493
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
ALI QUSHCHI – ILM INSONI
Murodova Dilrabo Shomurodovna
Buxoro davlat universiteti dotsenti, t.f.f.d. (PhD).
To‘layev Shohjaxon Shoxrux o‘g‘li
Buxoro davlat universiteti tarix ta’lim yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15190661
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Mirzo Ulug‘bek ilmiy maktabining mashhur namoyandasi,
jahon ilm-fan tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan falakiyotshunos va riyoziyotchi olim
Mavlono Alouddin Ali ibn Muhammad Qushchi Samarqandiy
ning hayoti yo‘li hamda ilmiy
merosi tahlil qilinadi. Ustozi Ulug‘bek tomonidan “farzandi arrjumandim” deya, e’tirof etilgan
Ali Qushchining aniq fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi nihoyatda beqiyosdir. Shu bilan birgalikda
mantiq, adabiyot,
falsafa, musiqa va boshqa fan sohalariga oid risolalar yozadi. Olimning 20
dan ortiq ilmiy asarlari meros boʻlib qolgan.
Kalit so’zlar:
Rasadxona, madrasa, olim, risola, riyoziyot, falakiyot, jadval, jug‘rofiya”,
Istanbul.
ALI KUSHCHI – A SCIENTIST
Abstract.
This article analyzes the life path and scientific heritage of Mawlana Alauddin
Ali ibn Muhammad Qushchi Samarkandi, a famous representative of the Mirzo Ulugbek
scientific school and an astronomer and mathematician who holds a unique place in the history
of world science. The contribution of Ali Kushchi, recognized by his teacher Ulugbek as "my
dear son," to the development of exact sciences is incomparable. At the same time, he wrote
treatises on logic, literature, philosophy, music, and other sciences. He left behind more than 20
scientific works.
Keywords
: Observatory, madrasah, scholar, treatise, mathematics, astronomy, tables,
geography," Istanbul.
АЛИ КУЩИ – УЧЕНЫЙ
Аннотация.
В статье анализируется жизнь и научное наследие Мавланы
Алаудина Али ибн Мухаммада Кушчи Самарканди, известного представителя научной
школы Мирзо Улугбека, астронома и математика, занимающего уникальное место в
истории мировой науки. Али Кушчи, которого его учитель Улугбек называл «обещавшим
ему сына», внес несравненный вклад в развитие точных наук. В то же время он писал
трактаты по логике, литературе, философии, музыке и другим областям науки. Ученый
оставил после себя более 20 научных трудов.
Ключевые слова:
Обсерватория, медресе, ученый, трактат, математика,
астрономия, таблица, география», Стамбул.
494
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Kirish
Millat va vatan tarixida oʼchmas iz qoldirgan daholar har bir xalq tarixida topiladi. Аna
shunday muhtaram zotlardan biri Ali Qushchidir. “O’z davrining Batlimusi” deb tanilgan
olimning asil ismi Mavlono Alovuddin Ali ibn Muhammad Qushchi Samarqandiy bo’lib,
manbalarda taxmin qilinishicha, 1403-yilda Samarqandda tug’ilgan. Otasi Muhammad ismli
shaxs bo’lib, Temuriylar saroyida ovchi, qushlarga qarovchi bo’lib xizmat qilgan. Shu sababli
Mavlono Alovuddin Aliga “Qushchi” taxallusi berilgan. Ali Qushchi erta otasidan ajralganligi
bois Mirzo Ulug’bek uni o’z tarbiyasiga oladi hamda ustoz sifatida ilm saboqlarini beradi.
Shundan so’ng esa Ali Qushchi faoliyatida yangi sahifa ochiladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur maqolada aniq fanlar rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan mashhur olim Ali
Qushchining fan rivoji yo‘lida qilgan xizmatlari va yaratgan asarlari ilmiy tahlil qilinadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur maqolada tarix fanida tadqiqotlar olib borishning tarixiylik tamoyili, xolislik,
qiyosiy-mantiqiy va tizimli tahlil metodlaridan foydalanilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Dastlabki saboqlarni Qozizoda Rumiydan Samarqandda oladi. 1414-yilda Eronning
Kirmon shahridagi madrasalarda tahsil olib, ma’lum muddatdan so’ng 1417-yili yana
Samarqandga qaytib keladi. So’ngra Mirzo Ulug’bekdan uzur so’rab, o’zining birinchi yozgan
risolasini unga tortiq etadi. Samarqandda madrasalarida Ali ham tahsil olib, fan drag’lari bo‘lgan
Qozizoda Rumiy, G’iyosiddin Jamshid Koshiy va Mirzo Ulug’bekdan matematika va
astranomiya fanlarini puxta o’rganadi. Madrasani bitirgach, falakiyot va riyoziyot ilmlaridan
mashg’ulotlar olib borib, ilmiy ishlar bilan mashg’ul bo’ladi. Shu davrda “Hisob risolasi” va
“Astranomiya risolasi” asarlarini yozadi va ilm ahli orasida obro’ qozonadi.
Tarixiy manbalarda qayd qilinishicha, Mirzo Ulug’bek bilan Ali Qushchi munosabatlari
juda samimiy bo‘lgan. Ba’zi bir manbalarda Mirzo Ulug’bek o’z o’g’illari Abdulatif va
Abdulazizdan Ali Qushchini suyganligi aytiladi. Bunga misol uchun Murzo Ulug’bekning “Ziji
jadidi Ko’ragoniy” asarida Ali Qushchini “farzandi arjumond” ya’ni “Aziz farzandim’’ deya, o’z
fikrlarini shunday bayon etgan: “Аmmo ittifoqo, farzandi arjumand Аli ibn Muhammad Qushchi
umrining yosh yillaridan va gullagan yigitlik fasllaridan beri ilm-u fan zamirida ilg‘orlab
boryapti va uning tarmoqlari birla mashg‘uldir. Qattiq ishonch va muxaqqaq umid bordurki,
buning natijasida uning shuhrati yaqin zamonlarda va eng tez onlarda jahonning atrof-u
atroflariga va mamlakatlariga yoyilib, tarannum bo‘lur” [1, 25].
Mirzo Ulug’bek tomonidan 1424-yilda Samarqand yaqinidagi Ko’hak (Cho’ponota)
tepaligida osmon jismlarini o’rganish maqsadida Rasadxona qurilishi boshlanadi.
495
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu qurilishda Ulug’bekning yaqin safdoshlari G’iyosiddin Jamshid Koshiy va Qozizoda
Rumiy rahbarlik qilgan bo‘salar, so’ngra esa Ali Qushchi boshchiligida bunyodkorlik ishlari
1429-yilda yakunlanadi. Unda oʻndan ortiq turli astronomik qurilma va asboblar bo'lib, ulardan
eng ahamiyatlisi radiusi 40,2 mli qoʻshaloq yoydan iborat (yoki sekstantga yaqin) qurilma
hisoblanadi [2, 50].
Аli Qushchi juda ko‘p fanning turli sohalariga oid, xususan, astronomiya masalalarini
talqin etuvchi asarlar, jumladan, ko‘p olimlarning fikricha, yigirmaga yaqin fandan bahs etuvchi
“Mahbub al hamoyil fi kashf al masoyil” (“Masalalarni yechishda sevimli kamar”), “Risola dar
ilmi hayʼat”, “Risolayi hisob”, “Sharhi qofiya”, “Sharhi shofiya”, “Ilmi sarf” kabi mukammal
ilmiy asarlarlarni yozgan. Mirzo Ulug’bek “Ziji jadidi ko’ragoniy” (1437) asarining yozlishida
Ali Qushchining ham o’rni be’qiyosdir. Ali Qushchi davlat ishlarida ham faol bo ‘lib, jumladan,
Mirzo Ulug’bekning buyrug’i bilan 1438-yilda Xitoy saltanatiga elchi qilib yuboriladi. U yerdan
qaytgandan so’ng “Matematika va astronomik jug‘rofiya”, “Tarixi hoqoni Chin” asarlarini
yozadi [4, 268].
1449-yilda Mirzo Ulug’bek o’g’li tomonidan o’ldirilganidan so’ng uning ilmiy merosi va
Samarqanddagi kutubxonasi havf ostida qoladi. Bu kutubxonani Ali Qushchi saqlab qolgan
degan taxminlar bor. Rivoyatlarga ko’ra bu kutubxona Samarqand yaqinidagi Hazrati Bashir
qishlog’iga ko’chirilganligi aytiladi. Mirzo Ulug’bek vafotidan ikki yil o’tib, hokimiyat tepasida
Sulton Abu Said Mirzo keladi. U ham Ulug‘bekning yaqinlariga, jumladan, Аli Qushchiga ham
homiylik qilgan. Bu davrda Аli Qushchi Nosiruddin Tusiyning “Tajrid” nomli kitobiga ilgari
yozgan sharhini tugatib, Sulton Аbu Saidga taqdim qildi [3, 45].
Аbu Said o‘limidan so‘ng
(1469) Temuriylar saltanatida ro‘y berayotgan nizolar sababli do‘stlari va homiylaridan ajragan
keksa olim o‘z vatanini tark etadi. Dastlab Karmanada (1471) keyinchalik esa Turkiya hududiga
boradi.
Bu paytda Usmonlilar Konstantinopilni ishg’ol etgan edilar. Bu davrda Turkiya sultoni
Muhammad II o’z atrofiga olimlar va fuzalolarni yig’ayotgan edi. Bu voqea to‘g‘risida olim o‘z
risolalarida shunday yozadi: “Sulton meni qabul qilganida uning taklifidan men bilan so‘zlashish
niyati bor ekanligi yaqqol ko‘rinib turardi. Sulton mendan unga atab ilmi riyoziyotdan kitob
yozishimni so‘radi. Men Sultondan tabiiy fanlarga muhabbat borligini sezdim va qisqa vaqt
ichida ilmi riyoziyotdan kichik kitob yozdim”. Olim Sulton sharafiga atab “Kitob al-
Muhammad” deb nomlangan riyoziyotga oid risolani yozdi va unga taqdim etdi. [4].
Bu ishi
uchun u mukofot tariqasida har oyda 200 dirham pul oladigan bo‘ldi. Аli Qushchi 1472-yilda
Istanbuldagi Аya Sofiya madrasasiga bosh mudarris qilib tayinlanadi. U shundan so‘ng
riyoziyot, falakkiyot, adabiyot, musiqa va boshqa fan sohalaridan risolalar yozadi. Bu qisqa vaqt
ichida ko‘plab shogirdlar tayyorlab, o‘z maktabiga asos solidi.
496
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Аli Qushchining buyuk xizmatlaridan yana biri shundaki, u agarda Mirzo Ulug‘bekning
“Zij Ko‘ragoniy” asarini Turkiyaga olib kelib turk tili va boshqa tillarga tarjima qilib
tarqatmaganda edi, “Buyuk geografik kashfiyotlar” bu darajada ahamiyatli bo‘lmas edi. Chunki
XVI–XVII asrlarda yangi dengiz yo‘llari kashf qilinayotgan vaqtda yulduzlarning aniq jadvaliga
ehtiyoj nihoyatda katta bo‘lgan [5, 26]. Ulug‘bek maktabi namoyandalari va xususan Аli
Qushchining asarlari va dunyoqarashlari ilm-fan tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Аli Qushchi
dunyo moddiy narsalardan iborat, moddiy narsalar esa oddiy va murakkab holda bo‘lib, ularda
ichki ziddiyatlar mavjud, deb hisoblagan. U fasllar almashinuviga Yerning Quyoshga
yaqinlashuvi sababligini aytgan.
Ali Qushchi vafotidan so‘ng uning shogirdlari - Mirim Chalabiy, Husayn Birjandiy,
Bahovaddin Omuliy, Najmiddin Alixon va boshqalar uning ilmiy ishlarini davom ettirganlar.
XULOSA
Ali Qushchi tomonidan bizga 20 dan ortiq asarlar meros bo’lib qolgan hozirgi kunda bu
asrlar dunyoning turli qismlarida tarqalib ketgan. Аli Qushchi asarlari qo‘lyozmalari Abu
Rayxon Beruniy nomidagi Toshkent Sharqshunoslik instituti, Dushanbe, Sankt-Peterburg,
Mashhad, Istanbul, Oksford, Leyden (Niderlandiya) va Аya Sofiya (Turkiya) kutubxonalari va
ilmy markazlarida saqlanmoqda. Аli Qushchi 1474-yil 16-dekabr kuni Istanbulda vafot etgan.
U Istanbuldagi Аyyuba masjidi huzuridagi qabristonga dafn qilingan. Masjidning kirish
qismidagi marmar toshga “Аli Qushchi – ilm insoni” satrlari bitib qo‘yilgan.
REFERENCES
1.
Аhadova M., O‘rta osiyolik mashhur olimlar va ularning matematikaga doir ishlari, T.;
1983.
2.
Nosirov A., Ali Qushchi, T.;1964.
3.
Ahmedov B., Ulug‘bek tarixi” T.; 1965.
4.
https://tarix.sinaps.uz/hodisa/ali-qushchi/
5.
Murodova, D., & Obidova, G. (2025). FRANS ROZENTAL QUR’ONDA “ILM”
TUSHUNCHASINI TAHLIL QILGAN OLIM.
Modern Science and Research
,
4
(2), 157-
161.
