1592
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
EVFEMIZM TILDA ISHLATILISH HOLATLARI VA BADIIY ADABIYOTLARDA
AKS ETISHI
Karimova Sevinch
Termiz davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14956365
Annatatsiya.
Ushbu maqolada evfemizmning kelib chiqishi, tasnifiy belgilari, tilda
ishlatilish holatlari keltiriladi va badiiy adabiyotlarda evfemizmlarning dolzarblik xususiyatlari
misollar yordamida hamda tadqiqotchi olimlar fikrlari orqali isbotlab beriladi.
Kalit so’zlar:
evfemizm, evfemik ma’no, lisoniy, nolisoniy belgi, tabu.
EUPHEMISM IN LANGUAGE AND ITS REFLECTION IN FICTION
Abstract.
This article presents the origin of euphemism, classification features, cases of
use in language, and proves the relevance of euphemisms in fiction with the help of examples
and the opinions of research scientists.
Keywords:
euphemism, euphemistic meaning, linguistic, non-linguistic sign, taboo.
ЭВФЕМИЗМЫ В ЯЗЫКЕ И ИХ ОТРАЖЕНИЕ В ХУДОЖЕСТВЕННОЙ
ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация.
В статье рассматривается происхождение эвфемизмов, их
классификация и использование в языке, а также доказывается актуальность
эвфемизмов в художественной литературе с использованием примеров и мнений ученых-
исследователей.
Ключевые слова:
эвфемизм, эвфемистическое значение, лингвистический,
нелингвистический знак, табу.
Hozirgi kunda evfemizmlar hayotimizning barcha sohalarida keng va faol bo’lib
ishlatilmoqda. Aynan so’nggi 10 yil ichida evfemizm til birligi sifatida mahalliy va xorijiy
tilshunoslarning muhimligi jihatidan mashhur tadqiqot obyektiga aylandi. Tilshunos sifatida
evfemizmlarning vazifasi va nutqdagi o’rnini tushunish juda muhimdir. Chunki ularni tushunish
ijtimoiy nutq normalarni yaxshi anglash hisoblanadi.Evfemiz yunoncha “yumshoq ifodalash”
deya tarjima qilinadi va so’zlovchiga aytish noqulay bo’lgan so’zlar o’rnida qo’llaniluvchi
sinonimlar sifatida qaraladi.Ya’ni evfemizm tabulashtirilgan, ochiq aytilishi man etilgan
,ayb,uyat,hayosizlik, dag’al,qo’pol, haqorat, so’kish hisoblangan.
Masalan, A.Hojiyevning 2002 –yilda qayta nashr qilingan “Lingvistik terminlar izohli
lug’ati” da evfemizmning quyidagicha izoh beriladi: qo’pol, beadab so’z, va tabu o’rnida qo’pol
bo’lmagan, botmaydigan so’z iborani qo’llash.
1593
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Masalan, ikkiqat so’zi o’rnida homilador, og’ir oyoqli so’zlarini qo’llash. Biroq lug’atda
desfemizmga doir fikr bildrilmagan. A.M. Katsev uni ijtimoiy psixologik- jihatdan talqin
etadi.Qayta nomlash bilan bog’liq tomoni esa N.M.Berdova tomonidan tadqiq etiladi va
izlanishlar natijasida evfemizmning to’rt jihati aniqlanadi: lisoniy -psixologik; ijtimoiy –
pragmatik.N.M. Potapova tilshunoslar tadqiqotlari natijasiga ko’ra, ayni jarayonning quyidagi
belgi (mezon) larni ko’rsatadi: Denotalning stigmatikligi (salbiy bo’yoqdorligi) (“stigma“
tushunchasi N.M. Berdova tadqiqotiga sharhlanadi:”stigma ostida nafaqat predmetning
antelsedentda aks etgan salbiy xususiyati, balki salbiy taassurot uyg’otish hossalari ham
tushuniladi”);
Evfemiya, ya’ni efemizm hodisasi B.A.Larin, A.M.Katsev, N.T.S.Boschayeva,
L.V.Artyushkina, G.G.Kujim va boshqa tilshunos olimlar tomonidan o’rganilgan bo’lib, uning
turli nuqtai nazardan turli jihatlari yoritilgan.
Masalan, L. V. Artyushkina, evfemizmning almashinishini va semantik tipini tadqiq
etgan bo’lsa, N.T.S Boschayeva tomonidan uning pragmatik aspekti batafsil o’rganiladi. G.G.
Kujim evfemizmning tilning “meliorativ“ vositasi sifatida yoritsa, A.M. Katsev uni ijtimoiy
psixologik – jihatdan talqin etadi. Qayta nomlash bilan bog’liq tomoni esa N.M.Berdova
tomonidan tadqiq etiladi va izlanishlar natijasida evfemizmning 4 jihati aniqlanadi:
1.Lisoniy;
2.Psixologik;
3.Ijtimoiy;
4.Pragmatik.
N.M. Potapova tilshunoslar tadqiqotlari natijasiga ko’ra, ayni jarayonning quyidagi belgi
(mezon) larini ko’rsatadi:
Denotatning stigmatikligi (salbiy bo’yoqdorligi) (“stigma”) tushunchasi N.M. Berdova
tadqiqotida sharhlanadi :(“Stigma ostida nafaqat predmetning antetsedentda aks etgan salbiy
xususiyati , balki salbiy taassurot uyg’otish xossalari ham tushuniladi“);
1.Ijodiy bo’yoq hosil qilish;
2. Ijodaning asliyatini saqlash.
E.P. Senechkina qo’shimcha belgilarini ham ko’rsatadi: Evfemizmning denotat salbiy
bo’yog’ini yumshatuvchi semantik noaniqligi; Denotatni ijobiylashtirishda gap qaysi predmet
yoki hodisa haqida ketayotganligining anglashishini ta’minlovchi formal tabiati. U ushbu
o’lchovlarga javob bermagan ifoda evfemizm emasligiga va bu fikrga shu hodisani o’rganishga
harakat qilgan barcha olimlar qo’shilishini ta’kidlaydi.
V.P. Moskvin “Евфемизм в лэксичэской систэмэ соврэмэннолоо руссколо языка“
asarida evfemizmlarning kategorial maqomi, evfemizatsiya usulining qo’llanish sferasi,
1594
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
shuningdek, evfemizmlarning qator yondosh hodisa (psevdoevfemiya, kriptologiya , ezop tili,
dezinformatsiya, obrazli ifoda ) lar bilan o’zaro munosabatini tadqiq qildi. Evfemizmarning
mavzuviy va situativ xususiyati, qo’llanishi, yasalishi, sinonimik ham leksik tizimidagi o’rni,
lison va nutqqa munosabati, leksikografik tavsifiga doir fikrlarini bayon etdi.
Evfemizm birliklar serqirra hodisa bo’lib, bu ularni har bir belgisi asosida turlicha tasnif
qilish imkonini beradi. Zero, individual nutqqa xos evfemizmlar lisoniy va nolisoniy omillar
asosida qo’lga kiritilgan natijalarni umumlashtirishgina har bir evfemizmning o’ziga xos,
shuningdek, shaxs idiolektiga xos evfemizmlarning tasnifiy belgilarni ikkita katta guruhlarga
ajratamiz.
1.Lisoniy belgilar.
2.Nolisoniy belgilar.
Lisoniy belgilar asosdagi tasnifda evfemik birliklarning mavzuviy, semantik, shakliy
(struktur).Uslubiy xususiyatlariga tayaniladi .Nolisoniy belgilar asosdagi tasnifda esa evfemik
birliklarning nutqiy voqealanishida dialektik birlikda yuzaga chiquvchi tashqi omillar e’tiborga
olinadi.Bular sirasiga so’zlovchi va tinglovchi shaxsning dunyoqarashi, saviyasi, ijobiy yoki
salbiy obrazligi, jinsi, yoshi kabi sof lisoniy omillar bilan birgalikda nutq sharoitida va vaziyati
bilan bog’liq pragmatik omillarni sanash mumkin. Evfemizmlar miqdori jihatidan rang- barang
bo’lish bilan birga mavzuviy jihatdan ham xilma – xil bo’ladi.
Badiiy adabiyotlarda evfemizmning aksariyati insonni, uning xususiyatlari va xatti –
harakatlarini ifodalashga xizmat qiladi. Bu badiiy adabiyotning bosh ob’ekti inson bo’lganligi
bilan belginadi. Mavzu quyida badiiy asarlardan olingan misollar asosida yoritilgan. Valine’mat
so’zini ikki xil ma’noda uchratish mumkin: kinoyaviy evfemik ma’no va tabulashgan evfemik
ma’no. Har ikki ma’no matnda, qurshov asosida yuzaga chiqadi: Bas, siz bilan biz ishchi-dehqon
xodimi bo’la turib, nega valine’matimizga oyoq xizmatini o’taymiz (Abdulla Qodiriy
“Shallaqi”). Bu yerda Stalin nomini almashtiruvchi mazkur ifoda uslubiy evfema sifatida hurmat
munosabatini yuzaga keltirgan desak, to’g’ri bo’lmaydi. Bu so’z matnda kinoya asosidagi
evfema sifatida qaraladi. Quyidagi jumlada birlik o’z ma’nosida yuzaga chiqqan va evfemik
“ohangdan” holidek tasavvur uyg’otadi: Qullaridan biri valine’matimga ikki kalima arzim bor,
deydir. (Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon”). “Valine’mat”ning ismini tutishga istihola
mavjudligi uning evfemikligini ko‘rsatadi. –Oyi…dada…-so’ngra,-begim, deb ingradi…Erining
yuzini yuziga qo’ydi, uyalgansimon ko’zini yumdi... (Abdulla Qodiriy “O’tkan kunlar”) Ko’zini
yumdi - hayotdan ko’z yumdi ma’nosida o’lmoq so’zining evfemik ma’noda qo’llanishi. Lekin
u hech Abdulla bilan turmush qurishni xayoliga kelmagan edi. (O’lmas Umarbekov “Odam
bo’lish qiyin”) Ushbu matnda turmush qurmoq – uylanmoq yoki erga tegmoq kabi bevosita
ma’nosini beruvchi so’zlarga qaraganda evfemik ma’no beradi. Zaynabxon e’tiroz bildirdi.
1595
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
(O’lmas Umarbekov “Garov” hikoyasi) Qarshilik qildi yoki tanqid qildi kabi to’g’ridan to’g’ri
keskin ifodaga qaraganda yumshoqroq evfemik ma’no beradi. Kundali hayotimizda ham
kuzatishimiz mumkin. Masalan, Maqsuda o’qishdan ozod qilindi.” “Ozod qilmoq“so’zini olsak,
haydaldi so’ziga nisbatan evfemik ma’no beradi.Sevinch hayotida yangi sahifa ya’ni yangi
hayot boshladi.”Yangi hayot boshladi” so’zini olsak,” ajrashdi o’rniga “ qo’llangan.Jamila
sarqomat , bejirim ayol edi. Ushbu “bejirim ayol” iborasi “go’zal “ yoki “maftunkor” so’zlarini
yumshatish yoki yanada nafisroq ko’rsatish uchun ishlatilsa, bu evfemizm bo’lib keladi. (Chingiz
Aytmatov“Jamila” qissasi) Jannatmakon so’ziga ham Amir Umarxon shaxsini ifodalash uchun
evfemik ma’no yuklagan : - Siz “jannatmakon“ni ko’rganmisiz ? (Abdulla Qodiriy “1819 - yil
yodgori” ) Abdulla Qodiriy spiritli ichimliklarning evfemik ifodalarini qahramon tilidan
qo’llaydi .Masalan, Xomidning sheriklaridan biri Mutal polvon tilidan dori (aroq), Shirvon xola
tilidan zahar (aroq), Toshpo’lat tilidan “obi surx“ (vino), obirahmat (aroq) ,oqsoqol (aroq,spirt)
birliklarini evfemik vosita sifatida ishlatadi. Abdulla Qodiriy “Mehrobdan chayon“ romanidan
shunday
jumlani
evfemizm
sifatida
keltirishimiz
mumkin:”
Ra’noni
egasiga
topshirmagunimizcha quyilmaydiganga o’xshaydi“. Ushbu asar qahramoni Nigoroyim tilidan
aytilgan jumladagi “egasiga topshirmoq“ so’z birikmasi “erga bermoq“ so’zining yumshatilish
shakli hisoblanadi. Hajviy qahramon Toshpo’lat tajangning ayni mavzuga doir “qirq gazlik“
ifodasi ham juda go’zal evfemik ma’noli birlik sifatida o’z aksini topgan: Axir Toshpo’lat
akaning ham orqasig’a oftob tegar, ul ham sizni yangi chiqg’an “qirq gazligi“ bilan bir kun
mehmon qilib qola, shoshmoq shaytonning ishi! (A.Qodiriy“Toshpo’lat tajang nima deydi ?“)
Tamagirlik, pora mavzusi doirasida evfemik ma’noli birliklar xilma – xil : elkasi qichimasin
(tamagirlik qilmasin), yovvoyi chiqim (pora), mullajiring (pul; pora), “qarz“ (pora),
cho’ntakparast (tamagir, pulga o’ch odam), konvert orqali ulashilgan (“badal“lar“pul, pora)kabi
evfemik ma’noli birliklar shular jumlasidandir.
Shunday qilib, evfemizmlar axloq me’yorlariga zid so’z va iboralar o’rnida
qo’llaniluvchi muqobil so’zlar hisoblanadi hamda ularni o’rinli qo’llash suhbatdoshingizni
ko’ngliga ozor berishning oldini oladi. Evfemizatsiya badiiy matnlarda tilning uslubiy
vositalardan biri sifatida ishlatiladi. A. Omonturdiyev o’zining “O’zbekning tilining qisqacha
evfemik lug’ati“ ga to’plagan, ular sirasiga xalq orasidagi 150 dan ortiq iborani kiritgan .
______________________________________________________________
REFERENCES
1.
Ibragimova So’g’diyona “ Evfemizm faol til birligi sifatida” maqolasi
2.
Xaydarova Shoira “Evfemizmlarning tilshunoslikda o’rganilish tarixi” maqolasi
3.
Qodirova Xurshida “O’zbek tilida evfemizm va desfemizm” Toshkent 2022
4.
ziyo.uz
