1086
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
ORTA HÁM UZAQ ARALIQLARǴA JUWIRIW TEXNIKASIN JETILISTIRIW
USILLARI
Úbbiyev Baxitbay Amangeldievich
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
Fakultetler Ara Dene Mádeniyati kafedrasi Ásistent oqitiwshisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14902137
Annotatcia.
Gewdeniń awısıw múyeshi, juwırıw tezliginen kelip shıǵıp, optimal dárejede
bolıwı kerek. Tek sonda ǵana juwırıw texnikasın buzıwshı túrli jaǵdaylardan qutılıw múmkin.
Bunda juwırıw zárúr teń salmaqlılıq, qolaylı ritm, bulshıq etlerdiń bosasıwı hámde zorıǵıwı
gezekpe-gezek orınlanıwında óz sáwleleniwin tawadı. Bular aqılǵa muwapıq texnikanıń tiykarǵı
belgileri esaplanadı. Juwırıw waqtında bas tuwrı tutıladı, aqırında 8-10 m aldınǵa tigilgen
bolıwı lazım. Bul juwırıw waqtında teń salmaqlılıqtı turaqlı jaǵdayda uslawǵa, juwırıw tezligi
asırılǵanda gewdeniń awısıw dárejesin qadaǵalawǵa járdem beredi.
Tayanish sózleri:
Tayanıw dáwirinde, Juwırıw texnikasın, Nátiyjede, Juwırıwda tepsiniw
fazası, juwırıw texnikası.
Juwırıw texnikasın shıraylı ham tejemli orınlaw juwırıw túrleriniń barlıǵında joqarı
nátiyjege erisiwdiń tiykarǵı baǵdarı esaplanadı.
Belgili bolǵanınday, orta hám uzaq aralıqlarǵa juwırıw texnikası óziniń sırtqı belgilerine
qaray, jeńil hám shıraylı juwıra alıw hámde bulshıq etlerdı zorıqtırıw yamasa bosastırıw sıyaqlı
juwırıw ritmiiniń almasıwınıń bir-birine sáykesligi tuwrı sızıq boylap barlıq háreketlerdiń óz-ara
sáykesligin sáwlelendiriwi zárúr.
Dene dúzilisindegi óz aldına ózgeshelikler, tábiiy esaplanadı, juwırıw texnikasına tásir
kórsetedi, bul bolsa juwırıw texnikasın iyelewdiń hár bir sportshıda ózine tán bolıwın kórsetedi.
Uzaq shuǵıllanıw nátiyjesinde biraz turaqlı kónlikpelerdi júzege keltiriw múmkin, atap
aytqanda, nadurıs háreketler de kónlikpege aylanıp qaladı. Nátiyjede shuǵıllanıwshı juwırıw
texnikasın nadurıs orınlawı múmkin hám usı halatta juwırıp artıqsha energiya hám waqıt
jumsawı sport nátiyjesine tásir etedi. Sonıń ushın juwırıwdı úyretiwdiń dáslepki basqıshınan
baslap tuwrı juwırıw háreketlerine úyretiwge itibar beriw maqsetke muwapıq.
Hár qıylı sport razryadına iye bolǵan juwırıwshılar texnikasın salıstırıw hám analizlewde
olardıń juwırıw usılına tán ózgesheliklerden kelip shıǵıw kerek.
Ádette, juwırıw texnikasın analizlegende, ekinshi qádem yamasa háreket ciklli háreket
birligi sıpatında belgilenedi. Hár bir cikl tayanıwdıń eki dáwiri hám párwazdıń eki basqıshınan
ibarat boladı.
1087
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Juwırıw waqtında ayaqlar háreketinde tayanıw dáwiriniń dawamlılıǵı hámiyshe siltewshi
háreketler dáwiri dawamlılıǵınan qısqalaw boladı, párwaz basqıshı usılayınsha júzege keledi.
Sportshı juwırıp atırǵanda sırtqı kúshler tásiriniń tómendegi qásiyetleri gúzetiledi: a)
starttan juwırıwda tınısh halat inyerciyasın jeńip ótiw; b) juwırıw tezligine baylanıslı ortalıqtıń
qarsılıq kúshin ózgertiw; v) tayanıw reakciyası tásiriniń waqıtlılıǵı.
Tayanıw dáwirinde jerge beriletuǵın basım kúshi hámde tayanıwdıń juwırıwshı
awırlıǵınan artıq bolǵan reakciyasınıń keskin artıp ketiwi deneniń ulıwmalıq salmaq orayı (USO)
vertikal terbeniwlerin júzege keltiredi. Bul terbeniw onsha sezilerli bolmasa da juwırıw
texnikasınıń buzılıwına óz tásirin kórsetedi.
Buwınlardaǵı háreketler úlken iymekler boylap hám zárúr tezlikte ámelge asırıladı. Sonıń
ushın inyerciya tásiri bulshıq etler iskerliginiń óz-ara tásiri juwırıw waqtında tolıq sáwlelenedi.
3.40-súwret.
Ilgerileme háreketke sırtqı kúshlerdiń tásir kóz qarasınan tayanıw dáwiri eń áhmiyetli
esaplanadı. Sonıń ushın biz juwırıw texnikasın qısqasha analizlegenimizde gewdeniń awıwı orta
hám uzaq aralıqlarda 70
0
-80
0
arasında terbenedi.
Juwırıw waqtında ayaqtı jerge qoyıw fazası. Juwırıwdıń zamanagóy texnikasınıń
baslanǵısh tayanıwında ayaqtı jumsaqlaw qoyıw talap etiledi hám amortizaciya ushın ayaq,
ádette, tabannıń aldı bólimine, deneniń u.s.o. sızıǵına jaqınlaw orınına basıladı (3.40-súwret, 1-
kadr). Tayanıwdıń baslanǵısh basqıshında dize buwınına biraz búgilgen ayaqtı qoyıw juwırıw
tezligine baylanıslı. Juwırıw tezligi kúsheygeni sayın, ulıwmalıq qaǵıydaǵa qaray, ayaq jerde
kerilgen halda qoyıladı hám tayanıw reakciyası waqtı qısqalaw boladı.
1088
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
3.41-súwret. Juwırıwda tepsiniw fazası
Juwırıwda tepsiniw fazası. Ózbekstanlı hám shet elli eń kúshli sportshılardıń juwırıwı
baslanǵısh tayanıwda ayaq ultanınıń jerde kerilip qoyılıwı menen birge kúshli hám tezirek
iyteriliw menen de ajıralıp turadı (3.40-súwret, 2-kadr).
Amortizaciya waqtında úlken vertikal terbeniwdiń aldın alıw maqsetinde ótkir múyesh
astında iyteriliw tayanıwshı ayaqtı dize hám baltır-taban buwınında búgiw esabına ámelge
asırıladı. Baltır-taban buwını qanshelli kóp búgilse, juwırıwshınıń háreketleri sonsha jedel
boladı, sebebi bul halatta iyteriliw ótkirlew múyesh astında júzege keledi. Dize buwınında ayaq
qattı búgilmewi kerek, sebebi bul USOnıń qosımsha tómenlewine alıp keledi, nátiyjede iyteriliw
dinamikası biraz awırlasıp, tábiiy esaplanadı, juwırıw tezligin ástelestiredi.
Joqarı tájiriybeli sportshılardıń juwırıw texnikasındaǵı ózine tán tayanıwshı ayaqtıń barlıq
buwınlarında, ásirese baltır-taban buwınında tolıq yamasa derlik tolıq tegisleniw júzege keledi.
Bunda silkiniwshi ayaq, juwırıw tezligine baylanıslı túrde sandı joqarıǵa-aldınǵa jedel
dárejede kóteriliwinde kúshli rol oynaydı. Belgili bolǵanınday, silkiniwshi ayaq amplitudasınıń
artıwı menen tayanıwshı ayaqtıń topıraqqa kórsetetuǵın basımı da asadı, demek, iyteriliw kúshi
asıwı menen juwırıw tezligi kúsheyedi.
Ushıw fazası dáwirinde teń salmaqlılıqtı saqlawı hámde juwırıwshı denesiniń bosasqan
halatta bolıwı júdá áhmiyetli (3.40-súwret, 3-kadr).
Juwırıw waqtında gewdeni tuwrı tutıw halatı. Juwırıw waqtında gewdeniń turaqlılıǵın
saqlaw texnikanıń áhmiyetli elementi esaplanadı. Belgili bolǵanınday, juwırıw bul hár bir
qádemde dene teń salmaqlılıǵın ózgertip baradı. Sol sebepli háreketler gewde hámde bastıń
turaqlı halatında (juwırıw halatı) tuwrı tutılıwı lazım.
Gewdeniń tuwrı (hár bir juwırıwshıǵa tán bolǵan) jaǵdayı bulshıq etler hám ishki
organlar jumısı ushın zárúr sharayattı jaratadı.
1089
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Orta hám uzaq aralıqlarǵa juwırıwda gewdeniń awıwı 70°-80° arasında terbenedi.
Bunday awısıw halatında qádemlerdiń tabiiy uzınlıǵın saqlap turıw ańsatlaw. Hádden tıs
awısıw qádemler uzınlıǵın qısqartadı hám “jıǵılıwshı juwırıw” dep atalatuǵın kórinisti júzege
keltiredi, bunda jerge qonıwdıń qopal hám awır bolıwı, silteniwshi ayaq baltırınıń artqa kóbirek
ketip qalıwı gúzetiledi, sannıń aldınǵa óz waqtında kóteriliwi qıyınlasadı. Kerisinshe, gewdeniń
hádden zıyat tuwrı jaǵdayı jelkelerdiń artqa jıljıwına alıp keledi, bul ádette, u.s.o.nıń vertikal
terbeniwin asıradı. Juwırıw bul halatta “oynaqlaw” yamasa qaptalǵa taslap juwırıw kórinisin
aladı, onı da tuwrı dep bolmaydı.
Gewdeniń awısıw múyeshi, juwırıw tezliginen kelip shıǵıp, optimal dárejede bolıwı
kerek. Tek sonda ǵana juwırıw texnikasın buzıwshı túrli jaǵdaylardan qutılıw múmkin. Bunda
juwırıw zárúr teń salmaqlılıq, qolaylı ritm, bulshıq etlerdiń bosasıwı hámde zorıǵıwı gezekpe-
gezek orınlanıwında óz sáwleleniwin tawadı. Bular aqılǵa muwapıq texnikanıń tiykarǵı belgileri
esaplanadı. Juwırıw waqtında bas tuwrı tutıladı, aqırında 8-10
m
aldınǵa tigilgen bolıwı lazım.
Bul juwırıw waqtında teń salmaqlılıqtı turaqlı jaǵdayda uslawǵa, juwırıw tezligi asırılǵanda
gewdeniń awısıw dárejesin qadaǵalawǵa járdem beredi. Qollar jumısı juwırıwdıń iyelengen
ritmine dáykes bolıwı hámde gewdeniń vertikal oǵı átirapındaǵı jeńil aylanıwına sáykes keliwi
zárúr. Qollardıń halatı (bálent, tómen) hár túrli, juwırıwshınıń ózi ushın qolaylı bolıwı shárt, ol
joqarı palwan súyegin zorıqtırmay háreketlendiriwi kerek.
Juwırıwshınıń texnik sheberliginiń tiykarǵı baǵdarı fizikalıq sapa esaplanadı (kúsh, tezlik,
shıdamlılıq). Texnik sheberlik penen fizikalıq sapalardı parallel túrde úzliksiz jetilistirip barıw
kerek. Áyne waqıtta sonı aytıw kerek, shet eldiń eń jaqsı juwırıwshılarınan ózgeshe túrde biziń
kóp ǵana juwırıwshılarımız ayırım háreket basqıshların aldınǵı tayanıwda ayaqtı jerge qoyıw,
gewde, bas, qollardıń zorıqqan halatı, silteniwshi háreketler basqıshında jeterlishe bosastırmastan
biraz qopal formada orınlaydı. Biziń pikirimizshe, juwırıw texnikasına úyretiw processinde
gimnastika usılı deb atalǵan bul usıl, yaǵnıy juwırıw háreketlerine juwırıw hám sekiriw
gimnastikası járdeminde úyretiw hámiyshe de payda bermeswi múmkin. Qollardı juwırıwǵa
úyretiwde aynaǵa qarap qollar háreketin orınlaw juwırıw texnikasın iyelewge biraz járdem
beredi. Úyretiw processinde tap sonday sekiriw hám juwırıw shınıǵıwların kóp muǵdarda
qollanıw aqıbetinde sportshılarımızdıń juwırıw texnikasında kúsh qásiyetleri payda boldı, bul
olardıń tabiiy háreketleniwine az bolsa da tásir etedi.
Biz juwırıw texnikasına úyretiwde juwırıw hám sekiriw gimnastikasınan qosımsha qural
sıpatında paydalanıwǵa qarsı emespiz, biraq onı tiykarǵı qural dep qabıllaw da múmkin emes.
Juwırıw hám sekiriw gimnastikası juwırıw texnikasındaǵı qátelerdi saplastırıwdıń qosımsha
quralı bolıp xızmet etiwi zárúr, biraq hár bir óz aldına juwırıwshı texnikasındaǵı nuqsanlardıń
qásiyetlerinen kelip shıǵıp, olarǵa tańlap alınǵan shınıǵıwlardı qollanıw usınıs etiledi.
1090
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Juwırıwdıń jetik texnikasına úyretiwdiń eń jaqsı quralı, tábiiy kishi tezlikte juwırıw
esaplanadı. Ádebiyatlarda beriliwinshe, 1970-80-jıllarda dúnyanıń eń kúshli treneri Artur
Lidyard óz shákirtlerine tómen pátte tez-tez hám uzaq juwırıwdı usınar eken, bunda ol eki
áhmiyetli wazıypanı sheshedi: birinshiden – ulıwmalıq shıdamlılıqtı rawajlandırıw, ekinshiden –
juwırıw texnikasına úyretiwde tuwrı kónlikpe tájiriybelerin qáliplestiredi. Bunda qáwmettiń
tuwrı tutılıwına – juwırıw jaǵdayına hám juwırıw tezligin ózgertiwde USO awısıwın basqara
alıw tájiriybesine dıqqatlı bolıw júdá áhmiyetli. Bul juwırıw waqtında dene bólimleriniń zárúr
teń salmaqlılıq payda etiwine kómeklesedi hám juwırıwshını, ádette, juwırıwda quralsız
qatnaspaytuǵın óz aldına bulshıq etler toparınıń zorıǵıwına alıp keliwshi artıqsha kompensator
háreketlerinen qutqaradı.
Solay etip, juwırıw texnikasına úyretiw hám onı jetilistiriwdiń tiykarǵı quralları sıpatında
tómendegilerdı aytıp ótiw maqsetke muwapıq:
1.
Óz háreketlerın qadaǵalaǵan halda tómen pátte juwırıw.
2.
Tezlikti áste-aqırın asırıp (tezleniwli) juwırıw.
3.
Hár bir óz aldına juwırıwshınıń juwırıw texnikasındaǵı kemshiliklerden kelip shıǵıp
tańlap qollanılatuǵın juwırıw hám sekiriw gimnastikasınıń ayırım shınıǵıwlarınan paydalanıw.
4.
Eliklewshi shınıǵıwlardan paydalanıw usınıs etiledi.
5.
Járdemshi shınıǵıwlardan óz waqtında paydalanıw.
6.
Juwırıw processinde qollar hám ayaq háreketin durıs orınlawǵa itibar qaratıw.
7.
Sekiriw shınıǵıwların turaqlı túrde qollanıp barıw zárúr.
REFERENCES
1.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
2.
Джанходжаев, Н. (2024). Проблемы и перспективы применения нейронных сетей в
сфере образования. Confrencea, 10, 177-183.
3.
Джанходжаев, Н. (2024)
4.
5-НЕЙРОПЕДАГОГИКАДА НЕЙРОН ТАРМОҚЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ.
Наука и технология в современном мире, 3(4), 111-113.
5.
Сейтмуратова, А., Турдымуратов, Ж., & Джанходжаев, Н. (2015). МЕКТЕПКЕ
ШЕКЕМГИ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ
МЕКЕМЕЛЕРИНДЕ
ДЕНЕ
ТӘРБИЯСЫ
ОЙЫНЛАРЫН ӨТКЕРИЎ МЕТОДИКАСЫ. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 26(1), 49-53.
6.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
1091
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
7.
Muratbayevich, K. P. (2024). Spiritual and physical development during the adaptation
period of young players. Texas Journal of Agriculture and Biological Sciences, 27, 8-11.
8.
Daurxanovich, U. M. (2023). Popularization of the sport of athletics within the framework
of the five initiative olympics.
9.
Утепов, МД (2023). Организация и методика проведения занятий по легкой атлетике
в высших учебных заведениях. Экономика и общество , 10 (113), 1.
10.
Davrkhanovich, U. M. (2022). ATHLETICS AND THE HISTORY OF ITS
DEVELOPMENT. PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS, 2(18),
11-13.
