1398
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
MAKTABGA TAYYORLOV GURUHI YOSHIDAGI BOLALARNI TEVARAK-
ATROFGA MO‘LJAL OLISHGA O‘RGATISH
Abdullayeva Dilnoza Erkinovna
Buxoro viloyati G‘ijduvon pedagogika kolleji maxsus fan o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14914565
Annotatsiya.
Mazkur maqolada bolalarda tevarak-atrofga mo‘ljal olish qobiliyatlarini
shakllantirishning ahamiyati, samarali usullari hamda bu jarayonda qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan o‘yin va mashg‘ulotlar haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Tevarak-atrof, fazoviy tasavvur, fazoviy tafakkur xaritalar, diagrammalar,
koordinatsiya, jismoniy faollik, kuzatuvchanlik, Google Maps, interaktiv o‘yinlar.
TEACHING PRE-SCHOOL CHILDREN TO OBJECT THE SURROUNDINGS
Abstract.
This article talks about the importance of building orientation skills in children,
effective methods, and games and activities that can be used in this process.
Keywords
:
Surroundings, spatial imagination, spatial thinking maps, diagrams,
coordination, physical activity, observation, Google Maps, interactive games.
ОБУЧЕНИЕ
ДЕТЕЙ
ШКОЛЬНОГО
ВОЗРАСТА
ЦЕЛИТЬСЯ
В
ОКРУЖАЮЩУЮ СРЕДУ
Аннотация. В статье рассматривается важность развития у детей навыков
пространственной ориентации, эффективные методы, а также игры и занятия,
которые можно использовать в этом процессе.
Ключевые слова
:
Окружение, пространственное воображение, пространственное
мышление, карты, схемы, координация, физическая активность, наблюдение, Google
Maps, интерактивные игры.
Kirish.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun fazoviy tafakkurni rivojlantirish va tevarak-
atrofga mo‘ljal olish qobiliyatini shakllantirish muhim jarayonlardan biridir. Ushbu ko‘nikmalar
bolaning atrof-muhit bilan bog‘liq bilimlarini kengaytirish, mustaqil harakatlanish qobiliyatini
rivojlantirish, harakatlarini muvofiqlashtirish va kelajakda maktab hayotiga tayyor bo‘lishiga
yordam beradi.
Bolalar odatda makon va yo‘nalish tushunchalarini bevosita tajriba asosida o‘rganadilar.
Shu boisdan, ularga vizual, eshitish va harakat orqali mo‘ljal olishga yordam beradigan
o‘yinlar, mashg‘ulotlar va kuzatishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagoglar va ota-onalar
bolalarni turli muhitlarda mo‘ljal olishga o‘rgatish orqali ularning kuzatuvchanligini oshirishi,
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishi va mustaqillik darajasini oshirishi mumkin.
1399
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Adabiyotlar tahlili va muhokama.
Tevarak-atrofga mo‘ljal olishning ahamiyati
Bolalar maktabga borganlarida yo‘nalishlarni tushunish, joylashuvni anglash va atrof-
muhit bilan bog‘liq tushunchalarni egallashlari kerak.
Bu ularning:
Fikrini rivojlantirish – fazoviy tasavvurlarini kengaytirish;
Ijtimoiy moslashuvini oshirish – muhit bilan bog‘liq xavfsiz harakatlanish qobiliyatini
rivojlantirish;
Mustaqilligini kuchaytirish – muayyan yo‘nalishlarda harakat qilishga ishonch hosil
qilishlariga yordam beradi.
Tevarak-atrofga mo‘ljal olish ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari
1. Ko‘rish va eshitish orqali mo‘ljal olish
Ranglar va shakllar bo‘yicha yo‘nalishni aniqlash;
Ovozlar orqali joylashuvni tushunish (masalan, transport tovushlari, qushlarning ovozi).
2. Jismoniy mashqlar va o‘yinlar
"Chap" va "o‘ng" tushunchalarini mustahkamlash;
Yo‘nalish bo‘yicha harakatlanish o‘yinlari ("Ko‘z boylash", "Iz topish").
3. Hududiy belgilar orqali yo‘nalish aniqlash
Binolar, daraxtlar, yo‘llar kabi ob’ektlarni eslab qolish;
"Mana bu joydan burilamiz", "O‘sha binoning orqasida bog‘ bor" kabi tushunchalarni
shakllantirish.
4. Xaritalar va diagrammalar ishlatish
Oddiy xaritalar orqali bolalarga bog‘, uy va maktab yo‘llarini ko‘rsatish;
Rasm yoki sxemalar orqali yo‘nalish tushuntirish.
5. Suhbat va hikoyalar yordamida o‘rgatish
Atrofdagi ob’ektlar haqida hikoya qilish;
Bola qayerda ekanligini ifodalovchi savollar berish ("Siz hozir qayerdasiz?", "Uyga
qanday yo‘l bilan borasiz?").
1
Tevarak-atrofga mo‘ljal olishning muhim jihatlari
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun mo‘ljal olish ko‘nikmalarining rivojlanishi
quyidagi jihatlar bilan bog‘liq:
1
Axmedova, G. (2018). Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishida fazoviy tafakkurning o‘rni. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
1400
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
1. Fazoviy tafakkur – bolaning atrofdagi narsalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishi.
2. Vaqtni his qilish – ertalab, tushlikdan keyin, kechqurun kabi vaqt tushunchalarini
anglash orqali mo‘ljal olish.
3. Kuzatuvchanlik va eslab qolish – bolaning atrof-muhitni kuzatib, eslab qolishi,
belgilangan yo‘nalishlarni topishi.
4. Koordinatsiya va jismoniy faollik – bolalar harakatlar orqali fazoviy tushunchalarni
shakllantiradilar.
Bolalarni mo‘ljal olishga o‘rgatishning samarali mexanizmlari
1. Kuzatuv va belgilarni esda qoldirish
Bolalar ko‘pincha atrof-muhitni ranglar, shakllar, joylashuvlar orqali eslab qoladilar.
Shuning uchun:
Yo‘lda ko‘zga tashlanadigan obyektlarga e’tibor qaratish (masalan, "Mana shu qizil bino
yonidan o‘tamiz").
Yo‘l belgilari, daraxtlar, haykallar kabi obyektlardan mo‘ljal olishni o‘rgatish.
2. Yo‘nalish va tomonlarni ajratish
Bolalar uchun "chap", "o‘ng", "oldinda", "orqada" kabi tushunchalarni tushunish juda
muhim. Buning uchun:
Kunlik mashg‘ulotlar davomida ushbu tushunchalarni ishlatish;
O‘yinlar orqali chap va o‘ngni ajratish ("Chap qo‘ling bilan shuni ko‘rsat", "O‘ng
tomonga yur").
3. Jismoniy mashqlar orqali mo‘ljal olishni rivojlantirish
Bolalar harakat orqali mo‘ljal olish ko‘nikmalarini tezroq o‘zlashtiradilar. Shu bois,
quyidagi o‘yinlar va mashqlarni tavsiya qilish mumkin:
"Xarita bo‘yicha yurish" – bolaga rasm yoki oddiy xarita berilib, yo‘nalish bo‘yicha
harakat qilish taklif qilinadi.
"Sarguzasht izlash" – bolaning ma’lum belgilar yoki obyektlar asosida yo‘l topishini
rag‘batlantirish.
4. Suhbat va hikoyalash orqali o‘qitish
Bolalar bilan sayr vaqtida ulardan "Bu joyni qanday topamiz?", "Uyga qaytish yo‘lini
tushuntirib bera olasanmi?" kabi savollar berish.
Ertak yoki hikoyalardan foydalanib, joylashuv va mo‘ljal olish haqida tushuntirish.
5. Texnologiyalarni qo‘llash
Google Maps yoki maxsus interaktiv o‘yinlar orqali yo‘nalish va fazoviy tafakkurni
shakllantirish.
1401
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Bolalar uchun yaratilgan 3D xaritalar va o‘yinlardan foydalanish.
2
Mashg‘ulotlar uchun tavsiya etilgan o‘yinlar
✅
"Mo‘ljal Olish" o‘yini
Bolalar maktab yoki bog‘chaga borish yo‘lini rasm chizish orqali tushuntiradilar.
Oddiy harakat yo‘nalishlarini ta’riflab, do‘stlariga tushuntirishadi.
✅
"Iz Topish" o‘yini
Bolaga maxsus belgilar bo‘yicha yo‘l topish topshirig‘i beriladi.
Yo‘nalishlarni rasm yoki sxema orqali tushuntirib berishadi.
✅
"Qayerdaman?" o‘yini
Bola oldingi borilgan joylar haqida tavsif berib, qayerda ekanligini aytib berishi kerak.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tevarak-atrofga mo‘ljal olish ko‘nikmalarini
shakllantirish, ularning mustaqilligi va maktabga tayyorligini oshiradi. Kuzatuv, harakat, suhbat,
texnologiyalar va o‘yinlar yordamida bu jarayonni yanada samarali amalga oshirish mumkin.
Eng muhimi, bolalarni kundalik hayotda yo‘nalish topish va muhit bilan bog‘liq
fikrlashga rag‘batlantirish kerak.
Xulosa.
Maktabgacha tayyorlov guruhi yoshidagi bolalarni tevarak-atrofga mo‘ljal
olishga o‘rgatish – ularning mustaqillik darajasi va fazoviy tafakkurini rivojlantirishning muhim
bosqichidir. Bolalar atrof-muhitni anglab, unda erkin harakatlana olishlari uchun kuzatuvchanlik,
xotira, diqqat, mantiqiy fikrlash va yo‘nalish tushunchalarini shakllantirish zarur.
Mo‘ljal olish qobiliyatlarini rivojlantirish:
Bolalarning kuzatuvchanligini oshirish va atrofdagi obyektlarni eslab qolishlariga yordam
berish;
Chap-o‘ng, old-orqa, yuqori-quyi tushunchalarini o‘rgatish orqali yo‘nalishlarni
mustahkamlash;
Xaritalar, diagrammalar va belgilar asosida tushuntirish orqali mustaqil mo‘ljal olish
ko‘nikmalarini shakllantirish;
Jismoniy mashqlar va o‘yinlar yordamida fazoviy tafakkurni rivojlantirish;
Hikoya va suhbatlar orqali bolalarga atrof-muhitni tasvirlash imkonini berish.
Mazkur metodlar bolaning psixologik, intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Tevarak-atrofga mo‘ljal olish ko‘nikmalarining rivojlanishi bolaning maktab hayotiga
tayyorligini oshiradi, shuningdek, mustaqil va xavfsiz harakatlanishiga yordam beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan mo‘ljal olish mashg‘ulotlarini muntazam olib borish
nafaqat o‘qituvchilar, balki ota-onalar uchun ham muhimdir.
2
Yusupova, S. (2021). Bolalarda fazoviy tafakkurni shakllantirishning innovatsion metodlari. Toshkent: Fan va
Texnologiya Nashriyoti.
1402
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Ushbu jarayon interaktiv, qiziqarli va kundalik hayot bilan bog‘langan bo‘lishi kerak. Bu
esa bolalarning fazoviy idrokini mustahkamlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Axmedova, G. (2018). Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishida fazoviy tafakkurning
o‘rni. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
3.
Jalilova, D. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan makon tushunchalarini
shakllantirish bo‘yicha metodik tavsiyalar. Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
4.
Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. W. W. Norton & Company.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha Ta’lim Vazirligi (2021). Maktabgacha ta’lim
muassasalarida metodik qo‘llanma. Toshkent.
6.
Smirnova, E.O. (2019). Psixologiya razvitiya rebenka doshkolnogo vozrasta. Moskva:
Piter.
7.
Montessori, M. (1912). The Montessori Method. New York: Frederick A. Stokes
Company.
8.
O‘zbekiston Respublikasi davlat ta’lim standartlari (2022). Maktabgacha ta’lim tizimi
uchun tavsiyalar. Toshkent: Maktabgacha ta’lim vazirligi.
9.
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development. Harvard University
Press.
10.
Yusupova, S. (2021). Bolalarda fazoviy tafakkurni shakllantirishning innovatsion
metodlari. Toshkent: Fan va Texnologiya Nashriyoti.
