ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1121
GAZ BALLONLARIDAN FOYDALANISHDA EHTIYOT BOʼLING!
Jumaev Sayfiddin Qodirovich.
Favqulodda vaziyatlar vazirligi Аkademiyasi kafedra boshligʼi
Suyunov Asadbek Erka o‘g‘li.
Favqulodda vaziyatlar vazirligi Аkademiyasi 5-batalyon kursanti
Saidqulov Jasur Haydarqul o‘g‘li.
Favqulodda vaziyatlar vazirligi Аkademiyasi 5-batalyon kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14940842
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, turar joy binolarida gaz ballonlarining portlashi va
yong'in xavfsizligi masalalari tahlil qilingan. Tabiiy gaz, asosan metandan iborat bo'lib,
portlovchi va yonuvchi xususiyatlarga ega. Maqola gaz ballonlarining turlari, ularning xavfsiz
foydalanish qoidalari, hamda gazning havo bilan aralashishi natijasida yuzaga keladigan xavf-
xatarlar haqida ma'lumot beradi. Shuningdek, gaz ballonlarining texnik xususiyatlari, saqlash
shartlari va iste'molchilarning ehtiyotkorligi haqida tavsiyalar beriladi. Maqola, shuningdek, gaz
ballonlarining to'g'ri foydalanilishi va texnik ko'rikdan o'tkazilishi, potentsial xavf holatlarini
oldini olishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
turar joy binolari, gaz ballonlar, texnik xususiyatlar, tabiiy gaz, propan,
saqlash shartlari, mahkamlovchi ventil, gaz bosimi.
BE CAREFUL WHEN USING GAS CYLINDERS!
Abstract.
This article analyzes the issues of explosion and fire safety of gas cylinders in residential
buildings. Natural gas, consisting mainly of methane, has explosive and flammable properties. The article
provides information on the types of gas cylinders, the rules for their safe use, and the dangers arising from
the mixing of gas with air. It also provides recommendations on the technical characteristics of gas
cylinders, storage conditions and consumer precautions. The article also emphasizes the importance of
proper use and technical inspection of gas cylinders in preventing potential hazards.
Keywords:
residential buildings, gas cylinders, technical characteristics, natural gas, propane,
storage conditions, locking valve, gas pressure.
БУДЬТЕ ОСТОРОЖНЫ ПРИ ИСПОЛЬЗОВАНИИ ГАЗОВЫХ БАЛЛОНОВ!
Аннотация.
В статье анализируются вопросы взрывов газовых баллонов и пожарной
безопасности в жилых зданиях. Природный газ, состоящий в основном из метана, обладает
взрывоопасными и пожароопасными свойствами. В статье представлена информация о типах
газовых баллонов, правилах их безопасного использования, а также опасностях, возникающих при
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1122
смешивании газа с воздухом. Даны также рекомендации по техническим характеристикам
газовых баллонов, условиям хранения и мерам предосторожности для потребителей. В статье
также подчеркивается, что правильное использование и обслуживание газовых баллонов имеют
важное значение для предотвращения потенциальных опасностей.
Ключевые слова:
жилые дома, газовые баллоны, технические характеристики,
природный газ, пропан, условия хранения, запорная арматура, давление газа.
Soʼnggi yillarda xalq xoʼjaligida, xususan turar joy binolaridagi yonuvchan gazning portlashi bilan
bogʼliq boʼlgan ayanchli hodisalar, yuqori bosim ostidagi gaz ballonlarini qoʼllashda yongʼin xavfsizligi
nuqtai nazaridan alohida eʼtibor talab qilmoqda. Gaz saqlanadigan ballonlardan to‘gʼri foydalanishni bilish
xavf darajasini pasaytirish, talofat va qurbonlarning oldini olishga koʼmak beradi.
Mazkur masalani hal etish uchun respublikamiz aholisiga gaz ballonlari va ulardan toʼgʼri
foydalanish toʼgʼrisida sodda, aniq maʼlumotlar berish, zamon talabiga mos keladigan yuqori sifatli
maishiy gaz ballonlari toʼgʼrisida tushuntirish ishlarini olib borish bugungi kunning dolzarb masalalaridan
biridir.
Tabiiy gaz - bu asosan (98%) metan (SN4) hamda 2% boshqa ogʼir uglevodorodlar (propan, butan,
etan, geksan va boshqalar) dan iborat boʼlgan gazdir.
Qayta ishlangungacha tabiiy gaz hidsiz, rangsiz va tamsiz boʼladi. Gaz sizib chiqqanda uni hidini
sezish uchun unga odorandlar qoʼshiladi. Odorant oʼziga xos hidga ega boʼlgan etilmerkoptan
(suyuqlikdir).
Tabiiy gazga 1000 m
3
hisobiga yoz paytida 16 gramm, qish paytida esa 19 gramm etilmerkoptan
qoʼshiladi.
Tabiiy gaz odam organizmiga boʼgʼuvchi gaz tarzida (havoda 10% dan ortiq kontsentratsiyasi
mavjud boʼlganda, odamning boʼgʼilishga sabab boʼladi) taʼsir qiladi.
Tabiiy gaz – portlovchi va yonuvchi gazdir. Gazlarning havo bilan aralashmasi esa portlaydi.
Tabiiy gaz portlash chogʼida 1 sm
3
maydon hisobiga oʼrtacha 8 kg. kuch bilan zarba berishi
mumkin.
Metan bilan havo aralashmasi alangasining tarqalish tezligi 0,67 m/s. Tabiiy gazning yonish
harorati esa 2100
0
С.
Ballonlar – suyultirilgan va siqilgan gazlarni saqlash uchun moʼljallangan sigʼimlar hisoblanadi.
Ballonlar payvandlagan yoki butun choʼzilgan, yuqori qismi toraygan sigʼim boʼlib, pastki qismida
mustahkamligi uchun taglik va yuqori qismida 2 ta ulanish rezbalari mavjud.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1123
Ballonning yuqori qismida pasport maʼlumotlari oʼyib yozilgan boʼladi, yaʼni ishlab chiqaruvchi
zavod, ballon raqami, ishlab chiqarish sanasi, keyingi sinov sanasi, ishchi va sinov bosimi, “OTK” (Texnik
nazorat boʼlimi) tamgʼasi.
Ballonlarni qayta tekshirish 5 yilda bir marta oʼtkziladi va ballonda keyingi sinov sanasi oʼyib
yoziladi.
Ballonlar quyidagilarga boʼlinadi:
1. Gazning turiga koʼra: kislorod, atsetilen, propan va boshqalar;
2. Boʼyalishiga koʼra: kislorod-koʼk, atsetilen-oq, propan va metan-qizil, uglekisliy gaz-qora,
vodorod-yashil, argon-kulrang, geliy-jigarrang;
3. Yozuv matni va rangi: Аtsetilen-qizil, vodorod-qizil, kislorod-qora, propan-oq, qora, boshqa
gazlar-oq;
4. Tuzilish boʼyicha – butun cho‘zilgan, payvandlangan:
Poʼlat gaz ballonlarining koʼrinishi
Propanning kimyoviy formulasi – S3N8, rangsiz gaz boʼlib, molekulyar massasi 44,096 kg/m3 ni
tashkil qiladi, havodan ogʼir, yonuvchan, chaqnash temperaturasi -96 oS, oʼz-oʼzidan alangalanish
temperaturasi 470 oS, maksimal portlash bosimi 843 kPa ni tashkil qiladi. Propan maxsus ballonlarda
saqlanadi, transportirovka qilinadi va foydalaniladi.
Propan ballonlari hajmi boʼyicha 4 xil: 5, 12, 27, 50 litr boʼlib, hozirgi vaqtda asosan 27 va 50 litr
hajmli ballonlardan foydalanilmoqda.
27 litrli ballon - joʼmragi – GOST 21804-94, konussimon rezbali, ballon qizil rangga boʼyalgan, V
St.3 sp rusumli poʼlatdan bajarilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1124
Geometrik oʼlchamlari: balandligi 600 mm, diametri - 299 mm, korpus devorining qalinligi - 3
mm. Boʼsh ballon ogʼirligi - 14,4 kg, toʼldiriladigan gaz ogʼirligi - 11,4 kg, sigʼimi 27 litr, ishchi bosim -
160 Аtm, sinov bosimi-250 Аtm.
50 litrli ballon – joʼmragi - GOST 21804-94, konussimon rezbali, ballon qizil rangga boʼyalgan, V
St.3 sp rusumli poʼlatdan bajarilgan. Geometrik oʼlchamlari: balandligi 960 mm, diametri – 299 mm,
korpus devorining qalinligi - 3 mm. Boʼsh ballon ogʼirligi - 22 kg, toʼldiriladigan gaz ogʼirligi - 21,2 kg,
sigʼimi 50 litr, ishchi bosim - 160 Аtm, sinov bosimi - 250 Аtm.
Fuqarolar ballonlarda tekshiruvni amalga oshirishi va zarur tezkor sharoitlarda xavfsizlik
choralariga beparvo holda qaramasliklari lozim. Isteʼmolchilar koʼpincha xavf-xatarni oʼylamasdan, pulni
tejashga intiladi. Shu bois, arzon va foydalanilgan (qoʼlbola yasalgan) gaz ballonlarini harid qiladilar. Shuni
ham eʼtiborga olish kerakki, yuqori haroratda gaz kengayib, bosim ortishi natijasida ballondan chiqish
yoʼllarini qidiradi. Koʼp hollarda, isteʼmolchilar gaz ballonlarini tashqi tomonda, yaʼni quyosh nurlari
tushib turadigan joylarda saqlashadi, bu esa juda xavfli hisoblanadi.
Propan gaz ballonlarining belgilanishi va boʼyalishi. Payvandlash poʼlat propan (propan-butan) gaz
ballonlari GOST 15860-84 va GOST 949-73 meʼyoriy hujjatiga koʼra, yozuvlari oq rangda va koʼrinishi
qizil rang bilan boʼyaladi.
Propan gaz ballonlarining pasporti. Propan ballonlarining mahkamlovchi ventilining pastki
qismida maxsus metall doira oʼrnatiladi va belgilangan yozuvlar kiritiladi.
Propan gaz ballonlarining pasportidagi maʼlumotlarning koʼrinishi.
Propan gaz ballonlarinining pasportida quyidagi kengaytirilgan maʼlumotlar yoziladi:
1. Propan ballonining ishchi bosimi (1 MPa ~ 10 atm).
2. Propan ballonini tekshirish (sinov) bosimi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1125
3. Propan balloni hajmi.
4. Propan ballonini ishlab chiqargan korxonaning raqami.
5. Propan ballonini ishlab chiqarilgan sanasi "MM.GG.АА" formatida, "MM" propan ballonini ishlab
chiqarish sanasi, " GG" - ishlab chiqarilgan yili, "АА" – ballonni tekshiruvdan oʼtkazish yili.
6. Ballonni ishlab chiqarilgan vaqtda boʼsh holda ogʼirligi.
7. Propan ballonini oʼrtacha toʼldirilgan holdagi ogʼirligi.
8. Propan ballonini keyingi koʼrikdan oʼtkazilgandagi maʼlumoti “R-АА” formatida, “R” – ballonni
koʼrikdan oʼtkazgan korxona yoki obʼektni tamgʼasi, “АА” – koʼrikdan oʼtkazilgan yili.
Gaz ballonlarida asosan quyidagi holatlarda portlash xavfi hosil boʼlishi mumkin:
1) Ballondan gazni yuqori tezlikda chiqishi unda statik elektr hosil boʼlib, gaz joʼmragi orqali
ballondagi chiqish joyini elektrlashtirishi natijasida uchqun hosil qilishi mumkin.
2) Ballondagi gaz bosimining ruxsat berilgan bosimdan oshishi (ballondagi bosimning quyosh nuri
yoki boshqa issiqlik manbai taʼsirida)
3) Ballon metalining yemirilishi natijasida devorining yupqalanishi, ballonni bajarishda talabga javob
bermaydigan materiallardan foydalanganda, qishki vaqtda havo haroratining pasayishi bilan ballon
metalining plastiklik xususiyati pasayib, zarb yetkazilganda ballon metali parchalanishi;
4) Ballonlarning oʼz vaqtida texnik sozligi va yaroqliligi maxsus ruxsatnomaga ega boʼlgan
tashkilotlar tomonidan tekshiruvdan yaʼni maxsus laboratoriyada sinovidan oʼtkazmasdan uzoq vaqt
davomida ekspluatatsiya qilish davomida portlashi yoki yorilishi mumkin.
Ballonlar bino inshootlarning ichida yoki atmosfera yogʼinlari va quyosh nuridan himoyalangan
holda tashqarida saqlanishi zarur. Bu talab “Аholi koʼp yigʼiladigan maskanlar uchun yongʼin xavfsizligi
qoidalari. YoXQ-01-97” ning 2.2-bandida - Oshxonadagi va boshqa plitalarni gaz bilan taʼminlaydigan
gazli ballon sigʼimlari (12 litr hajmdan yuqori boʼlsa) binoga kirish joyidan 5 metrdan kam boʼlmagan
masofada, devorning eshik romlari oʼrnatilmagan tomoniga yonmaydigan materialdan qurilgan alohida
xona yoki maxsus qutiga oʼrnatilishi, bunda ballonlar soni 3 tadan koʼp boʼlmasligi kerakligi belgilab
qoʼyilgan.
Demak, gaz ballonlarida portlash xavfi hosil boʼlishi mumkin boʼlgan holatlarining oldi olish va
yuqorida keltirilgan talablarga rioya qilish, gaz ballonlari bilan bogʼliq sodir boʼlishi mumkin boʼlgan har
qanday koʼngilsizliklarning oldi olingan bo‘ladi.
