2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
320
BILIM HÁM BAHA ALIWǴA UMTILIW MOTIVLERINIŃ ÓZARA QATNASLARI
Aymuratova Arıwxan Yusupovna
I.Yusupov atındaǵı dóretiwshilik mektebi pedagog-tárbiyashısı.
Temirbekova Zarapshan Islambek qızı
I.Yusupov atındaǵı dóretiwshilik mektebi 7a klass oqıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14926504
Anotatsiya.
Bul maqalada bilim hám baha alıwǵa umtılıw motivleriniń ózara qatnasları
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
bilim, motiv
,
metodika, mektep oqıwshı, basqarıw.
THE RELATIONSHIP BETWEEN THE MOTIVATIONS FOR SEEKING
KNOWLEDGE AND GRADES
Abstract.
This article discusses the relationship between the motivations for seeking
knowledge and grades.
Keywords:
knowledge, motive, methodology, school, student, management.
ВЗАИМОСВЯЗЬ МЕЖДУ МОТИВАЦИЕЙ К ОБУЧЕНИЮ И ОЦЕНКАМИ
Аннотация.
В статье рассматривается взаимосвязь между мотивацией к
познанию и стремлением к признанию.
Ключевые слова:
знания, мотивация, методология, школа, ученик, управление.
Biz óz izertlewimizda paydalanǵan náwbetteni eki metodika E.P.Il’in hám
N.A.Kurdyukovalar tárepinen usınıs etilgen oqıwshılardıń bilim alıwǵa hám bilimlerdi
ózlestiriwine qaratılǵanlıǵın anıqlawshı «Bilim alıwǵa umtılıw» hám de oqıwshılardıń baha alıwǵa
qaratılǵanlıǵın anıqlawshı «Baha alıwǵa umtılıw» motivleri dep ataladı.
Biz usı metodikalardı saralap alıwda jetekshi psixolog-alımlardıń tómendegi pikirlerinen
kelip shıqtık. Bilimlerdi ózlestiriw procesin basqarıw mashqalası P.Ya.Gal’perin, N.F.Talizina
tárepinen úyrenilgen. Olar aqılıy is háreketlerdi basqıshpa-basqısh qáliplestiriw teoriyasın islep
shıqqan. Avtorlar is háreketlerdiń materiallıq halda, sırtqı sóylew járdeminde hám de aqılıy
formada kórinetuǵının túsindirip berdi. Aqılıy is háreketlerdiń birinshi basqıshı súwret, sxema,
diagramma hám shártli belgiler tárizinde óz kórinisin tabadı. Ekinshi basqısh kórgizbelerden alǵan
tásirleri haqqında oqıwshılardıń dawısın shıǵırıp pikir júrgizshiwlerinen ibarat boladı. Úshinshi
basqısh bolsa, oqıwshı sanasında elesletiw, túsinik, nızamlıq, qásiyet, ózgeshelik, operaciya hám
usıl sıyaqlı kózge taslanadı. Mine usı basqıshlardı oqıwshılarǵa túsindiriw arqalı olardı ózin-ózi
basqarıwǵa úyretiw múmkin.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
321
Mısalı, oqıwshı bolajaq kásibine tayar bolıwı ushın oqıyman degeni menen kásiptiń ózi
gúńgirt bolıwı múmkin. Jaqsı oqıytuǵın oqıwshılarda «real» motivler «biletuǵın» motivlerine
sáykes túsedi. Baslanǵısh klass oqıwshılarınıń oqıw motivleri hár túrli boladı. Geyparaları:
«jámiyetke payda keltiriw ushın» dese, geyparaları «mádeniyatlı bolıw ushın» deydi. Bunday
gáplerdiń analizi oqıw iskerligi motivleriniń mektepke barıw, bilim alıw, baha alıw sıyaqlı
motivlerge bóliniwin talap etedi.
Náwbettegi metodika kishi mektep jasındaǵı oqıwshılardıń bilimge umtılıwlarınıń qay
dárejede kúshli ekenligin anıqlawǵa járdem beredi. Tájiriybe Tashkent qalasınıń Yakkasaray
rayonıda jaylasqan 118-mektepte, sonday-aq, Farǵana ualayatınıń Buvayda rayonındaǵı 2-umum-
tálim mektebiniń 3- 4- klasslarında ótkerildi.
2.4- keste.
1 “g”-klass (eksperimental) hám 1 “v”- klass (qadaǵalaw)) «Bilim alıwǵa umtılıw» metodikası
boyınsha anıqlawshı tájiriybe nátiyjeleri
Gruppalar
Oqıwshılar
sanı
tómen
orta
joqarı
son
%
son
%
son
%
Eksperimental gruppa 25
7
35
15
53
3
12
Qadaǵalaw gruppası
20
3
15
15
75
2
10
Jámi
45
10
22
30
67
5
11
2.4- kesteden bolsa qala mektep oqıwshılarınıń 22% - bilim alıwǵa umtılıw motivleri
tómen dárejede, 67% - orta hám 11%- joqarı dárejede bolǵanlıǵı kórinip turıptı. Demek, biz
bulardan oqıwshılar bilim alıw motivleri orta dárejede qálipleskenliginiń guwası bolıp turmız.
Kishi mektep jasındaǵı oqıwshılarda jańa sociallıq kórsetpeler, juwapkershilik hám minnet
sezimi, bilim alıw menen baylanıslı jańa sociallıq motivler payda boladı.
M.V.Matyuxina izertlewlerinde biziń juwmaqlarımızǵa uqsas nátiyjeler alınǵan. Onıń
tekseriwwlerinde bilim áhmiyetliligi motivi 1-klasta tórtinshi orında bolsa, (birinshi úsh orınlarda
bahaǵa umtılıw, oqıtıwshı talapların orınlaw, mádeniyatlı bolıw motivleri, yaǵnıy sırtqı motivler
iyelegen), 1-4-klasslarda usı motiv úshinshi orındı iyelegen.
“Men anamnıń pikiri boyınsha, jaqsı háreket islep atırman, jaqsı oqıp atırman”. Baslanǵısh
klass oqıwshısı ushın baha áhmiyetli esaplanadı, eger baha bir pán ushın emes, al pútkil
sherekke qoyılǵan bolsa, júdá úlken áhmiyetke iye. Al bul bolsa oqıw iskerliginiń sociallıq
mazmunı tek sońǵı nátiyjede emes, al oqıw procesiniń ózi hám qızıqlı ekenligin kórsetip beredi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
322
Usı motivler mektep oqıwshılarınıń 8% - tómen, 30%-orta hám 62% -joqarı dárejede
bolıwı kózge taslanadı. Solay etip, 1-4 klaslarda mektep oqıwshılarında da baha alıw motivleri,
bilim alıw motivlerine qaraǵanda joqarıraq rawajlanǵan. Kishi mektep jasındaǵı oqıwshılar
iskerligin bahalaw onda oqıwǵa unamlı múnásibetti qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye boladı.
Mekteplerde balalardı awızeki bahalaw ádet túsine kirip qalǵan, sebebi birinshi klass
oqıwshısı mine usı baha tásirinde óz iskerligin kúsheytiwi, dóretiwshilik izleniwge háreket
etetuǵını belgili. Hátteki, oqıwshı dáslepki paytlarda «jaqsı» yaki «jaman» bahanıń parqına da
barmaydı, balanı kóbirek neshe baha alǵanlıǵı qızıqtıradı. Oqıtıwshınıń marapatlawı onıń ushın eń
áhmiyetli rol’ oynaydı.
N.F.Talizina pikiri boyınsha, ishki (unamlı) motivaciyanıń tiykarǵı motivi, belgili bir pán
menen baylanıslı biliwge bolǵan qızıǵıwshılıq esaplanadı. Usı jaǵdayda bilimlerdi iyelew basqa
bir maqsetlerge erisiw quralı sıpatında emes, áyne oqıwshınıń iskerlik maqsetine aylanadı. Mine
usı jaǵdayda oqıwshınıń jeke iskerligi tikkeley biliw mútájliklerin qavnaatlandırıshı sanaladı.
Basqa hallarda oqıwshı basqa mútájliklerdi qanaatlandırıw ushın oqıydı.
A.B.Orlovtıń aytıwı boyınsha, motiv, eger qanday da bir qulıq usı qulıq shegarasınan
sırttaǵı qaysı bir nársege erisiwdiń sebepshisi bolsa – sırtqı (unamsız) esaplanadi. Ishki (unamlı)
motiv – bul insannan qashıqlaspaytuǵın quwanısh hám shadlıq, óz ishinen qanaatlanıw hám
zawıqlanıw halatı bolıp tabıladı. Ol hámiyshe iskerlik keshiwi procesinde payda boladı, hár sapar
onıń tikkeley tuwındısı emes, al insannıń óz átirapındaǵıları menen bolǵan ózara múnásibetleriniń
miywesi sıpatında kózge taslanadı. Usı maǵanada ishki motiv biytákirar, ol siyrek hám mudımı
tikkeley keshinmelerde kózge taslanadı. Házirgi zaman psixologiyası balalar dáslepki jas
dáwirlerinen baslap oqıwdı hám sanawda qanday úyreniwlerin biledi-de, balalar oqıw procesinde
qanday etip kewili tolıwı hám usı áhmiyetli qábiletti qanday etip kúsheytiw hám bekkemlew
múmkin ekenligi haqqında hesh qanday bilimge iye emes, dep aytıp ótedi A.B.Orlov.
Pedagogikalıq psixologiya salasındaǵı izertlewlerde bul mashqala derlik úyrenilmegen.
Oqıtıwshılar dıqqat-itibarın bahalar hám jazalarǵa qaratıp, tálim alıwshılardaǵı ishki
motivaciyani aktivlestiriw quralları hám usılları ústinde izlenbese, tálimdi insanıylastırıw
haqqında aytpasa da boladı.
Sırtqı motivaciyada oqıwshıǵa, ádette, biliw procesi biygina. Oqıwshıda ishki motivtiń
ústinligi oqıw iskerligi procesinde ondaǵı joqarı dárejedegi biliwge bolǵan umtılıwda kórinedi.
Oqıw materialın ózlestiriw oqıwdıń hám motivi, hám maqsetine aylanadı. Oqıwshı biliw
procesine tikkeley qızıǵıwshılıq penen kirisip ketedi hám bunnan emocional qanaatlanıw aladı.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
323
Birinshi klass oqıwshılarınıń oqıw motivleri tálim alıw motivine uqsas bolmaydı. Balanı
mektepke jeteklep alıp kelgen mútájlikler tek ǵana biliw mútájligi bolıp qalmastan, al abroylılıq,
úlkeyiw niyeti endi baqsha balası emes, mektep oqıwshısı degen attı alıw, «hámme qatarı» bolıw,
teńleslerinen izde qalmaw sıyaqlı mútájlikler de bolıp tabıladı.
Demak, usı mútájliklerdi bir ǵana tálim qanaatlandırıp qalmastan, al «oqıwshı rolin
atqarıw» halatı da qanaatlandırılıwı múmkin.
REFERENCES
1.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
2.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
3.
Shaxnoza
T.,
Rayxan
K.
JOYBARLARDIŃ
SHÓLKEMLESTIRIWSHI
STRUKTURALARI //NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 2. – С.
124-128.
4.
Bekpolatova A., Seitjanova Q. OPERA GENRE, ITS HISTORICAL DEVELOPMENT
AND ITS PLACE IN KARAKALPAK COMPOSING COMPOSITION TODAY //Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 10. – №. 5. – С. 92-96.
5.
Сейтжанова К. и др. Прошлое и настоящее вокальной музыки барокко //Science and
Education. – 2021. – Т. 2. – №. 4. – С. 580-584.
6.
Бекниязова
Л.Б.
Психологические
особенности
адаптации
у
младших
подростков.Псих.ф.н.......дис. –Тошкент, 2003. -161 б.
7.
Бибрих Р.Р. Из истории проблемы детерминизма в психологии мотивации // Вестник
МГУ. Психология. 1978. № 2, С.14.
8.
Бобохонов А., Махсумов А. Абдулла Авлонийнинг педагогик фаолияти ва таълим-
тарбия тўғрисида фикрлари. –Тошкент: Ўқитувчи, 1966.- 88 б.
