1317
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BOLALAR MEHNATIGA QARSHI KURASH
Islomova Sadoqat Azim qizi
Qarshi xalqaro universiteti Muhandislik va pedagogika fakulteti
Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo’nalishi 3-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14911497
Anontatsiya
. Ushbu ilmiy ish "Bolalar mehnatiga qarshi kurash" mavzusini o‘rganadi va
bolalar mehnatining ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy ta’sirlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda bolalar
mehnatining jamiyatdagi o‘rni, uning salbiy oqibatlari, shu jumladan, ta’lim olish huquqi,
sog‘liqni saqlash, va rivojlanish imkoniyatlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Ishda, bolalar
mehnatini mehnat huquqi, xalqaro me’yorlar va O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
qonunlari asosida tahlil qilish hamda bu boradagi global va milliy tajribalar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, bolalar mehnatini kamaytirish va uning oldini olish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari, davlat siyosatini takomillashtirish, ijtimoiy
himoya va bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan choralarni kuchaytirishga yordam
beradi.
Kalit so‘zlar:
bolalar mehnati, mehnat huquqlari, bolalar huquqlari, ijtimoiy himoya,
ta’lim huquqi, zo‘ravonlik va ekspluatatsiya, mehnatni me’yorlash , xalqaro me’yorlar,
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, bolalar rivojlanishi, bolalar mehnatiga qarshi kurash,
ijtimoiy va iqtisodiy ta’sir, mehnat sharoitlari.
БОРЬБА С ДЕТСКИМ ТРУДОМ
Аннотация.
В данной исследовательской работе рассматривается тема «Борьба
с детским трудом» и анализируются социальные, экономические и правовые последствия
детского труда. В исследовании рассматривается роль детского труда в обществе, его
негативные последствия, в том числе влияние на право на образование, здравоохранение и
возможности развития. В работе рассмотрен анализ детского труда на основе
трудового
законодательства,
международных
стандартов
и
действующего
законодательства Республики Узбекистан, а также мировой и национальный опыт в
этом отношении. Также будут разработаны практические рекомендации по
сокращению и предотвращению детского труда. Результаты исследования помогут
усовершенствовать государственную политику, усилить меры, направленные на защиту
социальной защиты и прав детей.
Ключевые слова:
детский труд, трудовые права, права детей, социальная
защита, право на образование, насилие и эксплуатация, стандартизация труда,
1318
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
международные стандарты, законодательство Республики Узбекистан, развитие
детей, борьба с детским трудом, социально-экономическое воздействие, условия труда.
COMBATING CHILD LABOR
Abstract.
This research paper examines the topic "Combating Child Labor" and
analyzes the social, economic and legal effects of child labor. The study examines the role of
child labor in society, its negative consequences, including the impact on the right to education,
health care, and development opportunities. In the work, analysis of child labor based on labor
law, international standards and current laws of the Republic of Uzbekistan, as well as global
and national experiences in this regard are considered. Practical recommendations for reducing
and preventing child labor will also be developed. The results of the research will help to
improve public policy, strengthen measures aimed at protecting social protection and children's
rights.
Key words:
child labor, labor rights, children's rights, social protection, right to
education, violence and exploitation, standardization of labor, international standards,
legislation of the Republic of Uzbekistan, child development, fight against child labor, social and
economic impact, working conditions.
Dunyo miqyosida bolalar mehnatiga qarshi kurashish borasida katta harakatlar amalga
oshirilgan bo‘lsa-da, hali ham bu masala dolzarb bo‘lib qolmoqda. Xalqaro tashkilotlar,
jumladan, BMT, Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) va boshqa tashkilotlar bolalar mehnatini
qisqartirish va butun dunyo bo‘ylab bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan ko‘plab
tashabbuslarni ilgari surishmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham bolalar mehnatini taqiqlash
va ularni himoya qilishga qaratilgan qonunchilik bazasi mustahkamlangan, ammo amaldagi
muammolar hali ham mavjud. Bolalar mehnati, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi, uy-ro‘zg‘or ishlari,
turizm va servis sohalarida keng tarqalgan bo‘lib, ko‘plab bolalar maktabdan chetlashtiriladi,
ular to‘liq ta’lim olishdan mahrum bo‘lishadi. Shu bilan birga, bolalarning jismoniy va ruhiy
salomatligi, shuningdek, kelajakdagi hayot sifatiga ham zarar yetkaziladi. O‘zgarmas ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlar, past daromadlar, oilaviy muammolar va boshqa omillar bolalar mehnatining
tarqalishiga sabab bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasining mehnat huquqi, bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha
ko‘plab qonunlar, qoidalar va xalqaro hujjatlarga amal qilinadi. Masalan, O‘zbekiston
Respublikasi "Bolalar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida"gi qonuni, "Mehnat kodeksi" va
boshqa hujjatlar bolalar mehnatiga qarshi kurashishni nazarda tutadi.
1319
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Biroq, mavjud qonunchilik va tizimning samaradorligini oshirish, bolalar mehnatini
kamaytirish uchun yanada kuchli va samarali chora-tadbirlar talab etiladi. Mavzuni yanada keng
yotish uchun bola mehnati o’zi nima ekanligini bilishimiz lozim.
Bolalar mehnati - bu hozirgi zamonning eng dolzarb ijtimoiy masalalaridan biri bo‘lib,
nafaqat rivojlanayotgan mamlakatlarda, balki rivojlangan davlatlarda ham mavjud muammo
hisoblanadi. Bu fenomen ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy jihatdan jiddiy ta’sir ko‘rsatadi va
bolalar huquqlarining buzilishi, ularning ta’lim olish huquqi, sog‘liqni saqlash, rivojlanish
imkoniyatlari kabi asosiy jihatlariga putur yetkazadi. Bolalar mehnatini kamsituvchi,
ekspluatatsiya qiluvchi va ularning erkin rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi holatlar ko‘plab
mamlakatlarda uchraydi va bu jamiyatda barqaror rivojlanish, iqtisodiy farovonlikni
ta’minlashga salbiy ta’sir qiladi.
Bolalar mehnati - bu bolalar yoki voyaga yetmagan shaxslarning o‘z yoshiga mos
kelmaydigan yoki ularning jismoniy, ruhiy, ma’naviy va ijtimoiy rivojlanishiga zarar
yetkazadigan mehnat faoliyatidir. Ushbu mehnat bolalarning to‘liq o‘sishi va rivojlanishiga
to‘siq bo‘ladi va ular o‘z huquqlaridan foydalanishdan mahrum bo‘lishadi. Shuningdek bolalar
mehnatining turlari mavjud, ular quyidagilar:
- Majburiy mehnat: bolalar o‘z ixtiyori bilan emas, balki majburlash orqali ishlashga jalb
qilinadi. Bu bolalarni ekspluatatsiya qilish va ular uchun yomon sharoitlarda ishlashni anglatadi.
- Zo‘ravonlikka asoslangan mehnat: bolalar jismoniy yoki psixologik zo‘ravonlikka
duchor bo‘lib, majburiy ishlarga jalb qilinadi.
- Uy-ro‘zg‘or mehnati: ko‘pincha qishloq joylarda bolalar uy-ro‘zg‘or ishlariga jalb
qilinadi. Bu holatda, bolalar ta’lim olishdan mahrum bo‘lishadi.
- Bolalar mehnati qishloq xo‘jaligida: qishloq xo‘jaligida bolalar o‘z yoshiga mos
kelmaydigan ishlarni bajaradi, masalan, ekin ekish, hosil yig‘ish va boshqa mehnat faoliyatlari.
- Bolalar mehnati shaharlar va sanoat sohalarida: shahar va sanoatlarda bolalar og‘ir
ishlarda ishlatiladi, ular xavfli va salbiy sharoitlarda ishlaydi. Bu kabi zo’ravonliklar bolani
ilmsizlikka yokida hayotda o’z o’rnini topa olmaslikka, o’zi sevimli mashg’uloti bilan
shug’ullana olmasligi, o’z ustida ishlamasligi, qobiliyatlarini kashf qilmasligiga olib keladi.
Bolalar mehnatining ijtimoiy oqibatlari ular uchun ta’lim olish imkoniyatlarini cheklaydi,
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va ularning rivojlanishiga to‘siq bo‘ladi. Bolalar mehnatiga
jalb qilingan bolalar jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmaydi, o‘z huquqlaridan mahrum bo‘ladi va
kelajakda jamiyatda muvaffaqiyatli bo‘lish imkoniyatlarini yo‘qotadi. Albatta har bir bola
o’qishni, tengqurlari bilan o’ynashni xohlaydi, lekin ularning ba’zilari mehnat qilishlari balkida
oila yuki zimmalariga tushgan bo’ladi.
1320
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Va shuningdek bolalar mehnatining turli xil sabablari mavjud. Bolalar mehnatining
sabablari murakkab va ko‘p qatlamli bo‘lib, bir qator iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy omillarni o‘z
ichiga oladi. Iqtisodiy sabablaridan biri bu - kambag‘allik: oila daromadining pastligi yoki
kambag‘allik bolalar mehnatiga jalb qilishning asosiy sababidir. Oilalar mehnatga muhtoj bo‘lib,
bolalar ishlashga majbur bo‘ladi. Keyingisi ishsizlik: oila a’zolarining ishlash imkoniyatlari
cheklanganligi sababli, bolalar mehnatga jalb qilinadi. Ijtimoiy sabablari: oila muammolari: o‘ta
kambag‘al oilalar, yolg‘iz ota-onalar, oilada kuchli iqtisodiy muammolar mavjud bo‘lganda
bolalar mehnatga jalb qilinishi mumkin. E’tiborning yo‘qligi: ta’limga nisbatan jamoatchilikda
etarli e’tiborning yo‘qligi, ko‘plab bolalar o‘qish o‘rniga ishlashga majbur bo‘ladi. Huquqiy
sabablardan: qonunchilikning etarlicha ishlamasligi: bolalar mehnatini taqiqlovchi qonunlarning
zaifligi yoki ularga amal qilmaslik bolalar mehnatining keng tarqalishiga olib keladi. Keng
miqyosdagi nazoratning yo‘qligi esa: mahalliy va xalqaro qonunlarga amal qilmaslik, bolalar
mehnatini kamaytirishga qaratilgan nazorat mexanizmlarining zaifligi.
Shuningdek xalqaro hujjatlar roli katta o’rin tutadi:
-BMT Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konventsiyasi (1989): BMT tomonidan bolalarning
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan eng asosiy xalqaro hujjat bo‘lib, u bolalar mehnatini
taqiqlash va bolalarning erkin rivojlanishini ta’minlashni nazarda tutadi.
-Xalqaro Mehnat Tashkiloti tomonidan qabul qilingan konvensiya bolalar mehnatini
ekspluatatsiyaga qarshi kurashishga qaratilgan. Uning asosiy maqsadi bolalar mehnatini faqat
qat’iy belgilangan holatlarda va minimal yoshdan kichik bo‘lgan bolalarni ishga jalb qilishni
taqiqlashdir.
Milliy qonunchilik:
-O‘zbekiston Respublikasining mehnat kodeksi: Ushbu kodeksda bolalar mehnatini
taqiqlash va mehnat sharoitlarini belgilash bo‘yicha qoidalar mavjud. Bu qonunchilikda bolani
majburiy mehnatga jalb qilish, og’ir yuk ko’tartirish kabilarni oldini oladi.
-Bolalar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risidagi qonun: O‘zbekistonning bolalar
huquqlarini himoya qilishga qaratilgan qonunlari bolalar mehnatini taqiqlaydi va bolalarning
huquqlarini ta’minlashni maqsad qiladi. Masalan ushbu qonunchilikning 20-moddasida bolaning
mehnat qilish huquqi kafolatlari haqida so’z boradi. Ya’ni har bir bola o‘zining yoshi,
sog‘lig‘ining holati va kasbiy tayyorgarligiga muvofiq qonunchilikda belgilangan tartibda
mehnat qilish, faoliyat turini va kasbni erkin tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash
huquqiga ega.
Bolalarni mehnatga tayyorlash uchun umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim
tashkilotlarining o‘quvchilarini ularning sog‘lig‘iga hamda ma’naviy va axloqiy kamol topishiga
ziyon yetkazmaydigan, ta’lim olish jarayonini buzmaydigan yengil ishni o‘qishdan bo‘sh vaqtida
1321
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
bajarishi uchun - ular o‘n besh yoshga to‘lganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-
onasining o‘rnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yo‘l
qo‘yiladi. Qisqacha qilib aytganda bola mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan, bir vaqtning
o’zida ham ishlashi ham o’qish huquqiga ega bo’ladi. 21-moddaga ko’ra, bolaning dam olish va
bo‘sh vaqtga bo‘lgan huquqi kafolatlari, bunda har bir bola o‘zining yoshi, sog‘lig‘i hamda
ehtiyojlariga mos keladigan dam olish va bo‘sh vaqtga bo‘lgan huquqqa ega. Ota-ona yoki ota-
onaning o‘rnini bosuvchi shaxslar o‘z qobiliyatlari hamda imkoniyatlariga muvofiq bolaning har
tomonlama kamol topishi va farovonligi uchun zarur turmush sharoitini ta’minlaydi.
Bolalar mehnatini kamaytirish bo‘yicha davlat va xalqaro miqyosda bir qator chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda bolalar mehnatini kamaytirish bo‘yicha bir qator
qonuniy va ijtimoiy dasturlar ishlab chiqilgan. Misol uchun, ta’lim tizimini isloh qilish, oilaviy
yordam dasturlari, bolalarni mehnatdan himoya qilishni kuchaytirish. Xalqaro tashkilotlar va
NNTlarning roli: Xalqaro tashkilotlar, masalan, BMT, ILO va YUNISEF, bolalar mehnatiga
qarshi kurashishda katta rol o‘ynaydi, bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan global
tashabbuslarni ilgari surishadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Bosh assambleyasining 75-sessiyasida o‘zbek tilida nutq so‘zlab unda inson
huquqlari sohasidagi holat ham butunlay o‘zgarganligi hamda majburiy va bolalar mehnati to‘liq
tugatilganligi maʼlum qilindi. Ya’ni qabul qilinadigan qonunlar, qarorlar va sessiyada so’zlangan
nutqlarning barchasi inson omili uchun xizmat qiladi, bu esa quvonarli holatdir.
Voyaga yetmaganlarga ish davomida beriladigan imtiyozlar yana bir qiziqarli hamda
barchani qiziqtirgan savollardan biri va undan ko’pchilik xabardor emas, shu mavzuni qisqacha
yoritishga harakat qildim. Voyaga yetmagan shaxs ishga qabul qilinganidan so‘ng u katta
yoshdagi xodimlar bilan teng huquqlarga ega bo‘ladilar. Faqatgina mehnatni muhofaza qilish, ish
vaqti, ta’tillar va boshqa mehnat shartlari sohasida ularga qo‘shimcha imtiyozlar beriladi.
Masalan, ish vaqtiga to‘xtaladigan bo‘lsak, voyaga yetmaganlarga nisbatan qisqartirilgan
ish vaqti qo‘llaniladi hamda 16 dan 18 yoshgacha bo‘lgan xodimlarga ish vaqtining muddati
haftasiga - 36 soatdan, 15 dan 16 yoshgacha bo‘lgan shaxslar uchun esa haftasiga 24 soatdan
oshmaydigan qilib belgilanadi.
O‘qib ishlayotgan voyaga yetmagan uchun imtiyozlar: Kirish imtihonlari topshirishga
ruxsat etilgan voyaga yetmagan shaxslarga oliy o‘quv yurtlariga kirish uchun o‘quv yurtlari
joylashgan yerga borish va qaytib kelish vaqti hisobga olinmagan holda kamida 15 kalendar kun
ish haqi saqlanmagan holda ta’til beriladi. Sirtdan ta’lim olayotgan xodimlarga esa imtihon
sessiyasida qatnashishi uchun o‘quv yurti joylashgan yerga borishi va u yerdan qaytib kelishi,
diplom loyihasi tayyorlashi, yoqlashi yoki bitiruv imtihonlari topshirishi uchun yiliga 1 marta
yo‘l kiraning 50 foizdan kam bo‘lmagan qiymatda haq to‘lab beriladi.
1322
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Bosh qomus, ya’ni Konstitutsiyaning 44-moddasiga binoan bolalar mehnatining bolaning
sog’lig’iga, xavfsizligiga, axloqiga, aqliy va jismoniy rivojlanishiga xavf soluvchi, shu jumladan,
uning ta’lim olishiga to’sqinlik qiluvchi har qanday shakllari taqiqlanadi. Aynan shu normalarni
konstitutsiyaga kiritilishi xalqning xohishi bilan bo‘lmoqda. Nega mazkur qoidalar
konstitutsiyaga kiritilishi so‘raldi? Chunki boshqa normativ hujjatlardagi qoidalar vakolatli
davlat organlari tomonidan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Ammo norma asosiy
qonunga kiritilarkan, unga xalq ovoz bermoqda. Buni faqat xalqning xohishi bilan o‘zgartirish
mumkin. Va bu, to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlovchi norma bo‘ladi. Uni osongina o‘zgartirishning
imkoniyati bo‘lmaydi.
Bolalar mehnatiga qarshi kurashish uchun ba’zi tavsiyalar. Bolalar mehnatining oldini
olish va uni kamaytirish uchun quyidagi tavsiyalarni ishlab chiqish mumkin:
1.Qonunchilikni kuchaytirish: bolalar mehnatini taqiqlovchi qonunlarni kuchaytirish,
huquqiy mexanizmlarni yanada samarali qilish.
2.Ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqish: kambag‘allikni kamaytirish, oilalarga iqtisodiy
yordam ko‘rsatish, bolalarni ta’limga jalb qilish bo‘yicha yangi dasturlarni ishlab chiqish.
3.Ta’lim tizimini isloh qilish: bolalar ta’limini kengaytirish, majburiy ta’limni ta’minlash
va bolalar mehnatiga qarshi ongli yondashuvni shakllantirish.
Xulosa qilib aytganda, bolalar mehnatiga qarshi kurash global va mahalliy darajada
dolzarb masalalardan biridir. Bu muammo, asosan, bolalarning sog‘lig‘i, ta'lim olish huquqi va
kelajakdagi imkoniyatlariga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Bolalar mehnatining oldini olish, ularning
munosib ta'lim olish va bolalik davrini xavfsiz sharoitda o'tkazishlarini ta'minlash jamiyatning
asosiy maqsadlaridan biri bo‘lishi kerak.kurashda hukumatlar, nodavlat tashkilotlar va
jamoatchilikning hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Xususan, qonunchilikni mustahkamlash,
kambag‘allikni kamaytirish, oilalarni qo‘llab-quvvatlash va bolalarga ta'lim olish imkoniyatlarini
oshirish orqali bu muammoni hal qilish mumkin. Shuningdek, jamoatchilikni xabardor qilish va
bolalar mehnatiga yo‘l qo‘ymaslik uchun axloqiy tamoyillarni targ‘ib qilish muhimdir. Bolalar
mehnatiga qarshi kurash - bu nafaqat inson huquqlarini himoya qilish, balki kelajak avlod uchun
yanada adolatli va barqaror jamiyat qurish yo‘lidagi muhim qadamlardan biridir.
REFERENCES
1.
30.04.2023. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
Voyaga yetmaganlarning huquq va erkinliklarini taʼminlash samaradorligini oshirish
https://www.ombudsman.uz/oz/docs/voyaga-yetmaganlarning-huquq-va-erkinliklarini-
taminlash-samaradorligini-oshirish
1323
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
3.
Voyaga yetmagan shaxsning ishlashi qonuniymi: talablar va imtiyozlar | O‘zbekiston
Respublikasi
Bandlik
va
mehnat
munosabatlari
vazirligi
https://mehnat.uz/oz/news/voyaga-yetmagan-shaxsning-ishlashi-qonuniymi-talablar-va-
4.
“Bolalar mehnati taqiqlanadi”. O‘zgarayotgan konstitutsiyada majburiy mehnatga doir
yangi
norma
kengaytirilmoqda
—
Uzbekistan
News
|
DARYO.UZ
https://daryo.uz/2023/03/15/tegilmasin-bolalar-mehnati-taqiqlanadi-ozgarayotgan-
konstitutsiyada-majburiy-mehnatga-doir-yangi-norma-kengaytirilmoqda
5.
179-сон 21.08.2007. Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka va bolalarni oilaga
tarbiyaga olish (patronat) to‘g‘risidagi nizomga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish
haqida
6.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Voyaga_yetmagan
7.
Voyaga yetmaganlar - Vikipediya
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Voyaga_yetmaganlar
8.
Ota-onaning bolalarga oid huquq va majburiyatlari
https://advice.uz/oz/document/567
9.
Voyaga yetmagan bolalarni farzandlikka olish
https://www.uzedu.uz/uz/services/50
