklemew, yaǵnıy
kúshli iyterilmew kerek. Sanlardı joqarılaw kóteriw usınıs etiledi. Eger, jolda ılaylı, sırǵanaq
jerler ushırasa, jáne tez-tez mayda qádem taslap juwırıladı, ayaq ushları bolsa jerge biraz
ishkerige qaratıp taslanadı. Bazıda bunday ornınan tezirek qádemler menen ótip ketiw ańsatlaw.
Tóbeshikke qısqa qádemler menen gewdeni aldınǵa iyip kóteriliw lazım. Júdá tik
tóbeliklerge qádem taslap, bunıń ústine tuwrı sızıq boylap emes, bálkim qıyalap yamasa máki
tárizli baǵdarda kóteriliw maqsetke muwapıq. Tóbelikten tómenge úlken qádemler menen,
baltırlardı aldınǵa júdá uzaq taslamastan juwırıw qolaylı, nege degende, qıyalıq sebepli qádemler
sonday bolsa da uzınlaw boladı. Tómenge túsiw waqtında gewdeni artqa iyiw, ayaqlardı
tabannan baslap pútkil alaqanına qoyıw kerek. Tik tóbeliklerden qádem taslap, tuwrı yamasa
qıyalap túsken ańsatlaw.
Kishilew salmalar, yamalar hám yamalardı (2-3 m ge shekem) juwırıp kelip bir ayaqtan
ekinshisine sekirip asıp ótiledi, bunda toqtap qalıp tezlikti páseytiw múmkin emes, kerisinshe,
sekiriw aldınan onı biraz kóbeytken maqul, jerge túskende toqtap qalmaw, gewdeniń iyilgen
halatın saqlap qalıw kerek. Suwsız keń salmalar, jıralardıń, jaqsısı, túbinen juwırıp ótiw kerek,
biraq dem alıw ritmin buzbaw usınıs etiledi. Tómenlew diywallar, tosıqlar, awdarılǵan terekler
ústinen, eger, topıraq jaqsı bolsa, “tosıqlardı asıp” qádem taslap asıp ótiw, olardı baspaw yamasa
bir ayaq penen basıw múmkin. Joqarılaw tosıqlardı tayanıp sekiriw jolı menen –bir qol hám oǵan
qarsı táreptegi ayaqqa tayanǵan halda asıp ótiw lazım. Máselen, oń qol hám shep ayaq penen
tosıqtan iyterilip, oń ayaqtı shebi astınan alıp ótiledi hám jerde oń ayaqqa túsirilip, juwırıwdı
dawam ettiredi. Toǵay yamasa putalıq boylap juwırǵanda ayaqlar ásirese astına dıqqat penen
qaraw, qollar menen bolsa bet hám gewdeni terek shqaları hám tikenekler urılıwınan qorǵap
barıw usınıs etiledi.
Hár qanday sportshı tuwrı dem alıw ne ekenin jaqsı biledi. Sonıń ushın demdi jolǵa
qoyıwǵa júdá kúsh penen, aldınnan, jarıslardan biraz aldın, birinshi shınıǵıwdan baslap aq
kirisiw kerek. Tereń, erkin, bir normada dem alıw, tez-tez, qısqa-qısqa dem alıwdan qashıw
kerek. Ádette, kóp juwırıwshılar kross aralıqlarında hár 3-4 qádemde bir dem alıp, 3-5 qádemde
dem shıǵaradı. Biraq sharshaw payda bolǵan waqıtta dem tezlesedi, demek, júzeki bolıp qaladı.
Sonı yadta tutıw kerek dem shıǵarıw qansha tolıq bolsa, dem alıw sonsha tereń hám tolıq
bolıwı kerek, yaǵnıy dem alıwdıń tereńligi dem shıǵarıwdıń tolıqlǵına baylanıslı. Juwırıw
waqtında kross juwırıwshı awızı arqalı dem alıp-shıǵarıwı múmkin. Biraq hawa suwıq
bolǵanında murın arqalı dem alıw kerek.
Ámeliy másláhátler.
1083
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Jarıslarda qatnasıw zárúr taktikalıq bilim, kónlikpe hám tájiriybeni iyelew imkanın
beredi, jigerlilik sapaların qáliplestiriwge járdemlesedi. Jarısta qatnasıw aldınnan jobalastırıladı
hám sportshı ushın kútilmegen hádiyse bolmawı zárúr. Jarıslardan 1-2 kún aldın shınıǵıwlar
toqtatıladı hám juwırıwshı dem aladı. Biraq bunda kún tártibi aldınǵıday qalıwı, dem alıw bolsa
aktiv formada bolıwı shárt, yaǵnıy tań azannan jeńil juwırıw hám arnawlı dene qızdırıw
shınıǵıwları orınlanadı. Jarıslar aldında jeke sport úskeneleri: shınıǵıw kiyimi, trusi, mayka
(nomer tigilgen halda), krossovka yamasa shipovkalardı (bawlardıń isenimligine óz aldına itibar
beriledi) kózden ótkerip qoyıw kerek. Eger, hawanıń suwıwı kútilip atırǵan bolsa, qolǵaplar
tayarlap qoyıladı. Awqatlanıw hám uyıqlaw tártibi ádettegidey boladı. Eger, ilajı bolsa, azanǵı
juwırıwdı jarıslar ótetuǵın trassada ámelge asırıw maqul.
Jarıslar ótkeriletuǵın kúnde de kún tártibin ózgertpew maqsetke muwapıq boladı, biraq
awqatlanıw starttan keminde 3-3.5 saat aldın tamamlanıwı lazım. Bunda awqattıń tez sińetuǵın,
biraq kúshlilew túrleri tańlanadı. Suyıqlıq ishiw ádettegidey. Start orınına jarıslar baslanıwınan
1-1.5 saat aldın keliw zárúr. Sportshılar báyginiń tártip nomeri hám start waqtın bilip alıwı, jeke
nomer alıwı, kiyiniwi hámde dene qızdırıw shınıǵıwların qáterjam halatta orınlawı kerek. Eger,
hawa suwıq bolsa, shınıǵıw orınlaw uzaqlaw waqıt dawam etedi. Waqıt bolsa dene qızdırıw
waqtında aralıqlarǵa juwırıw jaqsı nátiyje beredi. Dene qızdırıwdı tamamlap, jıllı sport kiyimin
kiyiw hám óz báygisi waqtın kútip otırıwı zárúr. Óz báygisi aǵzaları startqa shaqırılǵanın esitken
sportshılar startyer járdemshisi qasına kelip, dizimge jazıladı. “Sheshinıń!” buyrıǵınan soń báygi
qatnasıwshıları kostyumların sheship, joldaslarına beredi hám starttan orın iyeleydi. Start aldınan
bir neshe márte tereń dem alıp, shıǵarıwı, ózlerin qáterjam seziwi kerek.
Starttan keyin juwırıwshılardıń jetekshi toparına kirip alıw ushın biraz tezlenip, 30-50 m
di jeterlishe tez basıp ótiwi kerek. Bul abaylılıq penen orınlanadı, qızıp ketiw múmkin emes,
bolmasa tartipsizlik sebepli juwırıwshı ózi ushın hádden tısqarı kúshli pátti tańlap aladı. Jetekshi
topardan orın iyelegennen keyin, ózi ushın qolaylı, bir normadaǵı juwırıw pátine, ádettegi qádem
taslaw hám tuwrı dem alıw ritmine ótiwi zárúr. Juwırıw waqtında aralıq belgisi jaqınında bolıwı,
basqa sportshılarǵa júdá jaqın kelmewi kerek, sebebi bunda ayaq qay jerge qoyılıp atırǵanlıǵın
názerden qashırıw, áyne waqıtta tosıqlardı asıp ótiw ushın tayarlanıwda waqıt joǵaltıw qáwibi
tuwıladı. Tosıqlardan asıp ótiwde júdá abaylı, itibarlı bolıw usınıs etiledi. Qarsılaslarıńızdı jaqsı
gúzetip barıń, olardıń taktikasınan kelip shıǵıp juwırıw tempin ózgertiw kerek bolıp qalsa,
ózińizdi joǵaltıp qoymań. Qarsılaslar aralıqtı basıp ótiw dawamında bir neshe márte tezleniwine-
tezlikti keskin asırıw taktikasın qollanıwına tayar bolıń. Aldınǵa atılıp shıqqan juwırıwshılardı
dıqqat penen gúzetip olardan júdá qalıp ketpewge umtılıń, sebebi finish aldınan olarǵa jetip alıw
júdá qıyın boladı. Eger, kúsh rezervińiz jeterli bolsa hám soqqı menen juwırıwdı gózlep atırǵan
bolsańız, tezligińizdi asırıp, juwırıw pátin kúsheytiń.
1084
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Biraq sonı yadta tutıń, qarsılaslardı oń tárepten aylanıp ótiw bunda basqa juwırıwshılarǵa
kesent bermew kerek. Eger, qarsılaslarıńız siz usınǵan pátke shıdam bere almasa tezlenip
olardan ozıp ketiń. Eger, bunıń ilajı bolmasa, jaqsısı, pátti biraz tómenletip, finish jaqınında
aldınǵa atılıp shıǵıw ushın kúshti tejep turǵan maqul (11).
Barlıq tájiriybeli sportshılar jaqsı bilgenindey “óli noqat” hám “ekinshi nápes” degen
túsinikler bar. Ayaq qorǵasınday awırlasıp hawa jetpey qaladı – dem alıw izden shıǵadı hám
juwırıwdı toqtatpaqshı boladı. “óli noqat” halatı ótip ketedi, “ekinshi nápes” ashılıp, jaǵday
jeńillesedi. Juwırıw waqtında joqarı hám palwan súyegi bulshıq etleri zorıqpawına,
bosastırılıwına áhmiyet beriliwi lazım. Qollar háreketi bir ritmde, erkin barmaqlar mush etip
túyilmegen. Dem alıwın dıqqat penen 1gúzetiw, tolıq dem shıǵarıw shárt. Finishke
jaqınlasqanda, pútkil kúsh rezervin iske salıw qollar menen aktiv islep, juwırıw pátin ilajı
barınsha asırıw kerek.
REFERENCES
1.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
2.
Джанходжаев, Н. (2024). Проблемы и перспективы применения нейронных сетей в
сфере образования. Confrencea, 10, 177-183.
3.
Джанходжаев, Н. (2024)
4.
5-НЕЙРОПЕДАГОГИКАДА НЕЙРОН ТАРМОҚЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ.
Наука и технология в современном мире, 3(4), 111-113.
5.
Сейтмуратова, А., Турдымуратов, Ж., & Джанходжаев, Н. (2015). МЕКТЕПКЕ
ШЕКЕМГИ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ
МЕКЕМЕЛЕРИНДЕ
ДЕНЕ
ТӘРБИЯСЫ
ОЙЫНЛАРЫН ӨТКЕРИЎ МЕТОДИКАСЫ. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 26(1), 49-53.
6.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
7.
Muratbayevich, K. P. (2024). Spiritual and physical development during the adaptation
period of young players. Texas Journal of Agriculture and Biological Sciences, 27, 8-11.
8.
Daurxanovich, U. M. (2023). Popularization of the sport of athletics within the framework
of the five initiative olympics.
9.
Утепов, МД (2023). Организация и методика проведения занятий по легкой атлетике
в высших учебных заведениях. Экономика и общество , 10 (113), 1.
1085
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
10.
Davrkhanovich, U. M. (2022). ATHLETICS AND THE HISTORY OF ITS
DEVELOPMENT. PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS, 2(18),
11-13.
