ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
O‘ZBEK TASVIRIY SAN’ATIDA MAVZULI KOMPOZITSIYALARNING
YORITILISHI
Kenjayev San’at Obidovich
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
“Teatr bezagi rangtasviri” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15002688
Annotatsiya.
Mazkur maqola O‘zbek tasviriy san’atida mavzuli kompozitsiyalarning
yoritilishi deb nomlangan bo‘lib, unda, o‘zbek rasomlari ijodida mavzuli kompozitsiyalarning
ahamiyati, shuningdek, kompozitsiya qonunlari, printsiplari, qoidalari, usullari va
vositalarilarini o'zlashtirilishi nazariy va amaliy nuqtai nazardan o‘rganib chiqilgan. Mavzu
yuzasidan aniq ma’lumotlar keltirili va tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
mavzuli kompozitsiya, kompozitsiya qonunlari, tarixiy mavzular, madaniy va
etnik mavzular, ijtimoiy va ma'naviy mavzular.
ОПИСАНИЕ ТЕМАТИЧЕСКИХ КОМПОЗИЦИЙ В УЗБЕКСКОМ
ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМ ИСКУССТВЕ
Аннотация.
Данная статья посвящена
Описание
тематических композиций в
узбекском изобразительном искусстве, в которой с теоретической и практической точек
зрения исследуется значение тематических композиций в творчестве узбекских
художников, а также освоение законов, принципов, правил, методов и средств
композиции. Были представлены и проанализированы конкретные данные по теме.
Ключевые слова:
тематическая композиция, законы композиции, исторические
темы, культурные и этнические темы, социальные и духовные темы.
DESCRIPTION OF THEMATIC COMPOSITIONS IN UZBEK FINE ART
Abstract.
This article is called the description of thematic compositions in Uzbek fine art,
in which, in the work of Uzbek rasoms, the importance of thematic compositions, as well as the
assimilation of the laws, principles, rules, methods and means of composition, is studied from a
theoretical and practical point of view. Specific information on the topic was brought and
analyzed.
Keywords:
thematic composition, laws of composition, historical themes, cultural and
ethnic themes, social and spiritual themes.
O‘zbek tasviriy san’ati, o‘zining boy tarixiy an’analari va o‘ziga xos estetikasi bilan ajralib
turadi. San’atda kompozitsiya mavzulari ko‘p vaqtlar ijtimoiy, tarixiy, madaniy va ma’naviy
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
155
masalalarni aks ettiradi. Tarixdan ma’lumki o‘tmishning ulug‘ rassomlari kompozisiya
masalalariga juda jiddiy yondoshganlar va o‘z asarlarini yaratishda umumqoida bo‘lib qolgan
tamoyillarga amal qilganlar. Kompozisiyaning «vertikal», «gorizontal», «doiraviy», «kvadrat»,
«burchak» va boshqa ko‘rinishlarini qo‘llab, yuksak natijalarga, go‘zal ifodaviylikka erishganlar.
Mavzuli kompozitsiyalar bu san’atkor tomonidan ma’lum bir g‘oya, tema yoki voqeani
tasvirlashda ishlatilgan shakl va kompozitsion vositalar to‘plamidir. O‘zbek tasviriy san’atida
mavzuli kompozitsiyalar nafaqat estetik yondashuvni, balki xalqning tarixi, urf-odatlari,
madaniyati va ruhiy holatini aks ettiradi.
Mavzuli kompozitsiya bu san’atda ma’lum bir voqea, tarixiy yoki ijtimoiy hodisa, hayotiy
qahramon yoki muhim bir ma’aviy g‘oyani tasvirlash uchun rassom tomonidan yaratilgan
kompozitsiyadir. Bu kompozitsiyalarda ko‘pincha o‘ziga xos tarkibiy qismlar (figuralar,
manzaralar, ranglar va shakllar) birlashtiriladi, bu esa san’atkorning g‘oyaviy xususiyatlarini
tomoshabinga yetkazishga yordam beradi.
Tematik kompozitsiyaning asosiy vazifasi rassomning obrazli niyatini ochib berishdan
iborat bo'lib, u syujetni kompozitsion amalga oshirishda rasmning barcha vositalaridan
foydalangan holda mavzuni to‘liq ochib beradi. Rassom tasvirni ishlashda atrofdagi hayot va
tabiatning voqealari va hodisalaridan ilhom oladi.
O‘zbek tasviriy san’atida mavzuli kompozitsiyalar quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Tarixiy mavzular: O‘zbek xalqining tarixiy voqealari, shaxsiyati, xalq hayoti.
Madaniy va etnik mavzular: O‘zbek xalqi, uning urf-odatlari, milliy kiyimlari va o‘ziga
xos qiyofalari.
Ijtimoiy va ma'naviy mavzular: Ijtimoiy adolat, qadriyatlar, insonning ruhiy va ma’naviy
holati.
Tarixiy mavzular
. O‘zbek tasviriy san’ati tarixiy mavzularni tasvirlashda katta ahamiyatga
ega bo‘lib, rassomlar o‘z asarlarida xalqning tarixiy merosi va buyuk shaxslarini tasvirlashga
harakat qilishgan. Ular tarixiy voqealarni va qahramonlarni ko‘rsatishda ko‘pincha ranglar va
kompozitsion vositalarni foydalanib, dramatik ta’sir yaratadilar.
Tarixiy mavzularning kompozitsiya xususiyatlariga esa quyidagilarni misol qilib
ko‘rsatishimiz mumkin:
Dinamik shakllar va katta kompozitsiyalar: Tarixiy voqealar va harbiy sahnalar ko‘pincha
katta, ta'sirchan va diqqatni o‘ziga tortuvchi shakllar bilan ishlangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
156
Chuqur perspektiva: Ko‘pincha tarixiy voqealar va sahnalar orqa fonda keng manzaralar
bilan tasvirlanadi, bu esa voqea va mavzuning ahamiyatini oshiradi.
Madaniy va etnik
mavzudagi kompozitsiyalar.
O‘zbek san’atida milliy madaniyat, urf-
odatlar va xalq hayoti ko‘pincha mavzuli kompozitsiyalarga asos bo‘ladi. Rassomlar xalqning
qadimiy an'analarini, to‘y marosimlarini, xonadonlarni, hunarmandchilikni va boshqa madaniy
elementlarni tasvirlashga katta e'tibor berishadi. Bu mavzular xalqning boy madaniy merosini
ifodalashga xizmat qiladi.
Madaniy va etnik mavzulardagi kompozitsiya xususiyatlariga esa quyidagilar kiradi:
Dekorativ elementlar: Ranglar, naqshlar, bezaklar, milliy kiyimlar va o‘xshash elementlar
ko‘p ishlatiladi.
Yumshoqlik va o‘ziga xoslik: Kompozitsiyalar asosan madaniy yuksaklik va noziklikni
aks ettiradi, aksariyat hollarda bu asarlarda o‘ziga xos, estetik bezaklar ishlatiladi.
Ijtimoiy va ma’naviy mavzular:
O‘zbek tasviriy san’atida ijtimoiy va ma'naviy masalalar
ham keng yoritilgan. Rassomlar o‘z asarlarida ijtimoiy muammolarni, insonning ruhiy holatini,
adolat va tenglikni ifodalashadi. Bu mavzular ko‘pincha xalq hayotidagi kundalik voqealarni,
odamlarning tuyg‘ularini va muammolarini aks ettiradi.
Kompozitsiya xususiyatlari:
Simmetriya va balans: Ijtimoiy mavzular ko‘pincha qat’iy simmetriya va aniq
joylashtirilgan shakllar bilan ishlanadi, bu esa mavzuning jiddiyligini va muhimligini ta’kidlaydi.
Boshqaruv va kontrast: Yorug‘lik va soyalar, iliq va sovuq ranglar yordamida ijtimoiy va
ma’naviy muammolarni dramatik tarzda yoritiladi.
Zamonaviy o‘zbek tasviriy san’atida mavzuli kompozitsiyalar yangi yo‘nalishlarni va
tendensiyalarni o‘z ichiga oladi. Bugungi rassomlar an’anaviy mavzularni zamonaviy texnikalar
va tasvirlash usullari bilan uyg‘unlashtirib, yangi g‘oyalar va estetik yondashuvlar yaratmoqda.
Mavzuli kompozitsiyalar hozirgi kunda ijtimoiy, ekologik va global masalalarni aks
ettiradigan shaklda rivojlanmoqda. Masalan, Innovatsion tendensiyalar: raqamli san’at va
multimediya.
Raqamli san’at rassomlar an’anaviy kompozitsiyalarni raqamli texnologiyalar yordamida
yaratishmoqda, bu esa yangi, ilg‘or usullarni qo‘llash imkoniyatini beradi.
Multimediya esa o‘zbek rassomlari, matn, video, audiovizual texnologiyalarni birlashtirib,
ijtimoiy va ma’naviy mavzularni yangi shaklda yoritishga intilishadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
157
Har bir kompozitsiya ma'lum bir mavzu yoki voqeani yoritishda badiiy vositalarni samarali
ishlatadi va tomoshabinga qimmatli estetik va g‘oyaviy tajriba taqdim etadi. Zamonaviy
rangtasvirda tematik kompozitsiyalar yanada boy va murakkab shakllarga ega bo‘lib, yangi
texnologiyalar va g‘oyalar yordamida ilg‘or yondashuvlar bilan boyitilmoqda.
Kompozisiya tuzishga mohir bo‘lgan va uni o‘z asarlarida mukammal darajaga olib kelgan
mo‘yqalam ustalari ko‘p, ularga misol qilib quyidagilarni qisman atab o‘tsak o‘rinli bo‘ladi.
Bunday o‘tmish tasviriy san’ati ustalari: Leonardo da Vinchi. Mikelanjelo, A. Dyurer, J.
D. Engr, P. Rubins, Rafael, Tintoretto, A. Ivanov, K. Bryullov, I.E. Repin, YA. Mateyko va
boshqalardir.
O‘zbek rassomlaridan esa tasviriy san’atning turli tur va janrlarida ijod qilgan, ko‘plab
mavzuli kompozitsiyalar yaratgan va hozirgi paytda ham ajoyib asarlar ishlab kelayotgan
musavvirlardan nomlarini ko‘rsatib o‘tishimiz mumkin.
Ular U.Tansiqboev, I.Ikromov, Z.Inag‘omov, Ch.Axmarov, X.Husniddinxo‘jaev,
A.Abdullayev,
R.Axmedov,
R.Choriev,
I.Jabborov,
A.Boymatov,
Sh.Abdurashidov,
A.Ikromjonov, B.Jalolov, A.Nuritdinov, F.Axmadaliyev, B.Maxkamov va boshqa ko‘plab
ijodkorlarni bemalol kompozisiya ustalari deb atashimiz, ularning asarlarini ijobiy jihatlarini tahlil
qilib, ibrat olishimiz mumkin, bu albatta hammamiz uchun o‘quv-mashqlarni bajarishda nazariy
asos vazifasini o‘taydi.
Shunday ekan xulosa sifatida shuni aytishimiz o‘rinliki, o‘zbek tasviriy san’atida mavzuli
kompozitsiyalar o‘zining boy tarixi va an’analari bilan ajralib turadi. Tarixiy, madaniy, ijtimoiy
va ma’naviy mavzular san’atkorlar tomonidan sezgirlik bilan tasvirlanadi. Bu kompozitsiyalar
orqali rassomlar xalq hayotining turli jabhalarini aks ettiradilar, an’analardan ilhom olib,
zamonaviy texnikalar bilan yangilik yaratadilar.
REFERENCES
1.
И.
Ю.
Руднев
ТЕМАТИЧЕСКАЯ
КОМПОЗИЦИЯ
НА
ЗАНЯТИЯХ
ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫМ ИСКУССТВОМ С МЛАДШИМИ ШКОЛЬНИКАМИ.
НАУКА – ОБРАЗОВАНИЮ.
2.
Poстовцев, Н, Н. Н. Рисунок. Живопись. Композиция [Текст]: Хрестоматия / Н. Н.
Ростовцев, С. Е. Игнатьев, Е. В. Шорохов. – М.: Просвещение, 1989. – 207 с
3.
Руднев, Иван Юрьевич Р 833 Композиция в изобразительном искусстве. Монография
– М.: Мир науки, 2019.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
4.
qizi Zarifova, D. O. (2023). RANGLARNING FAZOVIY BIRIKMALARI VA
XUSUSIYATLARI. Educational Research in Universal Sciences, 2(5), 159-162.
5.
Zarifova, D. (2023). TEACHING TECHNOLOGY OF THE TOPIC OF PORTRAIT OF
THE HUMAN HEAD IN PAINTING. Modern Science and Research, 2(10), 391-393.
