ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
423
MILLIY OPERA HÁM BALET JANRINDAǴI TARIYXIY SHIǴARMALAR
Saparbaeva Sanavar Rustem qizi
Ózbekistan Mamleketlik kórkem oner hám madeniyat instituti Nukus filiali
Texnogen ham korkem onertaniw kafedrasi
Teatrtaniw - korkemonertaniw qaniygeliginin 3-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15050219
Annotaciya.
Muzika mádeniyati insaniyattiń ayyemgi tariyxina barip taqaladi. XVII asirde
dunyaliq ham shirkew qanigelik muzikasinin birden bir ajiraliw procesi tamamlandi. Natiyjede
operanin juzege shigiwina imkaniyat tuwildi. Opera siyaqli janrlardin payda boliwi muzika
korkem onerindegi evolyuciyadan derek berip qoymastan, balki, muzikamn dunyajuzlik
ahmiyetinin artiwinda, adamlardin Orta asirge tan oylaw formalarman aste aqirin uzaqlasip,
korkem onerge bolgan suyispenshiliginin oyaniwinda ha’m zamanago’y insannm pikirlerin, om
tolgamsqa saliwshi mashqalalardi anlatiwda ja’miyet oy o’risindegi teren’ alg’a ilgerilewdi
tastiyiqlaw bolip tabiladi.
Gilt so’zler:
Opera, ayaq oyin, ko’rkem oner, muzika, teatr.
Opera ko’rkem o’nerdin sintetik tu’ri — ol teatr, qosiqshiliq, ayaq oyin, muzikam
birlestiredi. Onin’ ko’rkem tasir qurallan derlik shegara bilmeydi. Payda bolg’annan son’ ko’p
waqit o’tpey opera jetekshi janr sipatinda qa’liplesti ham bizin dawirimizge shekem saqlamp qaldi.
Operaniń ta’siri XVII hám XVIII asir muzikasiniń rawajlaniwina túrtki boldi. Onıń
tiykarında saz asbaplarında atqarılatuǵın. jańa janrlar- uvertyura, orkestr hám balet payda boldi.
Opera dramaturgiyasi, onin obrazlarına jaqin bolǵan simfoniya qaliplesti. Opera barqulla
jamiyetlik keypiyatti, kewil keshirmelerdiń ózgeriwshenligin sawlelendirgen. Maselen, jańa
pikirlerdiń eskileri menen soqliǵisiwi, ilim, pán, adebiyattaǵı aǵımlardıń gúresi hawij alǵan
socialliq ham siyasiy turdegi tariyxiy burilis dáwirlerinde opera óz aldina ahmiyetli mazmun payda
etken. Bunday dawirlerde opera saxnasi -geyde ózine tan socialliq basqishtaǵı ideyaliq gúresler
maydan bolǵan. [1; 89].
Renessans (oyanıw) dáwirinde kórkem óneri gullep jaynaǵan Italiya opera Watanina
aylandi.
XVI ham XVII asirlerde Italiyada payda bolip, daslepki waqitlari «Muzikada drama», -
dep atalǵan opera termini XVII asirdiń ortalarında payda bolǵan. Operanıń payda boliwi XVI
ásirde saz-ásbap járdemindegi vokal rawajlaniwi menen belgilenedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
424
XVII asirdin operasinda barokko estetikasi súwretlenip, ol joqarı dárejedegi tragediya
menen komediyanıń aralasqan kórinislerin súwretlewi, kóplegen effektli dekoraciyalar menen
ajiralip turǵan. XVIII asirdin basinda librettistler operanıń dramaturgiyalıq dúzilisin qatań
reglamentli túrde klassicizm ruwxinda reformalaydi. Natiyjede klassikaliq opera-seriya turin
mifologiyaliq yamasa tariyxiy qaharmanliq syujetlerge ózgertken.
Franciyada XVII asirde J.B.Lyulli ham J. F. Ramo arqali opera rawajlanǵan bolsa,
Angliyada G.Pyorsell, Germaniyada R.Kayzerlerdin ati menen baylanisli. Dúnya mámleketlerinde
operanıń janrliq o’zgeshelikleri turlishe payda boladi. Angliyada -balladali opera, Italiyada - opera
buffa, Franciyada - opera komik, Germaniya ham Avstriyada - zingshpil, Rossiyada xaliq
turmisina tiykarlanǵan operalar dóretiledi [2; 165].
XX asirdiń 30-jillarinıń sońinda opera janrı rus kompozitorların járdeminde Ózbekstanǵa
da kirip keledi. 1939-jili S.Vasilenko ham M.Ashrafiydiń «Buran» operasi d9retilip, tariyxiy
waqiyaǵa aylanadı.
XX asirdiń 70-jillarinıń ortalarında opera janrına degen qiziǵiwshiliq Qaraqalpaqstanli
kórkem óner tarawi qanigeleriniń jańa janrǵa qol uriwina sebepshi boladi. Atap aytatuǵin bolsaq,
xalqimizdiń ulli klassik shayiri Ajiniyaz Qosibay uliniń 150 jilliq toyi qabatinda «Ajiniyaz» atli
operaniń dáslepki varianti dunyaǵa keledi.1974-jili belgili kompozitor N. Muxammeddinov
avtorliǵinda, sóz zergeri, Ózbekstan Qaharmanı I.Yusupov librettosi tiykarinda jazilǵan bul
shiǵarma Qaraqalpaq muzika mádeniyatinda girewli orindi iyeleydi. Sebebi, bul operaniń
dóretiliwi menen qaraqalpaq muzika kórkem oneri bir basqish joqari kóteriliwge miyassar boladi
[3; 36-92].
N. Muxammeddinov bul shiǵarmada xaliq namalarin sheberlik penen paydalanǵan.
Onıń professionaliǵi sonda, kompozitor namalarǵa jańa boyawlar qosip, qayta islep,
garmoniyalap, qosimsha simfoniyaliq epizodlar menen geypara korinislerge tusinikler beredi.
Usinday uylesimlilikti jarata algan doretiwshi insan bul miynetinen son qaraqalpaq muzika
tariyxindagi ulken korkem oner sheberi sipatinda jane bir martebe tan alindi. Operada Ajiniyazdin
watanga, oz xalqina degen suyispenshiligin sawlelendiriw bash ideya bolip, shigarmanm muzikali
xarakteri obrazlarda, namasi ham ritminde ayqin korinip turadi. Operanin uvertyurasinda
qaraqalpaq xalqinm ken peyilligi, sabirligi, kushliligi korinip, jurekti tolqinlandiratugin nama
atqanladi.
«Ájiniyaz» operası muzikasi tusinikli, lrǵaqqa bay bolip, jaǵimli lirizm ham milliy
ozgeshelikler jámlesken qunlı shıǵarma.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
425
Operadaǵı jarqın obrazlar-bul Ájiniyaz, Xanzada, Aybórek, Panaxan, Pirimbiy, Berdi
bolip, kompozitor hár bir qaharmannıń ishki dúnyasin, júrek sezimlerin jetik mengerip alǵan.
Olardaǵı tásirshenlikti aship beriwde simfoniyaliq orkestrge qatań waziypalardı
júklegenligin kóremiz.
Operanıń birinshi kartinasin ózinde-aq Ajiniyazdıń obrazı súwretlenedi. Xiywadagi
Sherqazi hám Qutlimurat inaq medreselerin tabisli pitkerip, «Ziywar» laqabi menen elge qaytar
eken, «Ey, shopan, bergil xabar, jayinda eller barmeken» ariyasi arqali oziniń watanına bolǵan
saǵinishin, ata-anası, yarina degen sheksiz muhabbatın táriyipleydi. Xaliq qosiqlarına tiykarlanǵan
bul ariya baslaniwdan aq óziniń tásirshenligi menen tamashagóydiń diqqatın eriksiz ózine tartip,
oy quwanıshqa bóleydi.
Bul jerde Ajiniyaz aq otawdıń átirapinda xaliqtıń Nawrız bayramin ótkerip atirǵanına gúwa
boladı. Oziniń súyikli shayir kútken xaliqtıń kewil tolganısları simfoniyalıq orkestr járdeminde
kóterinki ruwxta atqariladi. Ajiniyaz xalıq arasinan oziniń súyikli yarı Xanzadanı izleydi. Bul
waqiyadan xabar tapqan Xanzada quwanıshqa bólenip, qosiq ayta baslaydi. Bul qosiqta Xanzada
obrazin ishki dunyasin gózzalliǵi, tazalıqqa qushtarliǵı lirika arqali súwretlengen [4.93].
«Tumaris» operasi. I. Yusupovtiń «Tumaris» poemasi tiykarında 2013-jili jazilǵan
Qurbanbay Zaretdinovtiń «Tumaris» operasi, Berdaq atindaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik muzikali
teatrı saxnasında tamashagóylerge kórsetildi. Operanıń muzika basshisi hám dirijyor
A.Abdullaeva, saxnalastiriwshi
rejissyorlar Q.Abdireymov, J.Sultabaev, xudojnik B.Aytmuratov, xormeyster A.Tolepova,
baletmeyster H. Sharipov.
Tumaris obrazin —Ózbekstan xaliq artisti Mirzagúl Sapaeva, Ózbekstanǵa xizmet
korsetken artist Eliza Aytniyazovalar, Sparangiz obrazin Abat Qalliev ham Ótemis
Jumaniyazovlar, El aǵasi obrazin Daribay Xojambergenov, Qayqisraw (Kir ayyemgi pars
parltshaliǵina tiykar salǵan Jahangirshax) patsha obrazin Ózbekstan xaliq artisti Bazarbay
Uzaqbergenovlar atqarip, tamashagoylerdiń kewlinen shiǵip kiyatir. Kompozitor Q.Zaretdinov
qánigeligi boyinsha xormeyster bolganliǵi sebepli, operada tiykarǵı orindi xor janrina bergen.Bul
jerde massagetler qawimi-xaliq bas qaharman sipatinda kórsetilgen, demek, xaliq óz batir, er júrek
patshasin Tumaristi qollap-quwatlap, onıń menen birge boliwi xor shiǵarmalari arqali anıq
kórsetilgen. Xorlar akapella, xoral, áskerler xor, saltanatı aralas xor bagdarında atqarildi. Opera
avtorınıń jáne bir ózgesheligi orkestrdiń atqariwshilardiń dawisları menen teńbe-teń
atqariliwi, ápiwayı usıl menende saxnalıq waqiyalardı orkestrdiń saz asbaplar tembrleri menen
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
426
aniq korsetiliwi. Avtor qaraqalpaq milliy namalarin opera janrinda orinli paydalanip, jiraw
tolǵanıslariniń simfoniyaliq orkestrde atqarilip operaniń mazmunin tamashagóylerge anıqq
jetkerip beriliwinde ham klassik janrdiń milliy koloritler menen bayita alganligi menen ayirilip
turadi [5. 87].
Balet janri. Balet — saxnaliq madeniyattiń bir túri bolip, oniń mazmunı muzikali
xoreografiyaliq obrazlarda aship beriledi. Balettiń muzikasi xoreografiyaliq emociyali - obraz,
metroritmika menen esapqa alip, balet librettosi tiykarında jaziladi. Geypara waqitları
xoreografiyalıq sheshimler muzika dóretilgennen soń da payda boladi.
Balet termini XVI asirdiń sońinda Italiyada anıq xarakterdi jetkerip beriwshi, yamasa, bir
kórinis penen baylanıstırılǵan operadaǵı ayaq-oyin epizodların belgilew ushin payda bolǵan.
Birinshi francuz baletlerinde xalıq hám saray ayaq oyinları eski syujetke kirgen muzikali
tiykar sipatinda paydalanilǵan.
Baletmeyster J.J.Noverdiń dóretiwshiligi menen balet teatriniń reformasi tigiz
baylanisli.XVIII asirdiń sońı XIX asirdiń baslarında simfoniyaliq hám opera janrları siyaqli balet
muzikasi da keńnenrawajlanadi. Balet madeniyatin rawajlaniwina sapali jańa basqishı
P.I.Chaykovskiydiń dóretiwshiligi menen baylanislı bolıp, kompozitor balet muzikasina obrazli
mazmun, simfoniyaliq principlerdiń rawajlaniwı hám konfliktli dramaturgiyanı kirgizedi. [6; 244-
249]
XX asirdin 30-40-jillari Ózbekstanda balet janrin qáliplesiw dáwiri boldi. Ózbek
temalarinan paydalanilip N. A. Roslavectin «Paxta», E. G. Brusilovskiydin «Gulandan», S. N.
Vasilenkonıń «Aqbilek» h.t.b. baletler doretiledi.
XX asirdiń 90-jillar ortalarinda Qaraqalpaqstanǵa balet janri kirip keledi. 1996-
jili N.Muxammeddinov muzikasina, baletmeyster T.Xojasov librettosina birinshi qaraqalpaq
milliy «Ayjamal» baleti dóretilip saxnaǵa qoyiladi. Balet eki akt, bes kartinadan ibarat.
«Ayjamal» baletiaradan 21 jil ótip, kompozitor tárepinen qayta islenedi. Muzikaliq jaqtan ham
soǵan sáykes rańbareń milliy qaraqalpaq naǵislari kestelengen kostyumlar, suliw dekoraciyalar
menen bayitilǵan opera Ózbekstan xaliq artisti, baletmeyster X.Sharipov tárepinen
saxnalastiriladi. Balet 2017-jili 29-aprel kúni qayta saxna júzin kóredi hám úlken tabisqa erisedi.
Ekinshi saxnalastiriwinda opera qaharmanlari: Ayjamal-Nigora Sharipova, Qasim - Baxtiyar
Nazarov, Erman garn—Baxitjan, Dawletov, Orazbiyke - Ayjamal Tólegenova, Dalmenbay -
Sultan Dúysenbaev, Eshbay - Batir Nietullaev, Shilimbet - Alisher Qurbanov, Esimbet - Sultan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
427
Jubaev, Doshimbet - Aziz Oteniyazov h.t.b. jas qiz-jigitler obrazlardi sheberlik penen jaratip
beriwde ózleriniń úlken úlesin qosqan.
«Ayjamal» baleti. «Ayjamal» — bul epikaliq xoreodrama. N.Muxammetddinov
balettiń dramaturgiyasina, muzikaniń kórkem súwretlew roline úlken máni berip, keńeytip
hám tereńlestirip, haqiyqiy qaraqalpaq milliy baletin dóretken.
Bul tragediyaliq shigarmanıń bas teması jaslardiń bir-birine bolǵan muhabbati deytuǵin
bolsaq, ekinshi tárepten ana hám bala arasindaǵi shegara, ákelik waziypasin umitqan egoist, kózi
toymas napsiqawliq jengen, perzent taǵdiri kózine kolórinbey qalǵan atanıń adamgershilikke
tuwra kelmeytuǵın unamsiz háreketleri menen bayitiladi. Ákesi sebepli ómiri shiyelenisken eki jas
ayraliqqa duwshar bolip, jas nawshedey Ayjamal majbúrlikten ómirden kóz jumadi. Shiǵarma
liriko-epikaliq dastanlarǵa tán lirikalıq, yamasa, ashiqliq xoreodrama xarakterinde jazilǵan [7; 91-
107].
«Ayjamal» baleti keń jobali, klassikaliq xarakteri basim shiǵarma. Kompozitor evropa
baletinen úlgi alǵan halda, qaraqalpaq xaliq namalarinan nar alıp, onıń ráń-bareń bay tareplerin
oziniń shiǵarmasinda sheber paydalanıp, qaraqalpaqtiń tunǵish milliy baletin jaratti. Bunin ayqin
daliyli sıpatında shiǵarmada qaraqalpaq milliy saz asbapları bolǵan duwtar namaları menen qobiz
tolgawları hám janǵa jaǵimli qaraqalpaq xaliq qosiqlarinan paydalanǵanliǵinan kóremiz.
Bulardan «Suwǵa barǵan qiz», «Zalimayraliq», «Diydim aman», «Min tumen» h.t.b.
shiǵarmalar balettiń mazmunına say tiyisli orınllarda tásirli obraz jaratiwda paydalanılǵan.
N.Muxammeddinov professional túrde xaliq durdanalarinan orinli jerinde, kerekli
muǵdarda paydalanip, obrazdi tasirli etip tamashagoylerdiń diqqatina tereń jetkerip bere alǵan.Sol
sebepli, tamashagóyler bunday janrdiń birinshi maretebe guwasi boliwina qaramastan,baletti aniq
rawshan túsinip, toliq qabillay aldi.
Kompozitor menen baletmeysterdiń birgeliktegi miyneti balet mazmunina say tańlap
alinǵan xoreografiyaliq kórinistegi oyin háreketleri, balet formalarinda kórinip, qaharmannıń
psixologiyaliq jaǵdayları tereń aship bergen.
Ańizlardıń birinde aytiliwinsha alla taala Adam atam jaratqan waqitta, oǵan jandi
muzika arqali inam etken. Usi ańızda aytilganinday, xoreografiyaliq shiǵarma jaratqanda da dáslep
muzika, sońinan oyin dóretiledi. A.Alimov, T. Adambaevalardiń «Ataqli sazger» kitabinda
kórsetilgenindey «do’retiwshilik baǵdarda muzika - spektakldiń arteriya tamiri bolsa, al, oyin,
oniń tuwǵan mákan jayi, gewdesi esaplanadi» - dep kórsetiledi. Demek, baletmeyster tárepinen
oyin muzika tiline kóshiriledi,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
428
Solay etip, muzikanı xoreografiyadaǵi gózzalliq háreketler menen úylestiredi. «Ayjamal»
baletinde de kompozitor menen baletmeysterdiń birgelikte joqarı professionalliq penen
shiǵarmaǵa jantasiwi nátiyjesinde bas qaharmanlardiń obrazi tamashagóylerge kúshli tasir etiwine
sebep boldi.
Avtorlar shiǵarmadaǵi bas qaharman Ayjamaldiń qaraqalpaq qizina tán bolǵan
iybeliligin, ádepligin, tarbiyaliliǵin, ata-anaǵa hám jas úlkenlerge húrmet-izzet siyaqli 7lken
insaniyliq paziyletlerin aship beredi. Shiǵarmada Ayjamal daslep óz keleshegine ulken úmitler
menen qarawshi, muxabbat sezimlerine bólengen, náwshedey názik, ulbiregen qiz kórinisinde
súwretlengeni, onıń mimika háreketlerinde ayqin kóringen bolsa, al, syujettiń dramatikaliq
kulminaciyasinda ómirdegi napsiqaw, jawiz, óz mapin hámme narseden ustin qoyatuǵin jaman
niyetli adamlardiń qolina túsip qalǵanliqtan, bas qaharmanlardiń obrazi putkilley ózgerip ketedi.
Bunda armanları sóngen, bul omirdiń jawizliqlarinan nalinǵan, ondaǵı niyeti buziq
adamlardan júz burǵan Ayjamaldij xarakteri júzege keledi. Onin pontomimikaliq háreketlerinde
kózleri lawlap janıp turǵan, qahari zaman dastúrine qarsı, ǵázepli qız obrazın kóremiz.
Shiǵarmanin tiykarı adamzat ómirin ekige bóliwshi eki qúdiretli kúsh-jaqsiliq penen
jamanliqtińgúresi quraydi. Adamzat dunyaǵa kelip esin taniǵali berli dawam etip kiyatirǵan
hadalliq penen haramliq, háwes penen qizǵanish, keshirimlilik penen óshpenlilik arasindaǵı mángi
tartis súwretlenedi.
Yaǵnıy, waqiya dawaminda zorliq kıshlerge qarsi xaliqtıń birlesiwi, bir-birine mehir
muriwbette bolip tatiw turmis keshiriwi sáwlelengen.
REFERENCES
1.
Абдуллаев P.Опера драматургияси.-T: 2007.
2.
Адамбаева Т. Революуцияға шекемги Карақалпақ музика. - Нукус: 1976.
3.
Березовчук Ю. Опера как синтетический жанр (предварительные заметки о
психологических предпосылках принципа дополнительности и его роли в
музыкальном театре) / Музыкальный театр. Сб. труд., Вып.6 - СПб.: 1991. - С. 36-92.
4.
Палуаниязов П. История музыкальной культуры каракалпакстана (1925-1950 гг.).
Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата. Исторических
наук специальность 07.00.02. - Нукус: 2003.
5.
Nadirova A.Qaraqalpaq muzika tariyxi.Bilim.2019.
6.
Ганзбург Г. О перспективах либреттологии/Музыкальный либеретто.
