Mart, 2025-Yil
212
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIGA XALQ TOPISHMOQLARINI
O‘RGATISH METODIKASI
Nuritdinova Dilshoda Fazliddin qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi .
https://orcid.org/m y-orcid?orcid=0009 -0007-2085-9153
https://doi.org/10.5281/zenodo.15052581
Annotatsiya.
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy faolligi, topqirligi, so‘z
boyligi, zukkoligi va xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan qiziqishini orttirish borasidagi fikr-mulohazalar
yoritilgan.
Tayanch so‘z va iboralar:
darslik, topishmoqlar, tahlil, ustoz, o‘quvchi, chaqqonlik,
jumboqlilik, xalq og‘zaki ijodi.
Xalq og‘zaki ijodi namunalarining eng ajoyib va eng kichik janrlaridan biri
topishmoqlardir. Bu janr bolalarni ko‘proq kuzatuvchanlikka, hayotni mukammal bilishga,
sinchkovlikka o‘rgatadi. Ammo topishmoqlarni folklorda faqat yosh bolalargagina taalluqli deb
hisoblash to‘g‘ri emas, chunki topishmoq aytish va topish musobaqalarida kattalar ham qiziqish
bilan ishtirok etaveradilar. Hatto olima Z.Husainovaning ma’lumot berishicha, uzun qish
kechalarida urchuq yigirgan va olacha to‘qigan xotinlar, Samarqand atrofida boshqa qishloqlardan
to‘yga kelib xonadonlarga bo‘lingan mehmonlar o‘zaro chaldirmoq ( tez aytish), jumboq, ya’ni
topishmoqlar aytishgan.
Topishmoqlar dunyo xalqlari folkloridagi eng qadimiy kichik janrlardan biri hisoblanadi.
Bu oʻzbek topishmoqlariga ham xos xususiyatdir. Biroq ― “kichik” atamasini nisbiy maʼnoda
qabul qilish zarur. Zero, xalq ogʻzaki ijodida shunday topishmoqlar borki, ularning mazmunini
butun boshli ertak yoxud dostonga teng deb qarashimiz mumkin.
Topishmoqlar o’zida xalqning moddiy-madaniy hayotining ba’zi etnografik tomonlarini
hamda tilning leksik va grammatik boyligini o’rganishda bir qancha muhim elementlarni namoyon
qiladi. Rus xalqi orasida dekabr, yanvar oylarida, turkmanlarda navro’z bayrami oqshomlarida,
o’zbek xalqida esa boshqa qardosh xalqlar singari kuz va qish fasllarining uzun kechalarida
topishmoq aytish rasm bo’lgan. Qaysi bir xalqda bo’lmasin, topishmoq aytish aql va ziyraklik
musobaqasi, zehnni o’tkirlash mashqi, ko’ngil ochish, o’yin-kulgu vositasidir.
Har bir yosh bola, albatta, topishmoqqa qiziqadi, uni topishga jon-jahdi bilan harakat qiladi.
Javobi to‘g‘ri yoki xatoligini bilmasdan darrov xayoliga kelgan fikrni aytishga harakat
qiladi.
Mart, 2025-Yil
213
Mana shu jihatlarni inobatga olib, boshlang‘ich sinf darsliklarida juda ko‘plab
topishmoqlar keltirilgan. Topishmoq janri namunalari o‘quvchilarni qiziqtirmay qo‘ymaydi, ularni
topqirlikka, chaqqonlikka, ziyraklikka undaydi. Topishmoqlarni hayot bilan bog‘lab tushuntirsak
ham bo‘ladi. Hozirgi yoshlar juda ham ziyrakki, hamma narsani darrov ilg‘ay oladilar.
Avvalambor, boshlang‘ich sinf darsliklarida keltirilgan topishmoqlarning nisbati va bola
yoshiga muvofiqligi masalasiga diqqat qaratsak, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. 1-sinf “Ona tili va
o‘qish savodxonligi” (1-qism 47-bet) darsligida quyidagi o‘zbek xalq topishmoqlari keltirilgan:
Qo‘lsiz, oyoqsiz eshik ochar. (shamol)
Oppoqqina dasturxon
Yer yuzini qoplagan. (qor)
O‘tda yonmaydi,
Suvda botmaydi. (muz)
Berilgan topishmoqlarni hamma o‘quvchilar ham topolmasligi mumkin. O‘qituvchi hamda
kitobda berilgan rasmlar orqali o‘quvchilar javobni topishga harakat qiladilar, intiladilar.
Yuqoridagi namunalarni tabiatga oid topishmoqlar guruhiga kiritish mumkin.
2-sinf “Ona tili va o‘qish savodxonligi” (1-qism 98-bet) darsligida esa:
Bir tuyam bor, guldiroq,
Hamma yeri yaltiroq. (traktor)
Cho‘zilib yotar narvon,
Undan o‘tar uy – karvon. (temir yo‘l, poyezd)
Baland temir uy yurar,
Burni tog‘larni surar. (ekskovator)
kabi topishmoqlarni uchratamiz.
Keltirib o‘tilgan topishmoqlar transport vositalariga oid buyumlarni atab keluvchi
topishmoqlar guruhiga kirishini o‘quvchilar bemalol to‘g‘ri ajrata olishadi. Bundan tashqari,
o‘quvchilar bu transport vositalarini qay darajada bilishlarini, ulardan qay maqsadlarda
foydalanishimiz mumkinligini muammoli vaziyat yaratib aniqlab olsak ham bo’ladi. Bilmagan
o‘rinlari esa o‘qituvchi tomonidan tushuntirib boriladi.
Ko‘rib o‘tilganidek, topishmoqlarga nafaqat yosh bolalar, balki katta yoshdagilar ham
birdek qiziqadilar. Boshlang‘ich sinf o’quvchilarining xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan qiziqishlarini
sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda ham oshirib borish maqsadga muvofiqdir. Buning uchun katta
mas’uliyat, albatta, fan o‘qituvchisining zimmasiga tushadi.
Mart, 2025-Yil
214
Darsliklarda turli mavzularga doir topishmoqlarni uchratishimiz mumkin. Xulosa qilib
aytadigan bo‘lsak, oddiy ko‘ringani bilan topishmoqlarning ham ahamiyati katta. Bolalarning
nutqiy faoliyatini o‘stirishga, ziyraklikka, topqirlikka undashidan tashqari, turli mavzularga oid
namunalar yosh avlod vakillarini hayotsevarlik, kasbiy ko‘nikmalarni egallash ruhida
tarbiyalashga ham xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
I.Azimova, K.Mavlonova, S.Quronov, Sh.Tursun. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 1-sinf
uchun darslik 1-qism. Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 47-bet.
2.
I. Azimova, K.Mavlonova, S.Quronov, Sh.Tursun. Ona tili va o‘qish savodxonligi. 2-sinf
uchun darslik 1-qism. Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021. – 98-bet.
3.
O.Madayev, T.Sobitova. Xalq og‘zaki poetik ijodi. “Sharq” nashriyoti, Toshkent – 2010.
– 42-bet
4.
DEVELOPMENT OF SPEAKING COMPETENCES OF PRIMARY CLASS
STUDENTS BASED ON PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES D. F. Nuritdinova
Bukhara State Pedagogical Institute Teacher of the primary education department
5.
Нуритдинова, Д. Ф. Қ. (2022). Способы преподавания народного творчества в
начальных классах на основе проблемного метода. Science and Education, 3(10), 437-
444.
6.
Nuritdinova, D. F. (2024). Development of Speaking Competences of Primary Class
Students Based on Pedagogical Technologies. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(5), 74-77.
7.
Akhmedova, D. B., & Nuritdinova, D. (2022). METHODOLOGICAL BASIS OF
STUDYING FOLK PROVERBS AND RIDDLES IN PRIMARY CLASSES. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 10(7), 107-110.
8.
Nuritdinova, D., & Ikromova, N. (2023). INNOVATIVE METHODS OF TEACHING
PRIMARY CLASS STUDENTS TO READ EXPRESSIVELY. International Journal of
Advance Scientific Research, 3(11), 318-322.
