157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
FRANS ROZENTAL QUR’ONDA “ILM” TUSHUNCHASINI TAHLIL QILGAN OLIM
Murodova Dilrabo Shomurodovna
Buxoro davlat universiteti dotsenti, t.f.f.d. (PhD)
Obidova Gulchehra Qobil qizi
Buxoro davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14976289
Annotatsiya.
Ushbu maqolada arab adabiyotining manbaviy-tanqidiy tadqiqotlari
rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan sermahsul, malakali sharqshunos olim F. Rozental hayoti va
ilmiy merosi hamda uning tadqiqotlarida salmoqli o‘rin egallagan islom sivilizatsiyasi va
madaniyati masalalari tahlil qilingan. Ayniqsa olim izlanishlarida keng o‘rganilgan Qur’onda
“ilm” tushunchasi va uning mohiyati tahlil qilinadi. Rozental asarlaridagi “ilm” atamasining
ma’no ko‘lami, ijtimoiy, diniy va axloqiy qadriyatlar bilan bog‘liqligi, Qur’on oyatlari orqali
bilim va o‘rganish jarayonining ilohiy buyruq sifatidagi ahamiyati, bilimning inson ma’naviy
rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Sharqshunos olim, Islom sivilizatsiyasi, Islom falsafasi, ilm, bilim, tadqiqot,
qadriyat, tarix.
FRANCES ROSENTHAL, A SCIENTIST WHO ANALYZED THE CONCEPT OF
“KNOWLEDGE” IN THE QUR’AN
Abstract
. This article analyzes the life and scientific legacy of the prolific and qualified
orientalist F. Rosenthal, who made a significant contribution to the development of source-
critical studies of Arabic literature, as well as the issues of Islamic civilization and culture,
which took an important place in his research. The concept of "science" and its essence are
analyzed in the Qur'an, which is especially widely studied in scholarly research. The scope of
meaning of the term "science" in Rosenthal's works, its connection with social, religious and
moral values, the importance of the process of knowledge and learning through the verses of the
Qur'an as a divine command, and the role of knowledge in human spiritual development are
analyzed.
Key words:
Oriental scholar, Islamic civilization, Islamic philosophy, science,
knowledge, research, value, history.
ФРЭНСИС РОЗЕНТАЛЬ, УЧЕНЫЙ, КОТОРЫЙ ПРОАНАЛИЗИРОВАЛ
КОНЦЕПЦИЮ «НАУКА» В КОРАНЕ
Аннотация.
В статье анализируется жизнь и научное наследие Ф. Розенталя,
плодовитого и искусного востоковеда, внесшего значительный вклад в развитие
источниковедческих исследований арабской литературы, а также вопросы исламской
цивилизации и культуры, занимавшие значительное место в его исследованиях. Понятие
158
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
«знание» и его сущность анализируются в Коране, который широко изучался, особенно в
научных исследованиях. Анализируется объем значения термина «наука» в трудах
Розенталя, его связь с социальными, религиозными и моральными ценностями, значение
процесса познания и обучения как божественного повеления через аяты Корана, а также
роль знаний в духовном развитии человека.
Ключевые слова:
востоковед, исламская цивилизация, исламская философия,
наука, знание, исследование, ценность, история.
Kirish
Bugungi kunda O‘zbekistonda islom falsafasinining shakllanish va rivojlanish
jarayonlarini tadqiq etish, islom dinining tinch-osoyishta hayotga, boshqa xalqlarga hurmat,
mehr-oqibat ko‘rsatib yashashga da’vat etadigan asl insonparvarlik mohiyatini har tomonlama
o‘rganish va targ‘ib etishga katta ahamiyat berilmoqda.
Chunki, “dunyodagi ayrim kuchlar
islomga qarshi kayfiyatni kuchaytirgan holda, islom dinini terrorizm mafkurasi bilan bog’lashga
urinayotganini ming afsus bilan qayd etishga to‘g‘ri keladi. Bu omil islom olamini yanada
jipslashshga chorlayotganligi ham uning mazmun-mohiyatini, falsafiy asosini chuqurroq
o‘rganishni talab etadi [1,457].
Islom falsafasini konseptual asoslarini chuqur o‘rganish, falsafiy mohiyatini teran tahlil
qilish turli adashishlar, qarama-qarshiliklar va tushunmovchiliklarni oldini olishga xizmat qiladi.
Islom dini va uning muqaddas manbasi bo’lgan Qur’onda musulmonlar doim ilm olishga
buyurilgan. Ilm insoniyatning rivojlanishi va dunyoqarashining shakllanishida muhim o‘rin
tutadi. Qur'onda ilm tushunchasi, o‘z navbatida, diniy ta'limot va insoniyatning axloqiy-madaniy
taraqqiyotiga katta ta'sir ko‘rsatgan. Bir qator olimlar, jumladan, F. Rozental Qur'onda ilm va
uning ijtimoiy-diniy ahamiyatini chuqur tahlil qilgan.
Frans Rozental 1914 - yil 31 – avgustda un sotuvchi Kurt Rozental va Elza Rozentalning
(qizlik ismi Kirshteyn) yahudiy oilasida tug'ilgan. 1932 yilda u Berlin universitetiga o'qishga
kirdi va u yerda qadimgi sharq tillari va sivilizatsiyalarini o'rgandi. Rozentalning o'qituvchilari
orasida Karl Bekker , Richard Valzer
yilda “ Palmira yozuvlari” - "Die Sprache der Palmyränischen Inschriften" mavzusidagi tadqiqoti
uchun fan nomzodi ilmiy darajasini oldi . Turli mamlakatlarda dars bergan.
Florensiyada
bir
yil
dars
berganidan
so'ng,
Rozental
"Iudaizm
ilmi"
Wissenschaft des Judentums
) harakatida ishtirok etdi va Berlindagi ravvinlar
seminariyasida dars berdi. 1938-yilda u oromiyshunoslik tarixiga oid asarini tugatdi , buning
uchun Germaniya Sharq jamiyati ( nemischa:
Deutsche Gesellschaft Morgenländische
)
159
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
mukofotiga sazovor boʻldi . Rozental asli yahudiy bo'lgani uchun mukofotni olmadi, lekin
Shederning tashabbusi bilan u maxsus quyma oltin medal bilan taqdirlandi.
1938-yil dekabrda, Rozental Germaniyani tark etdi va shved dinlar tarixchisi Henrik
Nybergning taklifiga binoan Shvetsiyaga jo'nadi.
1939-yil aprel oyida u Angliyaga ko'chib o'tdi va 1940-yilda Ogayo shtatining
Cincinnati
shahridagi Hebrew Union kollejida ishlashga taklifnoma olib, Qo'shma Shtatlarga ketdi . 1943 -
yilda Rozental AQSh fuqaroligini oldi. Ikkinchi jahon urushi paytida u Vashingtondagi Strategik
xizmatlar idorasi uchun hujjatlarni arab tilidan tarjima qilgan. 1946-yilda Yaqin Sharq
tadqiqotlari bo'yicha Guggenxaym stipendiyasini oldi. Urushdan keyin u akademik o'qishga
qaytdi, avval “Ibroniy Ittifoqi” kollejida, 1948-yilda Pensilvaniya universitetida professor bo'lib
ishladi . 1956-yilda u Yel universitetida semit tillari professori ( inglizcha: Lui M. Rabinowitz
semit tillari professori ) etib tayinlandi . 1967-yilda ushbu universitetning eng yuqori ilmiy
unvoni - Stirling professori , 1985- yilda esa faxriy professor unvoniga sazovor bo'ldi. U
Amerika Sharq jamiyati prezidenti edi .
Rozental turmush qurmagan va uning oilasining ko'pchiligi, shu jumladan katta akasi
Gyunter ham o'lim lagerlarida vafot etgan .
Professor Rozental Amerika Qo'shma Shtatlarida arab adabiyotining manba-tanqidiy
tadqiqotlarini rivojlantirishga katta hissa qo'shgan sermahsul va yetuk olim edi. 1952-yilda u
«Musulmon tarixshunosligi tarixi»ni nashr etdi, bu ulkan mavzuni birinchi tadqiq qilgan.
Rozental islom sivilizatsiyasi, jumladan, musulmon erkinlik tushunchasi, islomdagi klassik
me’ros, islomdagi o'z joniga qasd qilish haqida ko'p yozgan . Shuningdek, u oʻrta asr arab
tarixchisi At-Tabariy tarixidan 3 jildlik insholar, ikki jildlik tarjimalarni nashr ettirdi . Rozental
oʻrta asrlar islomidagi bilim fenomenini oʻrganishga bagʻishlangan “Bilimning gʻalabasi: Oʻrta
asrlardagi islomda bilim tushunchasi” asarining muallifi. U o‘zining ilmiy izlanishlarida
Qur'ondagi ilm tushunchasining nazariy jihatlarini tahlil qilishga qaratilgan ko‘plab tadqiqotlarga
asoslangan.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Maqolada arab adabiyotining manbaviy-tanqidiy tadqiqotlari rivojiga salmoqli hissa
qo‘shgan sharqshunos olim F. Rozentalning asarlarida ilm tushunchasi va uning Qur‘ondagi
talqini yoritilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur maqolada tarix fanida tadqiqotlar olib borishning tarixiylik tamoyili, xolislik,
qiyosiy-mantiqiy va tizimli tahlil metodlaridan foydalanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
160
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Frans Rozental 1914 - yil 31 – avgustda un sotuvchi Kurt Rozental va Elza Rozentalning
oilasida dunyoga kelgan. 1932-yilda u Berlin universitetiga o'qishga kirib, sharq tillari va
sivilizatsiyalarini o'rgandi. Ayniqsa ustozlari Karl Bekker, Richard Valzer hamda Xans Geynrix
Shayderlardan saboq oldgan. 1935-yilda Palmira yozuvlariga bag`ishlangan tadqiqoti uchun
doktorlik ilmiy darajasini qo‘lga kiritadi.
Yevropaning qator mamlakatlari, jumladan Germaniya, Shvetsiya, Angliya qizg‘in lmiy
izlanishlar
olib
borib,
1940-yilda AQSHga
ko'chib
o'tdi.
Ikkinchi
jahon
urushi
yillarida Vashingtondagi maxsus davlat tashkilotlari uchun arab tili tarjimoni sifatida faoliyat
ko‘rsatgan.
Professor Rozental Amerika Qo'shma Shtatlarida arab adabiyotining manba-tanqidiy
tadqiqotlarini rivojlantirishga katta hissa qo'shgan sermahsul va yetuk olim edi. 1952-yilda
birinchilardan bo‘lib, “Musulmon tarixshunosligi tarixi” ni tadqiq qilgan. Rozenthal islom
sivilizatsiyasi tadqiqotchisi sifatida oʻrta asr arab tarixchisi At-Tabariy tarixidan 3 jildlik
insholar, ikki jildlik tarjimalarni nashr ettirdi. Tdqiqotlari natijasida oʻrta asrlar islomidagi bilim
fenomenini oʻrganishga bagʻishlangan “Bilimning gʻalabasi: Oʻrta asrlardagi islomda bilim
tushunchasi” asarini yaratdi. Olim tilshunoslik metodlariga asoslangan holda arab dunyosining
eng taniqli asarlarini nemis, ingliz, rus va turk tillariga tarjima qilgan. U Qur'ondagi ilm
tushunchasini til va matnning kontekstiga ko‘ra o‘rganadi. Ilmni tahlil qilishda matn tarjimasiga
alohida e’tibor qaratadi.
Al-Buxoriy, Imom G’azzoliy ta’limotlarini o‘rganib, ularning asarlari asosida o‘z
izlanishlarini davom ettiradi. Ayniqsa hadislar va ularning islom olamidagi o‘rni, jamiyatning
ma’naviy-axloqiy darajsini ta’minlashdagi ahamiyatini ushbu manbalar orqali tarjima ishlari
bilan asoslab berishga harakat qilgan [4, 268].
Rozentalning fikricha, Qur'onda ilm nafaqat har
qanday ma'lumot yoki bilim sifatida ko‘rsatilmagan, balki ulkan ma'naviy va axloqiy qiymatga
ega tushuncha sifatida paydo bo‘lgan. Ilmning tasavvuri o‘zining xilma-xil qatlamlari,
metodologiyasi va ijtimoiy ahamiyatiga ko‘ra keng qamrovli diniy, axloqiy va ilmiy jihatlarini
bir-biridan ajratib ko‘rsatadi. Bundan tashqari, ilmning birinchi navbatda axloqiy o‘zgarishlarni
amalga oshiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘lishini ta'kidlaydi [2, 55].
F. Rozental, shuningdek, Qur'onda ilmning insoniyatning ma'naviy taraqqiyoti uchun
qanday ahamiyat kasb etishini ko‘rsatgan. Insonlarga ilmni faqatgina dunyoqarashini
o‘zgartirish, balki uni to‘g‘ri yo‘lga boshqarish, odil va ma'naviy ahloqli hayot kechirishda
ko‘rsatma beradi. Qur'ondagi "Ilm" faqat ma'lumotlar bilan bog‘lanmaydi, balki u insonni
axloqiy jihatdan yuqori darajaga olib chiqadigan, uning hayotini ma'naviy jihatdan to‘ldiradigan
ilm sifatida qaraladi [3, 220].
161
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, F. Rozental Qur'onda ilm tushunchasini tahlil qilishda bir qancha
muhim jihatlarni aniqlagan. Uning ishlarida ilm faqatgina ma'lumotlar bilan cheklanmay, balki
ijtimoiy, axloqiy va ilmiy jihatlarni o‘z ichiga olgan kuchli bir tushuncha sifatida ifodalanadi.
Rozentalning Qur'ondagi ilm tushunchasiga oid tahlillari, ilm-fanning diniy va ijtimoiy
ahamiyatini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi, shuningdek, ilmning haqiqiy maqsadlarini
anglashga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2-
jild. - Toshkent: O‘zbekiston, 2020.
2.
Abdullaev A. Islom ma’rifati va hozirgi zamon. –Toshkent. 2017.
3.
Islom ensiklopediyasi. - Toshkent. 2020.
4.
Раузентал Ф. Торжество знания. Концепция знания средневсковом исламе. – М.:
Наука, 1978.
