ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
558
X.DÁWLETNAZAROVTIŃ “SHÓLIRKEW” POEZIYALIQ TOPLAMINA KÓRKEM
ESTETIKALIQ TALQI
Jumabaeva Gúlayım Erkinbay qızı
Qaraqalpaq mámlektlik universiteti, magistrant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15063658
Annotaciya. Maqalada Xalila Dáwletnazarovtıń poeziyalıq toplam dúziw sheberligi,
toplamǵa engizilgen lirikalıq hám poeziyalıq shıǵarmalardıń jańalanǵan obrazlı tábiyatı,
mazmunlıq hám formalıq ózgesheliginiń eń jetik kórinislerin kóriwimizge boladı.
Tayanısh sózler. poeziyalıq toplam; lirikalıq qaharman; muhabbat qosıqları, táriyp
qosıqları, poema; tórtlikler.
ARTISTIC AESTHETIC ANALYSIS OF THE POETRY COLLECTION
“SHOLIRKEW” BY KH. DAVLETNAZAROV
Abstract. The article allows us to see the skill of compiling a poetry collection by Khalila
Davletnazarov, the updated and figurative nature of the lyrical and poetic works included in the
collection, the most mature manifestations of the difference between content and form.
Keywords. poetry collection; lyrical hero; love poems, poetic poem, poem; quatrains.
К СБОРНИКУ СТИХОВ " “ШӨЛИРКЕУ”" Х. ДАВЛЕТНАЗАРОВА
ХУДОЖЕСТВЕННО-ЭСТЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
Аннотация. В статье рассматривается мастерство Халилы Давлетназарова в
составлении поэтического сборника, обновленный и образный характер лирических и
поэтических произведений, вошедших в сборник, наиболее зрелые проявления разницы
между содержанием и формой.
Ключевые слова. сборник стихов; лирический герой; любовные стихи, любовные
песни, поэмы; четверки.
Kirisiw.
Qaraqalpaq poeziyasında sóz saplaw ónerine iye, muhabbat qosıqlarınıń jırshısı,
Qaraqalpaqstan xalıq shayırı X.Dáwletnazarov lirikası óziniń kórkemligi menen ajıralıp turadı.
Biz jumısımız barısında shayırdıń toplam dúziw sheberligi menen jaqınnan tanısıp ótiwdi
aldımızǵa maqset qıldıq. Bul ushın biz shayırdıń “Shólirkew” (2023) poeziyalıq toplamın tańladıq.
Tiykarǵı bólim.
Biz bul toplamdı saylawımızdıń sebebi shayırdıń sońǵı jıllarda jazılǵan
qosıqları hám poemaları usı toplamǵa kiritilgen. Toplamǵa 264 lirikalıq qosıq hám 3 poema
enziligen.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
559
Toplamdaǵı shıǵarmalar xronologiyalıq tártipte jayǵastırılǵan bolıp 2011-2022-jıllar
aralıǵında jazılǵan shıǵarmalar kiritilgen. Toplamǵa atama beriwde oǵan engizilgen bir shıǵarma
ataması menen toplamǵa atama beriw dástúrge aynalǵan. Bunday pikir bildiriwimizdiń sebebi
M.Seytniyazovtıń “Bir gápim bar” (1987), K.Raxmanovtıń “Tań ashıǵı” (1978), G.Esemuratovtıń
“Alaqanımdaǵı sızıqlar” (1981), K.Karimovtıń “Meniń terezelerim” (1985), X.Dáwletnazarovtıń
“Xat” (1980), “Sen jaqsı qızsań” (1988), “Ashıq bolmaǵan kim bar”, “Álwidaǵ muhabbat,
álwidaǵ” (1993), “Xosh qal jaslıǵım” (1993), “Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes”(1994),
M.Jumanazarovanıń “Elim dep eńiremese” (1992), B.Genjemuratovtıń “Saratan” (1989) hám taǵı
basqa da kitaplardı kirgiziwge boladı. X.Dáwletnazarovtıń járiyalanǵan toplamlarınıń bárshesiniń
ataması toplamǵa engizilgen bir shıǵarma atı menen atalǵanın kóriwimizge boladı. Filologiya
ilimleri doktorı, professor Q.Orazımbetov bul túrdegi toplamlarǵa tómendegishe óz pikirin bildirip
ótken. “Bul toplamlar avtor tárepinen baspaǵa tayarlanǵanda asıǵıslıqqa jol qoyılǵanıń, avtordıń
óz shıǵarmalar toplamına dóretiwshilik penen qatnas jasamaǵanlıǵın ańlatadı. Al, ayırım
jaǵdaylarda bunday atamalardıń da sátli shıqqanlıǵınıń gúwası bolamız [1,294]. Bizińshe
X.Dáwletnazarovtıń “Shólirkew” poeziyalıq toplamınıń ataması da sátli shıqqan degen
pikirdemiz. Bunıń sebebi toplamnıń ataması oqıwshılar jámáátinde qızıǵıwshılıq oyatadı. Ne ushın
ataması “Shólirkew” ekenligin bilgisi keledi.
Toplamdaǵı “Shólirkew ” qosıǵında tómendegishe qatarlar bar.
Shayırlardıń shólirkep,
Ótiwi bar miyrimge.
Tartıwı bar táńdirdiń,
Dárt atalmısh iyrimge.
Bunda ara túsealmas,
Húkimdar da, piyriń de.
Azap onıń turısı,
Súygiń kelmes, súygiń de.
Sáwgi perishteleri,
Únder eki iynińde.
Qalay ashıq bolmassań,
Muhabbatdek-shiyringe!
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
560
Bul qatarlar arqalı insanlar hár qashan muhabbat, miyrimge shólirkep jasawı, heshqashan
súyiw, jaqsı kóriw sezimlerine toymawı, ayralıq dárti insan qálbin muhabbattan suwıta almawın,
hesh qanday kúsh bul gozzal sezimlerge ara túse almawı, ómirde ashıq bolıp jasaw kerek ekenligin
túsindirip tur.
Bunnan kórinip turǵanınday avtor toplam ataması arqalı oqıwshılar toparına shiyrin
muhabat sezimlerine shólirkep jasaw menen ómirimiz gozzal ekenligin esletpekshi bolǵanday
seziledi.
Tolpamda muhabbat, watan, filosofiyalıq qosıqları kóp, bul qosıqlarda lirikalıq
qaharmannıń keypi hár túrli ekenligin sezemiz.
“Júregimnen ket pe sen ket pe!..”, “Seniń júregińe tabalmadım jol”, “Úziliw”, “Eh,
saǵınısh.. eh, saǵınısh..”, “Kútiw”, “Saǵınıw”, “Eń bolmasa túsime bir ensh” sıyaqlı muhabbat
qosıqlarında lirikalıq qaharman túskin keypiyatta. Bul shıǵarmalar pútin bir kólemli shıǵarmanıń
bólshekleri sıyaqlı lirikalıq qaharmannıń obrazın tolıqtırıp baradı. Onda jaslıq muhabbatına jete
almaǵan ashıq obrazı sáwlelenedi.
Jenshiwiń kem bolsa jáne jensh!
Sen de, men de kewlimiz bir kensh!
Soramaspan basqa hesh nárse,
Eń bolmasa túsime bir ensh!?... [2, 42 ]
Ashıq muhabbatın elege shekem umıtpaǵan, mashıqqa bolǵan súyiw sezimleri kewliniń
túbinde, lekin olar real ómirde birge emes muhabbatına jete almaǵan ashıqlar obrazı menen
bayanlanıp tur. Ashıq onı túsinde kóriwdi, súygeni túsinde ol menen sóylesiwin qáleydi.
“Seniń júregińe tabalmadım jol” qosıǵında lirikalıq qaharman dáslepki qosıqtaǵı
tolǵanıslardı dawam etip, ıshqı azabınan janı ashıp sarsıladı. Biyparıqlıq, push sezimler, úshqınıń
ármanlı sezimleriniń júrek bawırın eziwi, yarǵa degen súyiw sezimleriniń juwapsız qalıwı lirikalıq
qaharmandı qıynaydı.
Táǵdir maqul kórse usılay júriwge,
Óziń haqqında tek qıyal súriwge....
Muhabbat quyashın alıp kiriwge,
Seniń júregińe tabalmadım jol.
Jar salsam hawazım ulasar kókke,
Jaqsı sóz degende tilim bar tók pe,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
561
Hár qanday diydime jetistim, tek te,
Seniń júregińe tabalmadım jol.
[3, 92]
Shayır lirikasında Watan, tuwılǵan jer táriypi, el-jurttı súyiw sıyaqlı patriotlıq sezimler
jámlengen qosıqlar ayrıqsha orındı iyeleydi. Shayırdıń el-jurt qosıqlarında patriotlıq sezimleriniń
máwij urǵanın sezine otırıp, satqın, qorqaq, tuwılǵan jer qádirin bilmeytin insanlarǵa jek
kóriwshilik sezimlerin qosıq qatarlarına túsirgenin kóremiz.
Qaraqalpaqtıń hayalları, kelinleri,
Hár áwládı tilinde: “Elim!, elim”....leri
Qorqınıshlı,
Náletlewge telingeni...
Xalıq qıynalsa quwanǵandı tuwmaǵaysız!
Umtıp bolmas!.....
Xalıqqa eń-eń batatuǵın:
Eli-jurtın dushpanlarǵa satatuǵın,
Batırların arqasınan atatuǵın,
Sorlap qalǵır Shońqılardı tuwmaǵaysız!
Joqarıdaǵı qosıqtıń ataması “Shońqılar” dep atalıp, ol arqalı qorqaqlıq, satqınlıq, jeke
basınıń ǵamın oylawshı insan obrazı berilgen. Qaraqalpaq ańızlarınan biliwimizshe qaraqalpaq
xalqınıń batırı Ernazar Alakóz óz atqosshısı Shońqınıń qolınan qaza tabadı. Dereklerde ol Ernazar
Alakózdiń arqasınan atqan degegn maǵlıwmatlar bar bolıp, avtor usı dereklerden sheber
paydalanǵan. Qosıq ideyasında xalqımızdıń “Álp anadan-álp bala tuwıladı” degen naqılın usı
ańızlıq qaharman obrazı arqalı shıǵarma qatarlarına jámlegen. Qosıq ataması hám ideyası tabıslı
tańlanǵanbolıp “Shońqılar” atamasınıń ózi metanimiya xizmetin atqarıp “qorqaqlar”, “satqınlar”
mánisinde qollanǵan.
Jáne de toplamda oqıǵanda oqıwshıda batırlıq, jigerlilik sıyaqlı gozzallıq kategoriyasına
tán estetikalıq sezimlerdi sezdiriwshi “Qoblan batırdıń tuwılıw”, “Otan”, “Watan-deytuǵınlar
barar kóbeyip”, “Watandı, bárinen joqarı qoydım”, “Qaraqalpaq, qaraqalpaq ”, “Elim! Degen
erlerdi kórsem”, “Tuwǵan jer” qosıqlarınıń lirikalıq qaharmanı bir, eli-xalqın, bir qısım topıraǵın
kóz qarashıǵınday saqlawshı patriot insan obrazı sáwlelengen.
Toplamǵa engizilgen didaktikalıq mazmundaǵı qosıqlarda jasaw, ómir, ólim, ádep-
ikramlılıq, adamgershilik páziyletler, hadallıq, haqlıq, shiyrin sózlik haqqında sóz baradı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
562
Shayır ómirdiń sulıw, shıraylı keshiwi insanlardıń bir-biri menen qarım-qatnası hám
shiyrin sózliginde ekenligin uqtıradı. “Bir sóz benen....” qosıǵında sózdiń qúdireti arqalı ómirdiń
quwanıshqa yamasa qayǵı-hásiretke tolıwın antitezalıq usıl arqalı bayanlaydı.
Bir sóz benen jaynap,
Bir sóz benen búldim.
Bir sóz benen jılap,
Bir sóz benen kúldim.
Bir sóz qılǵan biytap,
Bir sóz bolǵan dári.
Gá qatal, gá jumsaq,
Bir sóz benen bári...... (90-b)
Poeziyalıq toplamǵa “Qaharmanlıq”, “Ullı tulǵa yamasa Q.Kamalov bayazı”, “Lada
Tolstova”, “Baǵıshlaw”, “Zarapatdiyin”, “Amanbay” sıyaqlı arnaw qosıqları kirgizilgen bolıp, bul
lirikalıq shıǵarmalarda lirikalıq subyekt yaǵnıy qosıq arnalıp jazılǵan insanlardıń jetiskenlikleri
haqqında táriyp beriledi. “Amanbay” qosıǵın shayır “marsiya” ataması menen ataǵan, qosıq
haqıyqatında da joqlaw mazmunında jazılǵan.
Toplamda sonday-aq lirikanıń kishi formalarınıń biri – tórtlikler kirgizilgen bolıp,
shayırdıń aldın baspadan shıqqan toplamlarınıń ishinde tek ǵana “Xat” (1980) lirikalıq toplamında
eki tórtligi berilgen. Al, “Shólirkew” poeziyalıq toplamında bolsa qırq tórtlik kirgizilgen.
Shayırdıń keyingi jıllardaǵı dóretiwshiliginde tórtlikler kóbirek jazılǵan. Bizińshe,
shayırdıń jasınıń bırazǵa barıwı, ómirdiń ashshı-duzshısın tatıp, kóp nárseni úyreniw tájriybesi
arqalı dórelgen dep oylaymız. Óytkeni, tórtlik tórt qatar arqalı pútin bir filosofiyalıq mazmundı
ózinde jámlewi tiyis esaplanadı.
Otırsa da jası ushına shıǵıp,
Zángilesin tiller taǵıp jaman at.
Ózi de erigip ómir muzınıń,
Ústinde turǵanın bilmes amanat.
Bul tórtlik I.Yusupovtıń tómendegi tórtligininiń mazmunı menen uqsas.
Jurt aqıllı, bárin bilip otırǵan,
Áfandini “sada” desip-aq atır.
Sóyte tura, ózi minip otırǵan,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
563
Shaqanı birazlar kesip-aq atır.
Bul eki tórtliktiń lirikalıq qaharmanı insanlardıń óz ómiri qalıp ózgeler ómirine, turmısına
aralasıp, ózine zıyan jetkeriwshi, basqaǵa qazǵan górine óziniń túsetuǵınıń, insan islegen hár bir
isine, sózine juwapker ekenligin tórt qatar arqalı uqtırıp tur.
Shayırdıń keyingi tórtlikleri de tereń gumanizmge tolı. Insanlardıń jámiyettegi unamsız
isleri, olardıń jaratılısı insan bolǵanı menen oǵan ılayıq emes ekenligi, túrli túske dóniwshi,
jaǵımpaz, jalatay insan obrazlarına degen jerkenishlilik sezimleri qosıq qatarlarında ayqın
seziledi.
Tórt ayaqlı bolıw kerek ediń sen,
Adam túsine kirip ketkenseń netip?
Bolmas isler bolǵan,
Allataalanıń,-
Orınlawshıları as
I.yusupov dóretiwshiliginde de usı mazmundaǵı epigrammanı gezlestiremiz.
Táǵdir kóp keshigip jarattı seni,
Sóylegende tiliń tósińe túser.
Adamzattıń haslı maymıl ekeni,
Seni kórgen gezde esime túser.
Bul eki shıǵarmanıń forması basqa bolǵanı menen mazmunı bir-birine sabaqlas.
X.Dáwletnazarov tórtliklerinde biz tek ǵana tórt qatardan ibarat shıǵarmalardı emes bes,
altı qatarlı tórtliklerdi de ushratamız. Mısalı ushın;
Xalqı tárepinde bolmaǵan adam,
Kimliginen qáttiy ońbaǵan adam!
“Tuwǵan jerim!” diyip sóylemegen til,
Táǵdir tıyıq urıp,
Ilaya, kesil!....
Ya bolmasa,
Kóp bayǵa tiyip,
Kóp hayal alıwdı,
Maqtanısh biledi, maba tutadı.
Boladı ılayıq kandidatura,
Eger, zázúr tapsa “Ginnes kitabı”.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
564
Dúnya arbasınıń digirshikleri,
Ne qazǵanaqlarǵa dus keliwleri bar.
Birese shúyelme,
Birese baspa,
Gúpsheklep, iyinlep óter adamlar.
Bul tórtlikler bes qatarǵa jayǵastırıp jazılǵanı menen tórtlik mazmunın berip turıptı.
Bizińshe shayır qosıq qatarlarınıń kórkem emocionallıq tásirshenligin arttırıw ushın olardı
bólek-bólek qatarǵa jayǵastırǵan. “Birese shúyelme, birese baspa”, “Kóp bayǵa tiyiw, kóp qatın
alıw”, “táǵdir tuyıq urıp, ilaya kesil” qatarları eki qatarǵa jayǵastırılǵanı menen olar bir-biriniń
izin dawamlap turǵan gáp mazmunın ańlatıp tur.
Shayırdıń “Shólirkew” poeziyalıq toplamına “Suw qosıqları”, “Batırlar”, “Aspan-aspan”
poemaları járiyalanǵan .
Avtordıń “Suw qosıqları” poeması yaponiyalı alım Masaru Emotonıń “Suwdıń kúshi”
atamasındaǵı ilimiy publicistikasınan alınǵan tásir negizinde dórelgen poema bolıp sanaladı. Bul
haqqında avtordıń ózi poema basında túsindirme berip ótken. Ádette bunday túsindirmeler
poemanıń tolıq mazmunın hám ideyalıq baǵıtın há demey-aq ashıp taslaydı. Biraq ádebiy negiz
qılınıp kórsetilgen shıǵarma da, anıq ne haqqında ekenligi oqıwshılarǵa sır, yaǵnıy kópshilik oqıp
kórmegenligi anıq. Bul jaǵınan avtor utımlı jol oylap tapqan dewge boladı. Poemada xalqımızdıń
suw menen baylanıslı bolǵan ráwiyatların, uǵımların, qádiriyat hám naqıl-maqalların qollanǵan
halda, suwdıń qanshelli dárejede adamzat ómirine kerek ekenligin ańlatıwǵa umtılıw bar. Avtordıń
tiykarǵı maqseti de suwdıń insannıń ómirindegi ornın, olsız heshqanday tirishilik bolmaytuǵın
ańlatpaqshıday bolıp seziledi. Álbette, poemanıń negizinde Aral ekologiyalıq mashqalası turadı.
Búgingi adamzattıń suwǵa, ulıwma tábiyatqa islep atırǵan qatnasınan qorqqan lirikalıq
qaharmandı kóriwimizge boladı.
70. Sebebi, suw áwwel, ázelden binyat,
Pútkil tirishilik oǵan júginer.
Dúnya, dúnya bolıp dúnyaǵa kelgen,
Suw barlıq xalıqlardı, tillerdi biler.
71. Hár saqqa bir jorır, gúmilji bári,
Arǵı-tegimizdi dep keldik maymıl.
Biykarlaw dúnyaǵa ketkendey duwa,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
565
Adamnıń shıǵısı ele neǵaybıl.
72. Kókten túsken be ya kógerip jerden,
Qalay payda bolǵan, kim onı tuwǵan?
Inanǵısız biraq tastıyıqlar ilim,
Jaratılǵanlıǵın yaǵnıy, suwdan...
Avtor diniy paradosk penen payda bolǵan túsiniklerdi, suw menen baylanıstırıwǵa
umtılǵan. Bilemiz, Nux payǵambar haqqındaǵı hám “Topan suwı” jónindegi ápsanalar bar. Olarda
jer eń dáslep suwdan ibarat bolǵanlıǵı hám “Topan suwı”nan keyin tirishilik payda bolǵanlıǵı
aytıladı. Bul ilimiy paradoks búgingi kúnde ilimiy argumentaciyaǵa iye bolmasa da, kóp xalıqlarda
milliy qádiriyatlar usıǵan bolsa qáliplesken. Avtor X.Dáwletnazarov ta sol ilimiy hám diniy
túsiniklerdi óz ideologiyasına biriktirgen halda poemanı dóretken dewge boladı.
Al “Batırlar” poemasında syujet joq. “Suw qosıqları” poemasında da syujetlik baǵıtqa iye
emes. “Batırlar” poemasında “Batırlıq” degen estetikalıq kategoriyanıń qalay qoyılatuǵınlıǵın neni
batırlıq dep ataytuǵınlıǵımızdı avtor tabıwǵa urınǵan. Batırlıq dep, qural-jaraq kóterip jaw menen
alısıw ma ya kúshli sóziń ya tárbiyań menen haqsızlıqqa qarsı shıǵıw ma? Ózi batırlıqtıń mánisi
ne? Poemadaǵı lirikalıq qaharman pikirler “sel”in jawdırıp, hárbir shuwmaqta oylanıwǵa, pikir
juwırtıwǵa shaqıradı.
Ana qızlarına toqıtar keste,
Búrkit palapanına tas shoqıtar.
Onıń sabaqlıǵı xalıqtıń kóksinde,
Batırlıqqa tuwǵan topıraq oqıtar.
Ushqınlap turmasa sózi shayırdıń,
Qálblerde mártliktiń ashılmas kózi.
Kelinler jerimes eken páklikke,
Batırlıq bar bolmas ózinen-ózi [4, 495 ].
Batırlıq isti qılıw hárkimge emes, batır atı hárkimge de berile bermeydi. Buǵan xalıq óz
hadal sheshimin beredi, degen ideya avtordıń maqsetine aylanǵan. Batırlıq úgit-násiyatlaw pafos
dárejesine jetip, hátteki sonday qatarlar bolıwı múmkin, oqıwshıda batırlıqtıń dáslepki ushqınları
payda bolıwına imkaniyat jaratıp beriwi múmkin. Al “Aspan-aspan” poeması pútkilley basqasha
qatnas penen jazılǵanlıǵı seziledi. Bul poemada syujet bar.
Juwmaqlap aytqanda, shayırdıń kórkem dóretiwshiligi, sóz saplaw óneri óz aldına bir jol.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
566
Onıń hár bir shıǵarmasında joqarı estetikalıq kategoriyalar gozzallıq, batırlıq sıyaqlı
sezimler jetekshi ekenligin sezemiz.
REFERENCES
1.
Оразымбетов Қ. Таңламалы шығармалар топламы еки томлық II Том. Нөкис,
«Билим»,2018
2.
Дәўлетназаров Ҳ. Шѳлиркеў. Нѳкис, «AVANGARD BASPA», 2023
3.
Дәўлетназаров Ҳ. Шѳлиркеў. Нѳкис, «AVANGARD BASPA», 2023
4.
Sonda
