ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1039
"O’ZBEK TILINING XALQARO MIQYOSDAGI NUFUZI VA UNING RIVOJLANISH
ISTIQBOLLARI" (O’ZBEK TILINING XORIJIY MAMLAKATLARDA
O’RGANILISHI, XALQARO TASHKILOTLARDAGI RASMIY MAQOMI VA TA’LIM
TIZIMLARIDA QO’LLANILISHI HAQIDA)
Abduvohidova Umida Xolboy qizi
Sergeli tuman politexnikumi ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14938640
Annatatsiya.
Maqolada o’zbek adabiy tilining mustaqillik davridagi ijtimoiy vazifasi
xalqaro miqyosdagi nufuzi va uning rivojlanish istiqbollari" (polivalentligi) tahlil qilingan.
Tayanch so’zlar
: adabiy til, mustaqillik, adabiy tilning ijtimoiy vazifasi, polivalentlik,
milliy ruh.
«ПРЕСТИЖ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА НА МЕЖДУНАРОДНОМ УРОВНЕ И
ПЕРСПЕКТИВЫ ЕГО РАЗВИТИЯ» (ОБ ИЗУЧЕНИИ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА В
ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАНАХ, ЕГО ОФИЦИАЛЬНОМ СТАТУСЕ В
МЕЖДУНАРОДНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ И ИСПОЛЬЗОВАНИИ В
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ СИСТЕМАХ)
Аннататсия.
В статье анализируется социальная функция (поливалентность)
узбекского литературного языка в период независимости.
Ключевые слова:
литературный язык, самостоятельность, социальная функция
литературного языка, поливалентность, национальный дух
.
"
THE PRESTIGE OF THE UZBEK LANGUAGE AT THE INTERNATIONAL LEVEL
AND ITS DEVELOPMENT PROSPECTS" (ABOUT THE STUDY OF THE UZBEK
LANGUAGE IN FOREIGN COUNTRIES, ITS OFFICIAL STATUS IN
INTERNATIONAL ORGANIZATIONS AND ITS USE IN EDUCATIONAL SYSTEMS)
Abstract.
The article analyzes the social function (polyvalence) of the Uzbek literary
language in the period of independence
.
Key words:
literary language, independence, social function of the literary language,
polyvalence, national spirit.
Kirish.
O’zbek tilining paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi uning ona tilida
so’zlashuvchilarning tarixi bilan chambarchas bog’liqdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1040
O’zbek xalqi kabi bir millatning paydo bo’lishi turkiy va eron tillarini birlashtiruvchi bir
qator etnik guruhlarning birlashishi bilan bog’liq edi. Buni orasida katta farq bo’lgan o’zbek
lahjasidagi dialektlarning ko’pligidan bilish mumkin.
O’zbek tilining rivojlanish tarixini uch bosqichga bo’lish mumkin: qadimgi turkiy, qadimgi
o’zbek va zamonaviy o’zbek tili davrlari.
Qadimgi turkiy til
Ushbu bosqich V-XI asrlarga tegishli. Turklar Sirdaryo, Amudaryo va Zarafshon
qirg’oqlari bo’ylab hind-eron qabilalari aholisini asta-sekin chiqarib yuborishgan. Aloqa vositasi
qadimgi turkiy til bo’lib, uning asosida keyinchalik ko’plab Osiyo tillari paydo bo’lgan. Bugungi
kunda qadimgi turkiy yozuvning faqat o’sha davrga tegishli madaniy yodgorliklarda tasvirlangan
qismlari mavjud.
Qadimgi o’zbek tili
Ikkinchi bosqich XI-XIX asrlarga to’g’ri keladi. Shu vaqt ichida o’zbek tili ko’plab qo’shni
tillar ta’sirida rivojlandi. Tilning shakllanishiga birlashgan va rivojlangan adabiy tilni yaratgan
shoir Alisher Navoiy ulkan hissa qo’shdi. Bu shaklda u 19-asrning oxirigacha o’zgarishsiz
ishlatilgan.
Hozirgi o’zbek tili
XX asrda zamonaviy o’zbek tilining shakllanishi boshlandi. Butun O’zbekiston aholisi
tomonidan tan olingan Farg’ona lahjasi uning asosini tashkil etdi. Aholining aksariyati sartiya tili
deb biladigan ushbu lahjada gapirishgan va uning karnaylari sartlar deb nomlangan. Etnik sartlar
o’zbek xalqiga tegishli emas edi, ammo o’tgan asrning 20-yillarida “sart” so’zidan voz kechildi va
mamlakat aholisi o’zbeklar deb nomlana boshladi. Adabiy til normalari yanada demokratiklashdi,
bu esa uni ancha soddalashtirdi.
O’zbek yozuvi
Butun rivojlanish tarixi davomida o’zbek tilida uch xil yozuv mavjud edi. O’tgan asrning
20-yillari oxirigacha o’zbeklarning etnik guruhi arab alifbosiga asoslangan edi. Sovet hokimiyati
paydo bo’lishi bilan yozuv bir qator islohotlarga duch keldi. So’ng 1938 yilgacha Lotin alifbosi
ishlatilgan, keyin esa kiril alifbosiga o’tilgan. O’zbekiston Respublikasi mustaqil davlatga
aylangandan so’ng 1993 yilda yana lotin alifbosi qaytarildi.
Muhokama.
Bugungi kunda o’zbek yozuvida arab harflari, lotin va kirill harflari parallel
ravishda qo’llanilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1041
Katta avlod kirill grafikasini afzal ko’radi, chet elda yashaydigan o’zbeklar esa arab
harflariga o’rganishgan. Maktablarda o’qivchilar lotin tilida o’qishadi, shuning uchun o’quvchilar
va o’quvchilarga Sovet davrida nashr etilgan kitoblarni o’qish juda qiyin.
O’zbek tili fors tilidan olingan so’zlarga boy. XX asrda lug’at rus tilidagi so’zlar bilan
sezilarli darajada boyitildi va bugungi kunda u ingliz tilidagi so’zlar bilan jadal ravishda
to’ldirilmoqda. Davlat dasturiga muvofiq, o’zbek tilini boshqa tillardan olingan so’zlardan
tozalash boshlangan. Bularning barchasi, shubhasiz, o’zbek tilini va tarjimalarini o’rganishda ba’zi
bir qiyinchiliklarga olib keladi, ammo uni o’ziga xos va yanada qiziqarli qiladi. Xalqimizning koʻp
asrlik madaniy, ilmiy-maʼrifiy va badiiy tafakkuri, intellektual salohiyatining yorqin va bebaho
mahsuli boʻlgan oʻzbek tili jahondagi boy va qadimiy tillardan biridir.
Oʻzbekistonda 1989-yil 21-oktyabrda el-yurtimiz asrlar davomida orzu qilib, intilib va
kurashib kelgan davlat tili haqidagi qonunning qabul qilinishi mamlakat suvereniteti va
mustaqilligi sari qoʻyilgan dastlabki dadil qadam edi. Aynan ana shu tarixiy hujjatga binoan oʻzbek
tili mustahkam huquqiy asos va yuksak maqomga ega boʻldi.
Istiqlol yillarida ona tilimiz tom maʼnoda davlat tiliga aylanib, xalqimizni yurtimizda erkin
va ozod, farovon hayot qurishdek buyuk marralarga safarbar etadigan beqiyos kuch sifatida
maydonga chiqdi.
NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI
Bugun Oʻzbekistonimiz “Milliy tiklanishdan — milliy yuksalish sari” degan bosh tamoyil
asosida taraqqiyotning yangi, yanada yuksak bosqichiga koʻtarilmoqda. Mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan keng koʻlamli islohotlar jarayonida davlat tilining hayotimizdagi oʻrni va nufuzi
tobora oshib bormoqda.
Oʻzbek tili siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy-maʼrifiy jabhalarda faol
qoʻllanib, xalqaro minbarlarda baralla yangramoqda. Xorijiy mamlakatlarda tilimizga eʼtibor va
uni oʻrganishga qiziqish kuchaymoqda.
Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat oʻz milliy
manfaatlarini taʼminlash, bu borada avvalo oʻz madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-
avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiydir.
O‘zbek tilining xalqimiz ijtimoiy hayotida va xalqaro miqyosdagi obro’-e’tiborini tubdan
oshirish, unib-o’sib kelayotgan yoshlarimizni vatanparvarlik, milliy an’ana va qadriyatlarga
sadoqat, ulug’ ajdodlarimizning boy merosiga vorislik ruhida tarbiyalash, mamlakatimizda davlat
tilini to’laqonli joriy etishni ta’minlashda tilga oid qabul qilinayotgan qonunlar, farmonlar va
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1042
boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning o’rni katta. Bu borada O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 21 oktabrdagi «O’zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi
va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi farmoni qabul qilindi. O’zbek tiliga
davlat tili maqomi berilganiga 30 yil to’lishi munosabati bilan imzolandi, 21 oktabr kuni «O’zbek
tili bayrami kuni» deb e’lon qilindi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 21 oktabrdagi PF-5850-son Farmoniga
asosan Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti tashkil etilgan. 2020 yil
20 oktabrda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mamlakatimizda o’zbek tilini yanada
rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida” gi Farmoni qabul
qilinib, ushbu Farmon asosida «2020-2030 yillarda o’zbek tilini rivojlantirish va til siyosatini
takomillashtirish konsepsiyasi» ishlab chiqilgan edi. Konsepsiyaning asosiy yo’nalishlari
quyidagilarni nazarda tutadi:
2025- yilga qadar davlat maktabgacha ta’lim tizimida o’zbek tilli guruhlar qamrovini 72
foizga, 2030 yilgacha esa 80 foizga yetkazish;
2030- yilga qadar umumta’lim maktablarida o’quv yillari uchun tayanch o’quv rejalarida
ona tili fanini o’qitish ko’lamini amaldagi haftada 84 soatdan 110 soatgacha oshirish;
oliy ta’lim muassasalarida o’zbek tili kafedralari sonini 2025 yilga qadar 120 taga, 2030
yilgacha esa 140 taga yetkazish;
lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida «O’zbekiston milliy qomusi» jildlarini nashr
etishni bosqichma-bosqich ko’paytirib borish;
2020-yilda o’zbek tilining lug’at boyligini oshiruvchi 15 ta lingvistik, sohaviy-
terminologik, izohli lug’atlar yaratish;
teleradiokanallar suxandon-boshlovchilarining o’zbek adabiy tilidagi nutq madaniyatini
oshiruvchi qayta tayyorlov kurslarida o’qitish tizimini joriy etish va qamrovni 2030- yilgacha 100
foizga yetkazish;
2025-yilga qadar davlat tilida sohaviy ish yuritish hujjatlarining yagona elektron
namunalarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish uchun 14 ta onlayn dastur ishlab chiqish, 2030
yilgacha esa ushbu ko’rsatkichni 25 taga yetkazish;
dasturiy mahsulotlarning o’zbekcha ilovalari va elektron lug’at dasturlarini yaratish;
xorijliklar uchun o’zbek tilini o’rgatuvchi dasturlar yaratish;
2030-yilga qadar xorijiy oliy ta’lim muassasalarida o’zbek tilini o’rgatuvchi markazlar
sonini amaldagi 17 tadan 60 tagacha ko’paytirish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1043
2025-yilga qadar «O’zbek tilining do’stlari» klublari sonini 30 taga, 2030 yilgacha esa 40
taga yetkazish.
Zero, bugungi kunda ona tilimiz tom ma’noda davlat tiliga aylanib, xalqimizni yurtimizda
erkin va ozod, farovon hayot qurishdek buyuk marralarga safarbar etadigan beqiyos kuch sifatida
maydonga chiqdi desak mubolag’a bo’lmaydi. Har birimiz davlat tiliga bo’lgan e’tiborni
mustaqillikka bo’lgan e’tibor deb, davlat tiliga ehtirom va sadoqatni, ona vatanga ehtirom va
sadoqat deb bilishimiz, shunday qarashni hayotimiz qoidasiga aylantirishimiz kerak. Bu olijanob
harakatni barchamiz o’zimizdan, o’z oilamiz va jamoamizdan boshlashimiz, ona tilimizga, urf-
odat va qadriyatlarimizga hurmat, Vatanga mehrimizni amaliy faoliyatda namoyon etishimiz
kerak. Shu boisdan Konsepsiyaga ko’ra, ko’p jildli «O’zbek tilining izohli lug’ati»ning
to’ldirilgan yangi nashri (kirill va lotin yozuviga asoslangan o’zbek alifbosida);
“O’zbek tilining imlo lug’ati”
«O’zbek tili sinonimlari lug’ati»
«O’zbek tili sinonimlarining katta izohli lug’ati»
«O’zbek tili frazeologizmlarining katta izohli lug’ati»
«O’zbek tili omonimlari lug’ati»ni yaratish vazifasi yuklatildi.
Ammo shu o’rinda qayd etish joizki, ayrim o’rinlarda til masalasida dilni xira qiladigan
holatlar ham uchrab turadi. Ayniqsa ko’chalarda do’konlar, supermarketlar, turli xil
ustaxona shoxobchalari, go’zallik salonlari, turli xil osmono’par binolar, bog’chalarga qo’yilgan
nomlar o’zbek tilida emas balki, boshqa xorij tillarida yozilganligining guvohi bo’lishimiz
mumkin. Bu haqiqatni isbotlash uchun siz ulkan bir ilmiy izlanish qilishingiz shart emas, aynan
ko’chaga otlanib turib, qo’lingizga qalam va ruchka olgan holatda chiqsangiz kifoya. Naqadar
achinarli holat bo’lishiga qaramay, biz bunga ko’nikib yashab kelmoqdamiz! Axir biz
O’zbekistonda yashayapmiz-ku, nima uchun unda joy nomlarini o’zbek tilida nomlay olmaymiz?
Buning uchun kim aybdor: davlat organlarimi yoki o’zbek millatimi? Ijtimoiy tarmoqlarda
O’zbekistonda osmono’par binolar qurilayotgan bo’lishiga qaramasdan, ularning nomi hali-hamon
ingliz tilida ekanligi haqida bildirilgan turli xil fikrlarga duch kelishimiz mumkin.
Zero, til har bir millatning ko’zgusi, uning manaviy sarchashmasidir. Til bor ekan, millat
barhayotdir. Tilni Onaga qiyoslanishi bejiz emas, inson o’z onasini ko’rmasdan, uning sof
muhabbatini, mehrini tuymasdan yashay olishi mumkin emas. Bu fikrimizning isboti sifatida
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev tomonidan O’zbek tiliga davlat tili
maqomi berilganligining 30 yilligi munosabati bilan so’zlagan nutqini keltirishimiz mumkin:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1044
«Kimda-kim o’zbek tilining bor latofatini, jozibasi va tasir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his
qilmoqchi bo’lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o’lmas
maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo’shiqlariga quloq tutsin».
Umuman, «2020-2030 yillarda o’zbek tilini rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish
konsepsiyasi» ni amalga oshirishdan maqsad mamlakat hayotining barcha sohalarida, jumladan,
davlat boshqaruvi, zamonaviy va innovatsion texnologiyalar, sanoat, bank-moliya tizimi,
huquqshunoslik, diplomatiya, harbiy ish, tibbiyot va boshqa sohalarda davlat tilining
imkoniyatlaridan to’liq va to’g’ri foydalanishga erishish, barcha davlat organlari va tashkilotlarida
davlat tilida ish yuritish salohiyatiga ega bo’lgan malakali kadrlar faoliyat ko’rsatishini
ta’minlashdan iborat. Shu bilan birga, ilmiy asoslangan yangi so’z va atamalar muntazam ravishda
rasmiy muomalaga kiritish, davlat tili barcha fan tarmoqlariga oid ilmiy tadqiqotlarda ilm-fan tili
sifatida nufuzga ega bo’lish, o’zbek tili o’quv leksikografiya tarmog’ini rivojlantirish, zamonaviy,
yangi avlod o’quv lug’atlarini tuzish hamda ularning elektron shakllarini yaratish orqali sohalar
bo’yicha milliy terminologik tizimni takomillashtirish maqsad qilingan. Va o’zbek tili va
adabiyotini o’qitishning yangi, zamonaviy metodikasini yaratish orqali til ta’limi samaradorligini
oshirishga erishiladi. Shu boisdan 2020-2030 yillarda o’zbek tilini rivojlantirish hamda til
siyosatini takomillashtirish konsepsiyasining ishlab chiqilishi davlat tili sofligini saqlash, uni
boyitib borish va aholining nutq madaniyatini oshirishga xizmat qilishi shubhasiz. Tilimizning
mavqeiga qaratilgan e’tibor ertangi avlodning kelajagi haqida qayg’urishimizning muhim asosi
hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, mamlakatimizda o’zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqei va
nufuzini oshirish, jamiyatning barcha sohalarida faol qo’llanilishiga erishish, yosh avlodni ona
tilimizga hurmat va sadoqat ruhida tarbiyalash borasida keng ko’lamli islohotlar amalga
oshirilayotganligi buning yaqqol tasdig’idir.
Nazariyotchi tilshunos M. M. Guxman milliy adabiy tilning xususiyati haqida shunday deb
yozgan edi: Rivojlangan milliy tillar vujudga kelgan davrda adabiy tilning bu turi asta-sekin tilning
boshqa mavjudlik shakllarini siqib chiqaradi, ularning ijtimoiy ahamiyatini pasaytiradi va
umummilliy normaning ifodachisi, milliy til mavjudligining oliy shakliga, lisoniy aloqaning
universal vositasiga aylanadi. Shu munosabat bilan savol tug’iladi. Xo’sh, davlat tili haqidagi
qonun qabul qilinib istiqlolga erishganimizdan keyin o’zbek adabiy tilining ijtimoiy vazifasi
(polivalentligi) to’liq shakllandimi? O’zbek milliy adabiy tili lisoniy aloqaning universal
vositasiga aylandimi? Afsuski bu savolga ha deb javob bera olmaymiz. Chunki o’zbek adabiy
tilining istiqloldan keyingi ahvolini kuzatsak “Davlat tili haqida”gi qonun talablarining ko’p holda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1045
bajarilmayotgani, davlat tilining amaliyotga keng joriy qilinmayotgani, jonajon poytaxtimiz
ko’chalari ajnabiy yozuvlarga to’lib ketayotgani, shahar maktablari imijimida ruslashtirilayotgani,
qonunlarimiz hali ham boshqa tilda ijod qilinayotganligi ga guvoh bo’lamiz. Shuning uchun ham
O’zbekiston Prezidenti SH. M. Mirziyoyev o’zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining o’ttiz
yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi nutqida “Yana bir muhim vazifa fundamental
tadqiqotlar, zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari, sanoat, bank-moliya tizimi,
yurisprudentsiya, diplomatiya, harbiy ish, tibbiyot va boshqa tarmoqlarda davlat tilini to’laqonli
qo’llash bilan bog’liq” degan edi. O’zbek adabiy tilining ijtimoiy vazifasini to’liq bajarishi davlat
(aniqrog’i davlatning til siyosati)ga, jamiyat (xalq) va shaxsning ruhiyatiga bog’liq. Shuni
ta’kidlash joizki til haqidagi qonun qabul qilinib (1989), keyinchalik uning tahrir etilishi (1995)
bilan davlat bu boradagi o’z vazifa-sini bajardi. O’zbek adabiy tiliga siyosiy va huquqiy erk berildi.
Binobarin mamlakatda o’zbek adabiy tilining ijtimoiy vazifasini cheklaydigan siyosiy va huquqiy
kuch yo’q. Mazkur qonunning amal qilishi aniqrog’i adabiy til ijtimoiy vazifasini to’la bajarishi
uchun esa «xalqimiz ruhan ham uyg’oq bo’lmog’i darkor. Ruh bedorligiga uning rahbar-
rahnamolari, olimu ziyolilari, barcha farzandlari mas`uldir» (I. Karimov. Tafakkur jurnali, 1997,
2-son,12) [Zikrillayev, 2018: 52]. Binobarin malomatli maraz bo’lgan mustamlakachilik asoratini
mahv etish yo’llarini ko’rsatish ham tilshunos, ham adabiyotshunosning birlamchi vazifasi
bo’lmog’i darkor. SHu munosabat bilan milliy ruh masalasi dolzarb muammoga aylanadi. Negaki
milliy ruh uyg’oq bo’lib yuqori darajada zuhur etgan taqdirdagina polivalentlik to’la shakllanadi,
aks holda adabiy tilimiz ijtimoiy hayotning hamma sohasida barcha tomonidan qo’llanadigan
bo’lishi uchun uzoq vaqt talab etiladi. Sotsialistik tuzumda kommunistik mafkura, ateistik
dunyoqarash yakka-hokim bo’lganidan ruhiyat masalalari e’tibordan chetda qoldi. Ma’lumki,
milliy ruh uzvli tushuncha bo’lib milliy ong (aql, tafakkur) va milliy tuyg’u (idrok)dan tuzilgan.
Milliy adabiy tilning ahvoli ana shu ma’nodagi milliy ruhga bog’liq bo’ladi. Afsuski hozircha
barcha ijtimoiy guruh (jamoa) va tabaqada shunday ruh ustuvor deya olmaymiz. O’zbekistonda
xizmat ko’rsatgan jurnalist Kamol Matyoqubovning so’zlari ham bu fikrni tasdiqlaydi: Umuman
olganda, “Davlat tili haqida”gi qonunga, farmonga bunday e’tiborsizliklarning, sohada yuz
berayotgan yuqoridagidek kamchiliklarning asl sababi nimada, degan savol tug’iladi. Sababi
oddiy. Aksariyatimizning qalbimizda davlat tiliga, ya”ni o’zbek tiliga, garchi, bu tilni nihoyatda
sevamiz, deb to’tiqushdek ming martalab takrorlasak ham, mehrmuhabbat yo’q, undan
chinakamiga faxrlanish, iftixor qilish, g’ururlanish tuyg’ulari yo’q. Shu bois adabiy tilimiz ijtimoiy
vazifasini to’la bajarmayapti.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1046
Harbiy soha, sport, fan-texnika, tibbiyot, ish yuritishga adabiy tilning kirib kelishi qiyin
kechmoqda. Masalan tibbiyotda ilmiy tadqiqotni qo’yib turayligu oddiy retsept yozish yoki
kasallik varaqasini to’ldirish hozirgi kunda ham asosan rus tilida bo’lyapti. Buning sababi yoshi
kattaroq shifokorlar sho’ro farzandi bo’lib rus tilida o’qiganligidan ruscha fikrlashdan qutula
olmayotgan bo’lsa hozir bitirayotganlarga ham shunday professor-o’qituvchilar dars
berayotganligidir. Davlat boshqaruvi organlarida rus tili “katta obro’”ga ega bo’lsa-da, oxirgi
yillarda hujjatlarni o’zbek tilida yuritish o’sib bormoqda. Ba’zi siyosatchilar hamma hujjatni
o’zbek tiliga o’tkazishga chaqirmoqda. Ammo shu narsa ayonki, markaziy ijroiya qo’mitalari va
respublika parlamenti rus tilida faol sur`atda hujjat yuritayotgan ekan, bu sohada siljish bo’lishi
qiyin masala. Keyingi paytlarda ko’chalar, maydonlar, xiyobonlar, binolar, do’konlar, xususiy
muassasalar nomlarini yozishda nafaqat davlat tili haqidagi qonunga amal qilinmayotibdi, balki
ularni xorijiy tillarda bitish nihoyatda avj olib bormoqda. So‘zimiz isbotsiz bo‘lmasligi uchun
Toshkent shahrining xohlagan ko‘chasidagi yozuvlarga ‒ xususiy korxonalar, bannerlarga bir
nazar tashlang. Har qadamda «Beanty salon», «La Perla Cosmetics», «Golden River», «Dark
hall», «Elegant», «Creative Master». «Viva», «Savio», «Star Med Center», «Avisa Med Servis»,
«Salus Vita» larga duch kelasiz. «Mini market», «Pich market»larning esa sonsanog’i yo’q. Shular
qatorida aksariyat binolarning peshtoqlari - «Дверь”, “Центр обуви”, “Учебный центр”,
“Подготовка абитуриентов”, “Языковые курсы”, “Дошкольное обучение”, “Зеленый базар”,
“Срочное фото”, “Цветная печать” kabi rus tilidagi nomlar bilan bezalgan. Oshxonalar nomi
yonidagi “milliy taomlar” “multi taomlar”ga, palov degan nom «plov»ga aylangan. Yurtimizning
«O’zbekiston» deb atalgan go’zal nomi esa «Uzbekistan»ga aylanib ulguribdi. Endilikda ingliz,
rus tilidagi nomlar yoniga nemis, fransuz, koreys, xitoy va boshqa tillardagi turli-tuman atamalar
ham kelib qo’shilmoqda. Xullas, poytaxtning xohlagan ko’chasiga kirsangiz, 80-85 foiz xorijiy
tillardagi, 15-20 foiz o’zbek tilidagi nomlarga, atamalarga, shiorlarga duch kelasiz. O’zingizni
Toshkent shahri ko’chalarida emas, London, Moskva shaharlari ko’chalarida yurgandek his
qilasiz. Go’yo yurtimizda o’zbek tili emas, boshqa tillar davlat tiliga aylangandek taassurot
tug’iladi
Xulosa.
Yuqoridagi kabi holatlarga yana ko’plab misol keltirish mumkin. Biroq shularning
o’ziyoq o’zbek adabiy tili ijtimoiy vazifasini to’la bajarmayotganidan dalolat beradi. O’zbek
adabiy tilining ijtimoiy vazifasi haqida so’z yuritayotgan ekanmiz, bu bilan bog’liq yana bir
muhim masalaga to’xtalib o’tishimiz lozim. Bu o’zbek tilining internet tizimida qo’llanishi
aniqrog’i internet tiliga aylanishi masalasidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1047
«Globallashuv asrida tillarning yashab qolishi ko’proq axborot-kommunikatsiya sohasida,
internet tizimida qo’llanish darajasi bilan bog’liq. Qaysi til internet tili emas ekan, bu tillarning
ro’parasida o’lim xavfi turaveradi» [Til nega o’ladi?, 2019]. «Masalan Yevropadagi Islandiya
davlatining tili bo’lgan island tili o’lik tilga aylanayotgani barcha millatparvar kishilarni hushyor
torttirishi tabiiy. Mutaxassislar fikricha, Islandiyada internet tili ingliz tili bo’lgani uchun island
tilining qo’llanish doirasi toborasi tobora torayib bormoqda. Internet kompyuter texnologiyalariga
tayanadi. Kompyuter lingvistikasida «kompyuterning tilni tanishi» degan tushuncha bor. Agar
kompyuter tilni tanir ekan, tilning kompyuter tili, internet tili ekanligi haqida so’z yuritish to’g’ri
bo’ladi. Kompyuter tilni «tanishi» uchun u bu tilni «bilishi» zarur. Kompyuterning matndagi
xatolarni tuzatishi, matnni qayta ishlashi, annotatsiyalashi, tilni o’rgatishi, transliteratsiya qilishi,
til ifodalarini tasniflashi, tartiblashi, biror tilda gapirishi, yozishi asosida uning tilni tanishi asosida
amalga oshiriladi» [Til nega o’ladi?, internet]. «Tilning internet, kompyuter texnologiyalari tiliga
aylanishi matematik lingvistika, uning davomi bo’lgan kompyuter lingvistikasining shakllangani
va rivojlanish darajasi bilan bog’liq. Ayniqsa, sun`iy intellekt uchun tabiiy tillarni modellashtirish
kompyuter lingvistikasining asosiy, pirovard vazifasi hisoblanadi. Dunyo miqyosida sun`iy
intellektlar yaratish asosida tabiiy tillarni matematik modellashtirish yotadi. Matematik
modellashtirish natijalari sun`iy intellektning faoliyat dasturini yaratishga asos bo’lib xizmat
qiladi. Bu esa o’zbek tili misolida hali ochilmagan qo’riq» [Til nega o’ladi?, internet].
Aytilganlardan ko’rinadiki o’zbek tilini kompyuter, internet tiliga aylantirish ham o’zbek
adabiy tilining ijtimoiy vazifasini kengaytirish uchun zarur bo’lgan muhim vazifalardan biridir.
Tilshunoslik, adabiyotshunoslik, adabiyot, matbuot, radio, televideniye, o’rta va oliy
maktabda o’zbek tili ustuvor. Bu sohalarda o’zbek adabiy tili ijtimoiy vazifasini bajaryapti deyish
mumkin. Lekin adabiy tilning boshqa belgilariga (meyoriylik, umummajburiylik, uslubiylikka)
to’la rioya qilinyapti deya olmaymiz. Binobarin adabiy tilimizning madaniyati (nutq madaniyati)ni
yuqori deb bo’lmaydi. Xulosa sifatida aytish mumkinki o’zbek adabiy tili ijtimoiy vazifasini to’la
bajarishi uchun xalqimizning barcha vakilida milliy ruhni uyg’otish, shu asosda «ona tilimizning
qo’llanish doirasini yanada kengaytirish, ayniqsa, uning ishlab chiqarish, fundamental fan,
tibbiyot, harbiy ish, yurisprudentsiya, axborot texnologiyalari va boshqa yo’nalishlarda faol
istifoda etilishini ta’minlash» zarur. Bu davlat va hukumat rahbarlari, tilshunos, adabiyotshunos
va boshqa soha olimlari, shoir, yozuvchi, til muallimi oldida turgan dolzarb vazifadir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1048
REFERENCES
1.
Гухман М. М. Литературный язык // Общее языкознание. Формы существования,
функции, история языка. Москва, “Наука”, 1970, 604 с.
2.
Одилов Ё. Тил ва жамият таъсирлашуви. Ўзбек тили ва адабиёти журнали, 2020, 4-
сон. 10 – 17-б.
3.
Абадият деворидаги битик. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган мураббий, шоир Мирзо
Кенжабек билан суҳбат // Тафаккур журнали, 2020, 4-сон. 4 – 15-б.
4.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг
ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи. https: //uza.uz/uz/ posts/
prezident-shavkat-mirziyeevning-zbek-tiliga-davlat-tili-ma-o-21-10-2019.
5.
К. Матёқубов. Миллат кўзгусига ғубор туширмайлик. http: //www. adolatgzt. uz/
society/5737.
6.
Нима учун ўзбек тили фан ва сиёсат тили бўла олмади. https: //zamin. uz/uz/
ozbekiston/50047-nima-uchun-ozbek-tili-fan-va-siyosat-tili-bola-olmadi.html 352
7.
Shahnoza Soatova. Ona tilimiz sofligi va boqiyligini saqlashga har birimiz
mas’ulmiz.https://yuz.uz/uz/news/ona-tilimizning-sofligi-va-boqiyligini-taminlashga - har-
birimiz-masulmiz.
8.
Til nega o‘ladi? Global tanazzuldan omon qolish mumkinmi? ‒ Professor bilan suhbat.
https://m.kun.uz/uz/news/2019/10/20/til-nega-oladi-global-tanazzuldan-omon-
qolishmumkinmi-professor-bilan-suhbat
9.
Сирожиддинов Ш. Ўзбек тили ва адабиёти бўйича малакали мутахассисларни тайёрл
