Mart, 2025-Yil
188
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING TA’LIM METODLARI HAQIDAGI
QARASHLARI
Sayyora Jonzoqova Anvarovna
Guliston davlat universiteti, Psixologiya va ijtimoiy fanlar fakulteti
“Pedagogika va psixologiya kafedrasi” o‘qituvchisi.
sjonzoqova88@gmail.com
Xolbekova Dinora Faxriddin qizi
PP 4-kurs.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15052529
Annotatsiya.
Maqolada Sharq mutafakkirlarining ta’lim metodlari, odob-axloq
masalalaridagi qarashlari to’g’risida so’z yuritilgan. Shuningdek, Sharq mutafakkirlarining
ijodiy faoliyatidagi ta’lim-tarbiyaga oid yondashuvlar, g’oyalar, qarashlarni yosh avlodning
ongiga singdirishda tarbiya usullari va vositalarini bilish, hayotda ulardan to’g’ri foydalanish
pedagogik ta’lim jarayonida o’qituvchining pedagogik mahoratidagi muhim xususiyatlardan biri
ekanligi ochib berilgan.
Kalit so’zlar:
axloqiy qoida, tarbiya, odob, barkamol inson, insonparvarlik, ma’naviy
fazilatlar, umuminsoniy qadriyatlar, milliy qadriyat, milliy tafakkur, islom madaniyati.
Аннотация.
В статье рассматриваются взгляды восточных мыслителей на
методы воспитания и вопросы морали. Также выявлено, что знание образовательных
методов и средств внедрения идей, идей и взглядов восточных мыслителей в творческую
деятельность восточных мыслителей в сознание молодого поколения, и правильное их
использование в жизни является одной из важных особенностей педагогического
мастерства учителя в процессе педагогического образования.
Ключевые слова:
моральное правило, воспитание, нравы, совершенный человек,
гуманизм, духовные качества, общечеловеческие ценности, национальная ценность,
национальное мышление, исламская культура.
Abstract.
The article discusses the views of Eastern thinkers on educational methods and
ethics. It also reveals that knowledge of educational methods and tools in the creative work of
Eastern thinkers instilling educational approaches, ideas, and views into the minds of the younger
generation, and their correct use in life are one of the important features of the teacher's
pedagogical skills in the process of pedagogical education.
Keywords:
moral code, education, etiquette, perfect person, humanity, spiritual qualities,
universal human values, national value, national thinking, Islamic culture.
Mart, 2025-Yil
189
IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr hisoblanadi.
Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr madaniy - ma’rifiy merosi
haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. Pedagog – olimlarning Sharq mutafakkirlari
ijodida ta’lim-tarbiya, shaxs ma’naviy kamoloti masalalariga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarning
pedagogika fani rivojida muhim o‘rni bor. Lekin ular allomalar merosida olg‘a surilgan ta’lim-
tarbiya masalalarini yoritishda milliylik tamoyilidan kelib chiqqan holda yondashmadilar. Aslida
Markaziy Osiyo allomalarining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarida ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan
e’tibor asosiy o‘rinda turadiki, bu bevosita inson kamolotini shakllantirishga omil bo‘la oladigan
hodisadir. Sharq Renessansi deb nom olgan IX-XV asr Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyatining
eng yuksaklikka ko‘tarilgan, boy davri bo‘lib, bu davrda ilm-fanning ikki yo‘nalishi, birinchisi -
inson uchun tabiiy fanlardirki, u aql ko‘zi bilan egallanadi, ikkinchisi - bu fanlar inson tomonidan,
boshqa kishilardan taqlid qilib o‘rganiladi, ular asosida shariat qonunlari yotadi.
Bu davrda Sharq madaniyatini umuminsoniy qadriyat darajasiga ko‘tarish markazi
”Ma’mun akademiyasi” (IX asr, Bag‘dod, ”Baytul hikmat”) tashkil etildi. Akademiya ilmiy
ijodkorlari faoliyatida Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari moddiy va ma’naviy madaniyatining
qo‘shilishi asnosida hozirgi Markaziy Osiyo madaniyatining maxsus bir-biridan ajratilmagan ko‘p
qirrali qorishiq turi vujudga keldi.2 Bunday ko‘p qirrali ilmiy qadriyatlarning maydonga kelishida
vatandoshlarimiz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (780-850), Ahmad al-Farg‘oniy (247-861),
Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy (IX asr), Abu Nasr Forobiy (870-950), Abu Ali Ibn Sino (980-
1037), Abu Rayhon Beruniy (973-1050) va boshqalarning xizmatlari katta bo‘lgan.
Sharq mutafakkirlarining ma’naviy madaniyat sohasiga qo‘shgan ulushlari nihoyatda boy
bo‘lib, mazmunan qadriyatlarning barcha yo‘nalishlarini qamrab olganligi bilan xarakterlanadi.
Forobiy pedagogik qarashlarini, ta’lim-tarbiya haqidagi ta’limotini o‘rganishda inson xislatlari
to‘g’risidagi falsafiy fikrlari nihoyat muhim ahamiyat kasb etadi. Forobiy o‘zining falsafiy
qarashlarida odamning tuzilishini, ruhiyatini, madaniy va ma’naviy olamini o‘rganishga ahamiyat
beradi. Uning ta’limotida, inson barcha boshqa jismlarda bo‘lmagan qobiliyat va kuchga, ruhiy
quvvatga, aql va so‘zlash qobiliyatiga egaligi, bu kuch uni tabiatdagi boshqa jismlardan ajratib
turishi va uning ustidan hokim bo‘lish imkoniyatini berganligi namoyon bo‘ladi. Abu Rayhon
Beruniy bilim umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishning kaliti ekanligini alohida ta’kidlaydi.
Uning fikrich, iIlm-ma’rifatli odam jamiyat taqdiri, insonlar taqdiri uchun kurashuvchan,
barcha yomonliklardan uzoqdir. ”Ilmning foydasi ochko‘zlik bilan oltin-kumush to‘plash uchun
bo‘lmay, balki u orqali inson uchun zarur narsalarga ega bo‘lishdir”.
Mart, 2025-Yil
190
Muhammad al-Xorazmiy (9 asr) bilish nazariyasi rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. U
birinchi bo‘lib koinot ob‘yektlarining harakatlari hamda yerdagi nuqtalarining joylashishini jadval
ko‘rinishida aks ettirib, tajriba-kuzatish va tadqiqotlar metodlarini ilmiy jihatdan asoslab berdi,
yagonalikning birligi tamoyili, shuningdek, alohida va umumiy, induktsiya va deduktsiyalarning
mohiyatini aniqlashtirdi; matematik masalalarni yechishning algoritmik metodini ishlab chiqdi.
Bu metoddan bugungi kunda ham foydalanib kеlinmoqda. Abu Rayhon Beruniy, bilishni
uzluksiz, to‘xtovsiz davom etadigan jarayon sifatida tushunadi. Allomaning fikricha, insoniyat
borliqning haqiqiy mohiyati, hozircha noma’lum bo‘lgan jihatlarini kеlajakda bilib oladi. Abu Ali
ibn Sinoning bilish nazariyasida sabab haqidagi ta‘limoti alohida o‘rin oladi.
U sabablarni aniq, sezish asosida aniglanadigan va yashirin, tashqi holatlarini tahlil etish
asosida tushuniladigan sabablarga ajratadi va hodisaning mohiyati uning yuzaga kеlish sabablarini
aniqlash yo‘li bilan aniglanishi mumkin, deb hisoblaydi. Alloma ushbu gnoseologik qoidani
o‘zining tabiblik amaliyoti, kasalliklarni ularning simptomlari bo‘yicha va dorilar ta‘sirini kuzatish
asosida aniqlagan. Abu Ali ibn Sino ta’lim oluvchilarni jamoa qilib o‘qitishni ta’kidlaydi. U ta’lim
oluvchilarni o‘qitishda ularni birdaniga kitob bilan band qilib qo‘ymaslik kerak, deb o‘qtiradi.
Shuningdek,
olimning
fikricha,
olib
boriladigan
o‘quv
mashg‘ulotlarning
mazmunmohiyati ta’lim oluvchilarning yosh xususiyatlariga ham mos kelishi va unda turli xil
ta’lim metodlari va shakllaridan foydalanish zarur. Bu orqali ta’lim oluvchilaridagi zerikishning
oldi olinadi. Ibn Sino ta’limoti bo‘yicha bilishda qaysi metodlardan foydalanilm asin-u og‘zaki
ifodalash, bilimlarni tushuntirish, turli ko‘rinishdagi suhbatni tashkil etish, tajribalami uyushtirish
bo‘ladimi, baribir, ta’lim oluvchida haqiqiy bilim hosil qilish, mustaqil, mantiqiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish, olgan bilimlarni amaliyotga tadbiq eta olish qobiliyatini tarkib toptirish
asosiy maqsad bo‘lgan.
Sharq allomalari Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Al-Kindiy, Abu Rayhon
Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Musliqiddin Sa’diy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiylar ham
ta’limning ilmiyligi, ongliligi, ko‘rgazmaliligi, tushunarliligi, ketma-ketligi, muntazamligi,
moslashuvchanligi va mustaqilligi, shuningdek, bolaning individual xususiyatlari, layoqati va
qobiliyatlarini hisobga olish, ta’limni insonparvarlashtirish kabi qoida va tamoyillarini ifoda etib
berganlar.
Xulosa o‘rnida davlatimiz rahbari Sh. Mirziyoyevning quyidagi fikrlarini keltirish
o‘rinlidir: ”Dunyoga Buxoriylar, Beruniylar, Termiziylar, Moturidiylar, Xorazmiylardek buyuk
alloma va aziz-avliyolarni bergan jonajon Vatanimiz yoshlari ulug‘ ajdodlarimizga munosib bo‘lib
ulg‘ayishi uchun barcha sharoitlarni yaratib berishimiz zarur”.
Mart, 2025-Yil
191
Demak, buyuk ajdodlarimiga xos azmu shijoat, xalqimizning metin irodasi, tobora ulg‘ayib
kelayotgan barkamol avlodimizga tayanib, jamiyatimiz hayotini tubdan yangilash yo‘lini izchil
davom ettirish-eng dolzarb vazifamizdir.Yuqoridagi fikrlardan ma’lum bo‘ladiki, sharq
mutafakkirlari o‘zlarining pedagogik qarashlari bilan bir necha asrlardan beri ajdodlarimiz
tafakkuruni boyitib kelmoqda. Xozirgi kunda ham ularning bunyodkor g‘oyalari yosh avlodni
shaxs qilib tarbiyalashda o‘z qiymatini yo‘qotgani yo‘q.
REFERENCES
1.
A.Zunnunov, A.U.Mahkamov. «Didaktika». T. «Sharq» 2006 yil.
2.
A.Avloniy. «Turkiy guliston yoxud axloq», «O‘qituvchi» nashriyoti, T.:1993.
3.
Abu Nasr Forobiy. «Fozil odamlar shahri» «A.Qodiriy» nashriyoti, T.:1993
4.
Z.B.Jalilov. Sharq mutafakkirlari merosini o‘rganishning didaktik metodlari. Zamonaviy
ta’lim jurnali. 2017 yil, 5-son.
