2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
308
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING NUTQIY KOMPETENSIYALARINI
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Orzuyeva Sitorabonu Ilxomjon qizi
Buxoro Davlat pedagogika instituti
boshlang‘ich ta'lim yo‘nalishi sirtqi bo‘limi 4-kurs talabasi.
Nuritdinova Dilshoda Fazliddin qizi
Fan o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15075161
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarining
nutqiy
kompetensiyalarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari ko‘rib chiqilgan. Nutqiy
kompetensiya o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirish, so‘z boyligini
kengaytirish, fikrlarini aniq va mantiqiy ifodalash qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Zamonaviy
pedagogik texnologiyalar ushbu jarayonda muhim rol o‘ynab, o‘quvchilarning faolligini oshirish
va interfaol metodlar orqali ularning muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
nutq o‘stirish, matn ustida ishlash, og‘zaki va yozma nutq, muloqot, so‘z
ma’nosi, nutq.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются теоретические и практические
аспекты развития речевых компетенций учащихся начальных классов. Речевая
компетенция включает в себя формирование устных и письменных навыков речи у
учащихся, расширение их словарного запаса, способность ясно и логично выражать свои
мысли. Современные педагогические технологии играют важную роль в этом процессе,
способствуя повышению активности учащихся и развитию культуры общения
посредством интерактивных методов.
Ключевые слова:
речь развитие, работа над текстом, устная и письменная речь,
коммуникация, значение слова, речь.
Abstract.
This article examines the theoretical and practical aspects of developing speech
competencies in primary school students. Speech competence includes the formation of students'
oral and written communication skills, the expansion of their vocabulary, and the ability to express
their thoughts clearly and logically. Modern pedagogical technologies play a crucial role in this
process by increasing students' engagement and fostering their communication culture through
interactive methods.
Keywords:
speech development, working on the text, oral and written speech,
communication, word meaning, speech.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
309
Nutq o‘quvchilar tafakkurini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. U nafaqat fikrni
ifodalash vositasi, balki uni shakllantirishning ham qurolidir. Fikr nutqning psixologik asosi
bo‘lib, uni rivojlantirishning asosiy sharti fikr boyligini oshirishdir. Aqliy faoliyatning mantiqiy
izchilligini ta’minlash orqali nutqni muvaffaqiyatli rivojlantirish mumkin. Shu sababli,
o‘quvchilar nutqini o‘stirish jarayonida materiallarni saralash, ularni tartibga solish va mantiqiy
izchillikka e’tibor qaratish muhim sanaladi. Fikrning nutqiy shakllanishi uni aniq, ravon,
tushunarli va mantiqiy bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, nutq tafakkur jarayonini o‘rganishning
asosiy vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi. O‘quvchining fikriy rivojlanishini baholashda u
berilgan mavzuni nutqiy ifodalash qobiliyatiga e’tibor qaratiladi. Bu, jumladan, insholar,
axborotlar, qayta hikoyalash va savollarga javob berish jarayonlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Demak, nutq va tafakkur bir-biri bilan chambarchas bog‘liq: tafakkur nutq yordamida
shakllanadi, nutq esa fikrni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish ta’lim
jarayonining eng muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Chunki bu yoshdagi bolalar hali to‘liq
shakllangan nutqiy ko‘nikmalarga ega emas, ular fikrni aniq va mantiqiy ifodalashni o‘rganish
jarayonida bo‘ladilar. Nutqiy kompetensiya deganda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq
ko‘nikmalarini rivojlantirish, so‘z boyligini kengaytirish, grammatik jihatdan to‘g‘ri gapirish va
yozish, fikrlarni ravon bayon qilish hamda muloqot madaniyatini shakllantirish tushuniladi.
Boshlang‘ich sinflarda bu kompetensiyani rivojlantirishning samarali usullaridan biri
pedagogik texnologiyalardan foydalanish hisoblanadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
o‘quvchilarning nutqiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi va ularning mustaqil fikrlash hamda
ijodiy yondashuv qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi
1
.
Nutqiy kompetensiyani rivojlantirishda kommunikativ yondashuv muhim rol o‘ynaydi.
Kommunikativ yondashuv asosida o‘quvchilar muloqot jarayoniga faol jalb qilinadi, ular
turli vaziyatlarda fikr bildirishni, og‘zaki va yozma nutq orqali o‘z fikrini to‘g‘ri ifodalashni
o‘rganadilar. Ushbu yondashuv doirasida rolli o‘yinlar, dramatizatsiya, suhbatlar va bahs-
munozaralar tashkil etilishi mumkin. Masalan, o‘quvchilar turli mavzularda hikoya tuzishlari, rolli
o‘yinlarda ishtirok etishlari va sahnalashtirilgan suhbatlarni olib borishlari orqali nutqiy
kompetensiyalarini rivojlantiradilar. Bundan tashqari, savol-javob metodidan foydalanish ham
muhim bo‘lib, bunda o‘qituvchi bolalarga turli savollar berib, ularning aniq va tushunarli javob
berish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
1
Bekniyazova N. Boshlang‘ich sinflar ona tili darslarida o‘quvchilarga matn yaratishni o‘rgatish metodikasi (ta’lim
o‘zbek va qoraqalpoq tillarida olib boriladigan maktablar misolida): Monografiya. –T.: Fan va texnologiyalar,
2012. –160 b.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
310
Interfaol texnologiyalar ham nutqiy kompetensiyani rivojlantirishda juda foydalidir.
“Aqliy hujum”, “Insert”, “Baliq skeleti” kabi metodlar orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini tez va aniq
bayon qilishga o‘rganadilar. Masalan, “Aqliy hujum” usuli orqali o‘quvchilar berilgan mavzu
bo‘yicha erkin fikr yuritishadi va tezkor javob berish ko‘nikmalarini shakllantiradilar. “Insert”
texnologiyasi esa matn bilan ishlash orqali tushunchalarni ajratish va ularni mantiqiy bog‘lash
imkonini beradi. “Baliq skeleti” metodi esa sabab va natijani aniqlashga yordam berib,
o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini rivojlantiradi. Bu metodlar orqali o‘quvchilar nafaqat so‘z
boyligini oshirish, balki fikrlarni mantiqiy izchillik bilan bayon qilishga ham o‘rganadilar
2
.
Innovatsion axborot texnologiyalaridan foydalanish ham nutqiy kompetensiyani
rivojlantirishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan, audiovizual
materiallar, video va audio darsliklar, elektron darsliklar va interfaol onlayn platformalar
o‘quvchilarning nutqiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Audiomateriallarni tinglash orqali
bolalar to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganadilar, video darslar esa ularning vizual idrok qilish
qobiliyatini oshiradi. Masalan, ertak yoki hikoyalarni audio shaklda tinglash orqali o‘quvchilar
nafaqat yangi so‘zlarni o‘rganadilar, balki ularning talaffuzi va ishlatilishiga ham e’tibor beradilar.
Elektron darsliklar esa interfaol mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning mustaqil nutqiy
faoliyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘yin texnologiyalaridan foydalanish ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun juda
samarali usullardan biridir. Bolalar o‘yinga asoslangan mashg‘ulotlarga katta qiziqish bilan
yondashadilar, bu esa ularning nutqiy faoliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Topishmoqlar,
maqollar va hikoya tuzish kabi o‘yinlar orqali o‘quvchilar o‘z so‘z boyligini kengaytiradilar va
fikrlarini to‘g‘ri ifodalashni o‘rganadilar. Masalan, “Erkin fikrlash” yoki “O‘z fikringni bildir”
kabi o‘yinlar orqali bolalar berilgan mavzuda erkin gapira boshlaydilar, bu esa ularning nutqiy
faolligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, hikoya tuzish mashqlari ham juda foydali bo‘lib,
o‘quvchilarga berilgan rasm yoki so‘zlar asosida hikoya yaratish topshirig‘i beriladi, natijada ular
mustaqil ravishda gap tuzishga va nutqni mantiqiy rivojlantirishga o‘rganadilar
3
.
Nutqiy kompetensiyani rivojlantirish metodikasida refleksiv yondashuv ham muhim o‘rin
tutadi. O‘quvchilar o‘z nutqiy yutuqlari va kamchiliklarini baholash orqali ulardan to‘g‘ri xulosa
chiqarishga o‘rganadilar. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan nutqiy faoliyatni muhokama qilib, ularga
qayta aloqa beradi va ularning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilaydi.
2
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish metodikasi (tevarak-atrofni o‘rganish misolida) –T.: Fan va texnologiya, 2009. –128
b.
3
Bakiyeva X.S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni rivojlantirish metodikasi:
Ped. fanl. bo‘yicha falsafa doktori (PhD). ... diss. avtoref. –TDPU. 2019. –47 b.
2025
MARCH
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 3
311
Masalan, o‘quvchilar o‘z nutqiy chiqishlarini eshitib, ularning qaysi joyida xato qilganini
aniqlaydilar va keyingi safar to‘g‘ri gapirishga harakat qiladilar.
Nutqiy kompetensiyani rivojlantirish jarayonida natijalarni baholash ham muhim ahamiyat
kasb etadi. O‘quvchilarning nutqiy rivojlanishini baholash uchun turli metodlardan foydalanish
mumkin. Jumladan, test va diagnostik ishlar yordamida ularning nutqiy ko‘nikmalari aniqlanadi.
Bundan tashqari, o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqi kuzatilib, ularga baho beriladi.
Portfolio usuli ham samarali baholash usullaridan biri bo‘lib, bunda o‘quvchining butun
o‘quv jarayonidagi ishlarini yig‘ib borish orqali uning rivojlanish tendensiyasi kuzatiladi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini
rivojlantirishda pedagogik texnologiyalar juda muhim o‘rin tutadi. Kommunikativ, interfaol,
innovatsion va o‘yin texnologiyalaridan samarali foydalanish orqali o‘quvchilar faol muloqotga
jalb etiladi, ularning mustaqil fikrlash va o‘z fikrini to‘g‘ri ifodalash qobiliyatlari shakllanadi. Bu
esa ularning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishlari va jamiyatda samarali muloqot
olib borishlariga zamin yaratadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikаsi Prezidentining 2022-yil 28-yanvar “2022 — 2026- yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli
2.
Babayeva D.R. Nutq o‘stirish metodikasi (tevarak-atrofni o‘rganish misolida) –T.: Fan va
texnologiya, 2009. –128 b.
3.
Bakiyeva X.S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil ta’lim orqali nutq va tafakkurni
rivojlantirish metodikasi: Ped. fanl. bo‘yicha falsafa doktori (PhD). ... diss. avtoref. –TDPU.
2019. –47 b.
4.
Bekniyazova N. Boshlang‘ich sinflar ona tili darslarida o‘quvchilarga matn yaratishni
o‘rgatish metodikasi (ta’lim o‘zbek va qoraqalpoq tillarida olib boriladigan maktablar
misolida): Monografiya. –T.: Fan va texnologiyalar, 2012. –160 b.
5.
Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti // Boshl. ta’l. jurnali.
Toshkent, 2005. №5. 5, 6, 8-9-b.
6.
Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi o‘quv dasturi // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent,
2005. №5. 21- 33 – b
