1691
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
X.DÁWLETNAZAROVTIŃ INTIM LIRIKASINDA LIRIKALIQ QAHARMAN
Jumabaeva Gúlayım Erkinbay qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, magistrant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15116013
Annotaciya.
Maqalada X.Dáwletnazarovtıń intim lirikasında lirikalıq qaharman obrazı,
muhabbat qosıqlarında súyikli yarǵa bolǵan sezimlerdiń bayanı, mazmunlıq hám formalıq
ózgesheliginiń eń jetik kórinislerin kóriwimizge boladı.
Tayansh sózler.
Poeziya, lirikalıq qaharman, muhabbat qosıqları.
LYRICAL HERO IN THE INTIMATE LYRICS OF KH.DAVLETNAZAROV
Abstract.
In the article, the imagine of lyrical hero in the intimate lyrics of Khalila
Davletnazarov, the most mature manifestations of the difference between content and form.
Keywords.
Poetry, lyrical hero, love poems.
ЛИРИЧЕСКИЙ ГЕРОЙ ИНТИМНОЙ ЛИРИКИ Х.ДАВЛЕТНАЗАРОВ
Аннотация.
В статье мы видим образ лирической героя в интимной лирике
Х.Давлетназарова, наиболее зрелые проявления разницы между содержанием и формой.
Ключевые слова
. Стих, лирический герой, любовные стихи.
Kirisiw.
X.Dáwletnazarov házirgi qaraqalpaq poeziyasında muhabbat qosıqları menen
basqa shayırlardan jeke stili, individuallıǵı menen ayrılıp turadı. Shayırdıń muhabbat
qosıqlarında tek ǵana bir tema súyiw, qız-jigittiń bir-birine ashıq bolǵanı bayanlanbaydı. Onıń
lirikasında muhabbattıń saǵınıshı, bir-birine jete almaǵan ashıqlardıń júrek tórindegi sezimleri,
ayralıqtıń ashshı dárti sıyaqlı bir qansha temalarda lirikalıq qaharmannıń keypiyatın, sezimlerin
kórkemligin basqa shayırlardıń poeziyası menen birdey dey almaymız. Bizińshe, shayır
lirikasında muhabbat qosıqlarınıń arǵı saǵası, tematikasınıń kórkem dáreklerin bolıwı sózsiz.
Tiykarǵı bólim.
Hár bir shayırdıń dóretiwshiliginde tematikalıq kóp túrliliktiń orın alıwı
tábiyiy, álbette. Yaǵnıy, shayır óz dóretiwshiligi dawamında bir neshe temalarǵa múráját etedi.
Biraq solardıń ishinde bir tema basqalarına qaraǵanda shayır lirikasında ayrıqshalanıp,
dóretiwshiliginde jetekshi orınlardıń birin iyeleydi. Avtor usı tema arqalı óz individuallıǵına,
stiline iye boladı hám kóbirek usı tárepleri menen oqıwshılarınıń yadında qaladı.
X.Dáwletnazarov keń oqıwshılar qáwmine qaraqalpaq lirikasında muhabbat, súyiw,
ayralıq, saǵınısh temalarında kóbirek qálem terbetkeni menen belgili. Ol usı temadaǵı
qosıqlarında insan kewliniń gúltajı bolǵan muhabbat seziminiń ullılıǵın jırlaydı. Sonıń bolsa
kerek, shayır qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde sınshılar tárepinen “Muhabbat hám ar-namıs
jırshısı” sıpatında óz bahasın alıp úlgerdi [1,3].
1692
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Janrlıq qásiyetleri boyınsha muhabbat qosıqları lirikalıq qaharmannıń júrek tórinen
shıqqan móldir sezimlerdi beredi. Lirikalıq qaharmannıń júrek sezimleri insanǵa tán tábiyiy
(jınısıy) ıshqınıń tiykarında payda boladı hám olar sırtqı dúnyawıy tásirlerdiń nátiyjesinde
etikalıq qásiyetlerdi, yaǵnıy jámiyetlik tártiplerdiń, úrp-ádetlerdiń, insanıylıq normalardıń tásiri
nátiyjesinde, sonday-aq dúnyanı kórkem tanıwdıń nátiyjesinde estetikalıq qásiyetlerdi iyeleydi.
Ashıqlıq qosıqlarınıń lirikalıq qaharmandı adamǵa tán hasıl qásiyet bolǵan shın kewilden
súyiw sezimleri biyleydi, ol usı sezimler qursawında boladı.
Ádebiyattınw iliminde muhabbat qosıqların intim lirikaǵa kirgizedi. Bul termin latın
tilindegi intimus sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha kútá tereń, kútá ishki degendi
bildiredi. Intim lirika lirikalıq qaharmannıń júregin awırtıp shıqqan sezimlerin, jeke óziniń
dártlerin, ahıw-zarın beredi. Muhabbat sezimleri de jeke dártlerge jatadı. Qaraqalpaq
ádebiyattanıw ilimindegi ayırım miynetlerde intim lirikanı “pinxanı lirika” dep júritedi.
Insan balasınıń ruwxıylıǵında ayrıqsha bir qúdiret sezim bar. Bul-muhabbat.
Muhabbatıń tilsimli sırların usı waqıtqa shekem hesh bir filosofiya, hesh qanday psixolog
penen pedagoglar, shayır-jazıwshılar da tolıq anıqlap, onı tereń túsindirip, yamasa jetilisken
dárejede aqıl-parasat tárezisine sala almaydı. Al, olardıń aytatuǵın pikirlerinıń túyini áne usı
muhabbat, ulıwma jaratılıs tirishiliktiń sulıwlıǵı menen, hadallıq penen tıǵız baylanıslı.
Muhabbat sezimleri-bul tawsılmas keńlikti, erkinlikti súyetuǵın psixo-filosofiyalıq
qubılıs bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da muhabbattı óz janına azıq etken, muhabattı gozzallıq
álemi, kórkem óner menen tıǵız baylanıstırǵan ullı gumanist shayır Ájiniyaz lirikasında
muhabbat qosıqlarınıń shedevri bar.
Shayır X.Dáwletnazarovtıń “Ashıq bolıp jasań” toplamına kirgen “Ziywariy shejire”
poemasında shayır Ájiniyaz tuwralı tómendegishe táriyp beredi:
Dilbar ashıqlardıń kózin taldırıp,
Muhabbattıń tilla sazın shaldırıp,
Sayram-sayram óshpes izin qaldırıp,
Alıslardan jetken kárwan demishler.
Shayırlıq jurtınıń ullı alımı,
Sózleri laplaǵan ıshqı jalını,
Hár qosıǵı qırıq sulıwdıń qalıńı,
Jolında ashıqlar giryan demishler. [2, 503-bet]
Bizińshe, joqarıdaǵı qatarlar arqalı shayırdıń muhabbat qosıqlarınıń dóreliwiniń kórkem
dáregi Ájiniyaz shayırdıń ashıqlıq qosıqları desek aljaspaǵan bolamız.
1693
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
X.Dáwletnazarov Ájiniyazdıń muhabbat qosıqlarınıń ideya-tematikası menen birge onıń
sóz saplaw sheberligi de, hayal-qızlar obrazın jasawda qollanılǵan kórkemlew quralların orınlı
isletiw arqalı utımlı obrazlar jaradı.
Ájiniyazdıń “Hárkimsániń yarı bolsın” qosıǵınıń lirikalıq qarahmanı joqarı súyiwshilik
keyipte, ol súygen yarı sonday aqıllı, kewlińdi tawa alatın, sulıwlıǵı, tárbiyası menen bársheden
ayrıqshalınıwın qáleydi.
Hárkimsániń yarı bolsa,
Qıyalını aytpay bilsin,
Sóyler sózi bolıp shiyrin,
Ózi turıp, kózi kúlsin.
Yarıń bolsın qumay kibi,
Kóńli bolsın saray kibi,
Yuzi bolsın hám ay kibi,
Haqsuniydıń ózi bolsın [3, 6-bet].
Al, X.Dáwletnazarovtıń “Qanday jaqsı seniń barıń” qosıǵında lirikalıq qaharman obrazı
óziniń qostarına súyispenshilik sezimlerin bildirip otırǵanday.
Kewil sazıma dárt tarın,
Taǵıp bir-bir shertken yarım,
Sıylaǵan sap sáwgi menen,
Qanday jaqsı seniń barıń.
Keń dúnyanı tarsınǵanda,
Sırlas tappay sarsılǵanda,
Janım-sendek Barshınjanǵa,
Qanday jaqsı seniń barıń!...
Hár eki qosıqtıń lirikalıq qaharmanında súygen yarǵa bolǵan jıllı sezimler berilgen.
Ájiniyazda súygen yarına bolǵan sezimler bolsa, X.Dáwletnazarovta ómirlik joldasqa
bolǵan sezimler bayanlanadı.
Shayırdıń muhabbat qosıqları ózine tánligi, ayrıqsha ózinshe pafosı menen basqa
shayırlardan ajıralıp turatuǵınlıǵı xarakterli qubılıs bolıp, ol bizińshe kórkem sóz iyesiniń tutas
búgingi poeziyamızdaǵı óz ornın belgileydi. Shayırdıń muhabbat jırlarınıń ózgeshe pafosı,
olardıń muhabbat sezimleriniń hár qıylı, san álwan psixologiyalıq sırların kórsetetuǵınlıǵı,
lirikalıq qaharmanlarınıń hadallıqqa, tereń sezimtallıqqa beyimligi menen basımlıǵı, mazmun
baylıǵı, qosıqlardıń atı temalarınıń ózinen ayrıqsha kózge taslanıp turadı. Shayırdıń “Endi kimdi
saǵınaman”, “Muhabbattan basqası jalǵan”, “Seniń júregińe tabalmadım jol”, “Júregimnen ketpe
sen ketpe”, “Eh saǵınısh, eh saǵınısh”, “Sadıqlıqta bekkemim”, “Saǵınıw”, “Eh, muhabbat,
1694
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
muhabbat-á”, “Eń bolmasa túsime bir ensh!”, “Eh, sormańlay jigittiń yarı”. “Dım saǵınıp kettim
seni” hám taǵı basqa usı temadaǵı qosıqlar tutas muhabbat, onıń túrli-túrli halatları, birewleri
usı joldaǵı dáslepki súyinish sezimleri, jaslıq dáwirdegi ıshqınıń gozzallıǵı, ayırımları
muhabbatqa, onıń apatına jolıqqan jigit yamasa qızdıń ózi súygen insan gozzallıǵına inkarlıǵı,
oǵan kózleri qamasıp qarap turıwları, bazıları bolsa muhabbat tragediyası, geyparaları
muhabattan aljasqan jigit yaki qız zarı, onıń muńlı kelbeti, jeke jarımları bolsa muhabbat atlı otlı
sezimdi waqıtsha, jeńil túsinikke almastırıp júrgen insannıń ersi qılwaları, ayırımları
muhabbattıń júdá tatlı, estetikalıq zawıqqa bólengen lirikalıq qaharman keypi túrinde keledi.
Bizińshe bulardıń bári de X.Dáwletnazarovtıń muhabbat qosıqların túrli ómirsheń reń
hám naǵıslarǵa bólep, oqıwshılardı sheksiz ózine tartadı.
Shayırdıń muhabbat qosıqlarınıń joqarıdaǵı temalarınıń ózin oqıp otırıp-aq tutas poeziya,
shayırdıń pútin bir dóretiwshilik tulǵasın kóz aldımızǵa tap naǵız qosıq túrinde keltirgen sıyaqlı
bolamız desek asıra aytpaǵan bolamız.
Jáne bir dıqqatqa ılayıq tárepi sonda X.Dáwletnazarovtıń muhabbat mazmunındaǵı
qosıqlarınıń hesh qaysısı da bir-birin tákirarlamaydı, olar aldınǵı oyları sońǵı oylarına uqsap
ketip, oqıwshını jalıqtırmaydı. Shayırdıń qosıqlarında lirikalıq qaharmannıń oylarınıń erkin hám
naqma-naq túrde beriliwi menen basqa qálem iyelerinen ayrıqshalanıp, pikirlerin ashıqtan-ashıq,
anıq etip qaǵazǵa túsiredi.
Shayırdıń aldın baspadan shıqqan toplamlarındaǵı muhabbat qosıqlarında lirikalıq
qaharman sezimleri jas kókirek, sezimtal, qızǵa ashıq, jaslıq muhabbat sezimleri bir oqıǵannan
sezilip turadı. Biziń izertlew obyektimiz bolǵan “Shólerkew” poeziyalıq toplamındaǵı muhabbat
qosıqlarında lirikalıq qaharman sezimleri jası úlkeygen, ómirdiń ashshı-duzshısın kórgen,
muhabbattıń ayralıq sezimleri janın qıynaǵan qaharman obrazın sáwlelendiredi. Mısalı ushın
avtordıń eń áwelgi “Xat” toplamına kirgen qosıqlarında jaslıq romantika, árman, qanday da bir
tolqınlı sezim hám oylar basım kelip otırsa, al ıshqı-muhabbat shıǵarmaları óziniń názikligi
menen ózgeshelenedi. Solardan onıń eń jaslıq jıllarındaǵı qosıqlarınıń birine názer awdarayıq:
Boyları naz-jılwa menen bezengen,
Qálbinen ushıǵa sezim elengen,
Kirpikler niginde ıshqı gezengen,
Kúydirgi kózleri kózime tústi.
Bul bir qaraǵanda Ibrayım Yusupovtıń “Yadıma tústi” qosıǵınıń motivi menen
jazılǵanday sezilse de, Xálila Dáwletnazarov bul “Kózime tústi”, “Yadıma tústi”, “Júzime
tústi”, sıyaqlı uyqas rediflerin basqashalaw paydalanǵan . [4, 15-b].
Muhabbat dus kelip ıǵbal baǵında,
Gúl egip kógerttik tap qas qaǵımda,
1695
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Qádir túnindegi megzep saǵımǵa,
Bir iláhiy sáwle júzime tústi.
Bul kemtar kewlimdi bıraz bayıtıp,
Alǵanday bolıp-em misli Ay utıp,
Jazsam aq qaǵazdıń beli mayısıp.
Muń- qálemim menen sózime tústi.(15-bet)
Bizińshe bulardıń barlıǵı jaslıq dáwirdegi muhabbat tilsiminiń bazı bir sırları, onıń muńǵa
tolı máwritleri bolsa kerek.
Shayırdıń “Shólerkew” toplamındaǵı “Endi kimdi saǵınaman”, “Muhabbattan basqası
jalǵan”, “Seniń júregińe tabalmadım jol”, “Júregimnen ketpe sen ketpe”, “Eh saǵınısh, eh
saǵınısh”, “Sadıqlıqta bekkemim”, “Saǵınıw”, “Eh, muhabbat, muhabbat-á”, “Eń bolmasa
túsime bir ensh!” qosıqlarında muhabattıń tek ǵana súyinish sezimleri emes kúyinish, ayralıq
sezimleri sáwlelenedi. Mısalı:
Túse bermey-aq qoy yadıma endi,
Qarap turǵandaysań kóz almay mudam.
Júregim kótermes, bolajaq qıyın,
Bul azapqa basqa beriwim shıdam.
Hár saparı shıǵar sarsań-kesegim,
Kókiregimniń arzıw tawları qulap,
Ómirim usılay-aq bolajaq ada,
Seni dep kewilim qan-qanlar jılap....[5, 398-bet]
Bizińshe bul qosıqta lirikalıq qaharman muhabbatına jetise almaǵan, onıń hijranı júrek-
bawırın jaǵıp, qaharmannıń arzıw-úmitleri sóngenin uǵınsaq boladı. Lirikalıq qaharman qálbinde
aldınǵıday ushqınlaǵan sezimler joq názerimizde.
X.Dáwletnazarovtıń qosıq qatardaǵı oy-pikirlerin B.Seytaevtıń “Jar jaǵasındaǵı gúl”
qosıǵında jánede tereńirek túsinemiz.
Gúngirt oylarımdı seyiltip,
Jaqtırtarsań kewil xanamdı.
Janım sensiz, sulıw sezimsiz,
Kózlerime dúnya qaranǵı.
Lábleri pal, shiyrin tilleri,
Átteń onnan tatalmay turman.
1696
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Jar basında ıshqı gúlleri,
Úziwge tek batalmay turman [6, 111-b]
Hár eki shayırdıń qatarlarında súygen yarǵa degen umtılıslar, ashıqlıq sezimlerin insan
aqlı menen basqara almawı, muhabbattıń shiyrin azapları lirikalıq qaharmandı qıynap atırǵanday.
Shayırdıń toplamdaǵı “Eń bolmasa túsime bir ensh!” qosıǵı bir shuwmaqlı degen menen
ol tórtlik emes. Bul qosıqta tómendegishe qatarlar berilgen:
Jenshiwiń kem bolsa jáne jensh!
Sen de, men de kewlimiz bir kensh!
Soramaspan basqa hesh nárse,
Eń bolmasa túsime bir ensh!?....
Bul qatarlar arqalı biz bir-birin súygen degen menen táǵdir ashıqlardıń sezimlerine
boysınbay óz jorıǵına ketip ómir jolın birge tutastırmaǵan uǵınıp, lirikalıq subyekt hám obyekttiń
bir-birine degen muhabbat sezimleri bar bolǵanı menen olar ayralıqta, kewlinde kemtigi bar.
Lirikalıq qaharman súygeni onnan uzaq bolǵanı, oǵan jetisiw imkanı bolmaǵanı sebepli
onı dım bolmaǵanda túsine kiriwin soranıp atır názerimizde.
Bul qosıq ózbek poeziyasınıń jarqın juldızı bolǵan Muhammad Yusuftıń “Tushlarimga
kir” qosıǵı mazmunı menen únlestey biziń názerimizde.
Kapalaktay kelib,
Qoshinga qónib,
Kózingga termulib umrim ótsaydi...
Nima ham kóribman men yigit bólib?
Sochingni silashga qólim yetmaydi.
Peshonam shu ekan, peshonang shudir,
Tushimga kir endi, tushlarimga kir.
Bul eki qosıqta da bir-birine jete almaǵan ashıqlar táǵdiri bar, lirikalıq qaharman tús
kóriw arqalı súyiklisiniń diydarına jetpekshi.
Toplamdaǵı “Muhabbattan basqası jalǵan ” qosıǵında lirikalıq qaharman muhabbattı ullı
sezim dep esaplaǵanınıń sezinemiz. Mısalı:
Kewili naǵıslı ey, Siz, jaqsılar,
Sáwginiń tilleden túspes wáspi bar.
Súygen, súyilgenler qanday baxtıyar!
Misli, muhabbattan basqası jalǵan.
Móldir kóz jaslardan monshaq dizdirer,
Qıyal qayıǵında háryan júzdirer,
1697
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Janıńdı dártlerge bir-bir úzdirer,
Hijran sózlerinen ózge sóz jalǵan.[7, 312-bet]
Joqarıdaǵı qatarlarda súygen súyilgen insanlardıń baxıtlı ekenin ayta otırıp bul pikirge
qarama-qarsı pikir yaǵnıy muhabbat tek quwanıwdan ibarat emes, onıń ózine tán qıyınshılıǵı,
dárti, saǵınıshı, ayralıǵı bar ekenin bildiredi. Degen menen, lirikalıq qaharman bul sezimlersiz
mubattan shınayı emes, ol usı sezimler menen bir pútin ekenin bildiredi.
Sezim súyrikleri urar eken nısh,
Lekin, ósken sayın arttırar táshwish,
Aqılǵa boysınbas, kár qılmastay kúsh,
Tálim-tárbiya, húkim-buyrıqlar jalǵan.
Onda ne tilsim bar, qanday káriyat?
Qızǵıshtay qorılar biraq, ar-uyat,
Toǵanaq bolalmas din ya sháriyat,
Kitabiy sózdi kim dey alar jalǵan.
Bizińshe, bul qatarlarda muhabbat sezimi insannıń aqıl-oyın, materiallıq baylıǵın, jasın,
tárbiyasın saylamawın, insanda shın muhabbat sezimi máwij urǵan waqıtta ol qatań nızamlar
da,diniy qadaǵalanǵan nızamlar da, etikalıq tártipler de toǵanaq bola almawın
túsindirmekshidey seziledi. Muhabbat sonıńday sezim onıń aldın da patsha da, gedey de teń.
Shayır I.Yusupovtıń tórtligindegi usı qatarlar pikirimiz dálili bola aladı.Mısalı:
Áwelden dúnyanıń isi arasat,
Patsha patshalarǵa keltirer apat,
Tek ǵana áyyemgi altın taxtıńnan ,
Taydırarlıq kúsh joq gozzal muhabbat!
Muhabbat taptırmas gozzal sezim, onı hámme de ushrata almaydı. Onıń ayralıǵına,
saǵınıshına, dártine tek ǵana shın súygen insanlar jete aladı.
Kim qardar, shárt bolar oǵan sıyınıw,
Kóksine nur kibi kerek quyılıw,
Táńirden baslanǵan súyiw,súyiliw,
Muhabbattan basqa bárshesi jalǵan!...
B.Seytaevtıń “Muhabbat nızamı sudlasın meyli” qosıǵı tap X.Dáwletnazarovtıń
qatarlarındaǵı emocionallıq sezimlerdi kúsheytkendey seziledi.
Ázizim qaytpasın ıqlasım,
Janayın ıshqıńda bir zaman.
Muhabbat nızamı sudlasın,
1698
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Eń qatal húkimge ırzaman.
Muhabbattıń qatań jazası,
Ishqı nızamı sudlasın meyli.
Kózlerińniń súygen qarasın,
Senlik sezimlerim sónbeydi.
Lirikalıq qaharman súyiwdi Allanı súyiwden baslaw kerek ekeligin uǵındıra otırıp,
dúnyanı usı názik sezim gozzal qılıp turǵanın, insanlardıń bir-birine bolǵan muhabbat arqalı
dúnyada jaqsılıq húkim súriwin óz sezimleri arqalı qosıq qatarlarına mórleydi. Eger súyiw,
súyiliw ayıp yaki jaza bolsa muhabbat nızamı menen sudlawına tayın ekenin bildiredi.
Shayırdıń muhabbat qosıqların juwmaslastırıp qaraǵanımızda bul janrdaǵı lirikalıq
dóretpeleri shayırdıń naǵız jeke individuallıǵın basqalardan ayırıp beregendey. Shayırdıń
muhabbat qosıqlarında social jámiyetlik, ádep-ikramlılıq ruwxıylıq sıpatları óz tereńligi, ómir
shınlıǵın sáwlelendiriwdegi haqıyqatshıl principlerge qurılǵanlıǵı, estetikalıq lázzetiniń basımlıǵı
menen ayrıqsha basqa tiptegi shıǵarmalarınan da keskin ajıralıp turadı.
REFERENCES
1.
Ж.Есенов.Мухаббат ҳәм ар-намыс жыршысы.(Триптих: дөретеўшилик тулға)
Нөкис «AVANGARD-BASPA » баспасы 2021
2.
Х.Дәўлетназаров. Ашық болып жасаң. Нөкис, «Билим» 2011.
3.
Әжинияз (Зийўар) Таңламалы шығармалары.-Нөкис: «Қарақалпақстан», 1988
4.
Ж.Есенов.Мухаббат ҳәм ар-намыс жыршысы.(Триптих: дөретиўшилик тулға)
Нөкис «AVANGARD-BASPA » баспасы 2021
5.
X.Дәўлетназаров.Шөлиркеў (қосықлар, поэмалар)
-
“AVANGARD-BASPA”
баспасы, Нөкис: 2023
6.
Б.Сейтаев. Алма гүллеген пасыл (қосықлар хәм поэма). Нөкис «Билим»,2007-ж,
111-бет
7.
X.Дәўлетназаров.Шөлиркеў (қосықлар, поэмалар)
-
“AVANGARD-BASPA”
баспасы, Нөкис: 2023
