871
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
MEKTEP OQIWSHILARIN WATAN SUYIWSHILIK RUWXINDA
TÁRBIYALAWDA MEKTEP MUZEYINIŃ TUTQAN ORNI
Qosi mb etova Zi ywar Esb osinovna
Ájiniyaz atindaǵi NMPI Magistratura bólimi «Pedagogika teoriyası hám tariyxı
» qánigeligi 2-kurs magistrant.
https://doi .org/ 10.5281/z enodo.15059586
Annotaciya .
Ilimiy maqalada mektep oqıwshıların watan súyiwshilik
ruwxinda tárbiyalawda mektep muzeyleriniń áhmiyeti keó sóz etiledi .Maqalada
mektep muzeylerine qoyńlatuǵın talaplar , olardıń tiykarǵı waziypaları faktlı
misal lar menen kelti rilgen .
Gilt sózler:
Mekt ep muzeyi, w atan súyiw shili k, milli y t árbi ya, ruw xi ylı q
bólmesi, úlke tanıw.
THE ROLE O F TH E SCHOOL MUSEUM I N E DUCATING
SCHOOLCHILDRE N IN THE S PI RIT O F PATRIOTIS M
Abstract .
The scientifi c arti cl e di scusses the import ance of s chool
museums in educati ng s chool children i n the spirit of pat r iotis m. The arti cl e
presents the r equir ements for school museums, their main functions w ith factual
exampl es.
Keywords:
School mus eum, pat rioti sm, nati onal education, spir ituality,
ethnogr aphy.
РОЛЬ ШКОЛЬНОГО МУЗЕЯ В ВОСПИТАНИ И ШКОЛЬНИКОВ В ДУХЕ
ЛЮБВИ К СВОЕЙ РОДИНЕ
Аннотация.
В науч ной стать е рассм атривается знач ение школьны х
музеев в воспитании школьников в духе патриотизма. В статье
представлены требования к школьным музеям, их основные функции и
фактические примеры.
Ключев ые слов а:
Школьный м узей, л юбовь к Род ине, н ацион альное
образование, духовность и этнография.
Mektep muzeyi oqıtıwshı basshılıǵında oqıwshılardıń úlken, tınıshsızlanıwlı hám
maqsetlı jumısınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Mektep oqıwshılarında ilimiy dúńyaǵa
kózqarastı qáliplestiriw, jańa bilimlerdi ózlestiriw, aktiv turmıslıq poziciyanı
qáliplestiriwdegi bul jumıstıń áhmiyeti oǵada ullı. Mektep reformasınıń ámelge asırılıwı
munasábeti menen mektep muzeyleriniń rolı ásırese arttı.
872
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Xalıq tálimi sıstemasın qayta qurıw, ol menen baylanıslı halda oqıw-tárbiya
jumısların qayta qurıw mektep oqıwshılarında ǵárezsiz izertlew jáne social paydalı iskerlikke
qızıǵıwshılıq oyatıwǵa xızmet etip atır. Mektep muzeyinıń dúzilıwi bul mashqalanı sheshiw,
mektep oqıwshıları máplerin qandırıw, oqıwshılar jámáátin qáliplestiriw ushın úlken
múmkinshilikler ashadı. Mektep muzeyleri óziniń mazmunı hám xarakterine kóre jaslarǵa watan
súyiwshilik tárbiyasın beriwde oǵada ullı ról atqaradı. Lekin olardıń hár birewinıń maqseti
oqıwshılardı milliy ruwhta tárbiyalawǵa úles qosıw, oqıw procesi natiyjeliligin asırıw bolıp
tabıladı. Usınıń menen birge, mektep muzeyin shólkemlestiriw jeke maqset bolmaydı, jaqsı
islengen sayaxatshılıq hám úlketanıwlıq jumıslarınıń nátiyjesı bolıwı kerek.
Mektep muzeylerın jaratıw ushın ǵalabalıq háreket úlketanıw páninıń jedel rawajlanıwı
nátiyjesı bolıp tabıladı. Usı waqıtta mámleketimız mekteplerınde oǵada kóp sanlı muzeyler
xızmet kórsetip atır Kópshilik muzeyler aldınnan pedagogikalıq processtiń zárúrli buwınına,
mekteplerdegi oqıw hám tárbiyalıq jumıslar orayına aynalǵan. Mektep muzeyiniń ayrıqshalıǵı
sonda, onıń barlıq iskerlıgi kóbinese muzey jaylasqan rayon, awıl, qala turmısı menen tıǵız
baylanıslı bolıp tabıladı. Mektep muzeyleriniń jumısı mektep turmısı sheńberınen shıǵıp ketiwi
múmkinshilikleride boladı. Kóbinese olar xalıq penen birge jumıs júrgizedı hám millıy
ózgeshelıkke iye boladı. Mektep muzeyinıń tiykarǵı ózgeshelıgi sonda, ol pedagogikalıq
maqsetti názerde tutadı. Birlesken jámáát nátiyjesınde oqıtıwshı hám oqıwshılardıń miyneti,
muzey ózinıń barlıq iskerlıgi menen mektepte oqıw hám tárbiya jumısların jetilıstiriwge járdem
beredi. Ol oqıwshılardıń ózleri ushın mólsherlengen hám tiykarınan hámme zat oqıtıwshılardıń
basshılıǵı astında oqıwshılardıń qolı menen jıynaladı yamasa tayarlanadı. Mektep muzeyi
kórgezbeleri sabaqlardı oqıtıwda oqıw qóllanba bolıp xızmet etiwi múmkin.
Sol sebeplı oqıw shınıǵıwların ótkerıw ushın mektep muzeyinde ekspoziciya qurıw
maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Mektep muzeyin shólkemlestiriw oqıwshılardıń háwesker
iskerlıgi hám baslamashılariniń kórınetuǵın formalarınan biri bolıp, muzey oqıtıwshılar hám
studentlerdı ilimiy-izertlew iskerlıgine tartıw jolında jetekshı izertlew hám dóretiwshilık
laboratoriyaǵa aylanadı. Muzey tekǵana qımbatlı hújjetlı tariyxıy materiallar bazası, bálki olardı
ilimiy-pedagogikalıq qayta islew hám sol tiykarda tariyx hám basqa pánler boyınsha dıdaktik
qóllanbalar jaratıw mákanı ham bolıp tabıladı. Óz profiline kóre mektep muzeyleri tariyxıy,
memorial, úlketanıwlıq, kórkem, tábiyattanıwlıq, texnikalıq bolıwı múmkin. Geypara
jaǵdaylarda olar tarlaw profildı tańlasadı (mısalı, arxeologiyalıq), lekin olar da quramalı bolıwı
múmkin, yaǵnıy olar túrlı jónelıslerde islerdı ámelge asıradı.
Mekteplerde ruwxiylıq bólmeleri-muzeyleri, Muzeydıń dúzilıwi hám bar ekenlıgin zárúrlı
shárti onıń profilın tańlaw bolıp, ol mekteptıń tálım wazıypaları, sonıń menen birge jergilıklı
jámiyetshilık mápleri menen belgilenedı.
873
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bul jerde oqıwshılar hám oqıtıwshılardıń qızıǵıwshılıqları oǵada zárúrlı bolıp esaplanadı.
Sebebi muzay arqalı xalqımızdıń tariyxı,ótmishi,mádeniyatı,baylıqları jaslarǵa ilimiy
tiykarda úyretiledi, nátiyjede jaslarda milliy ǵirurlardı payda etedi.Bul ǵururlar jaslardaǵı watan
súyiwshilik sezimlerin belgili bir dárejede qáliplestiredi hám rawajlandıradı. Muzeydi
shólkemlestiriwde, keleshekte onıń jumısında pán dógerekleri hám fakultetler (birınshi náwbette
tariyx-úlketanıwlıq dógereginde), sonıń menen birge, sayaxatlarda islengen mektep fondı úlken
járdem beredi. Muzeydi muzey keńesi basqaradı.
Keliwshilerdi qabıllaw hám ekspoziciyalardı kórsetiw ushın muzeydıń aktiv
tiykarlawshılarınan gidlar tayarlanıwı kerek. Mektep muzeyleri ámeliyatı materiallardı jıynaw
hám muzey fondların alıwdıń túrlı usılları hám dáreklerın biledı. Tiykarǵı jol - studentlerdıń
izertlewi, jeke izertlewleri, mektep oqıwshılarınıń aktiv iskerligi. Ekspedıciya tapsırmalarına
mektep oqıwshılarınıń ǵárezsiz izertlew hám izertlew iskerligi kónlikpelerin qáliplestiriw quralı
retinde úlken áhmiyet berip,
- tapsırmalar anıq, oqıwshılar ushın qızıqlı bolıwı ;
- nátiyjelerin studentler jámááti de, oqıtıwshılar da tekserip bolmaytuǵın tapsırmalardı
bermew kerek;
-tapsırmalar berıwde oqıwshılardıń kúshi hám múmkinshilıklerın esapqa alıw zárúr
-tapsırmalardıń mazmunı socialistik qurılıs wazıypaları menen baylanısqan bolıwı jáne
social paydalı bolıwı kerek.
Studentlerdıń jıynaw, izlew hám izertlew jumısları eń qımbatlı materiallar, maǵlıwmatlar,
túp hújjetler, yadlar, zatlardı toplaw imkaniyatın beredi. Usınıń menen birge, tóplanǵan
hújjetlerdıń tariyxıy isenimliligin hár tárepleme anıqlaw, olardıń tárbiyalıq áhmiyetin anıqlawǵa
itibar qaratıw zárúr. Respublika mádeniyat ministrlikleri hám olardıń jergilikli mámleket
hákimiyatı shólkemleri, mámleket hám xalıq muzeyleri mektep oqıwshılarına materiallar
toplawda, mektep muzeyi jumısında arnawlı bir járdem kórsetiwleri múmkin. Mektep muzeyi
jıynalǵan kolleksıyalardı saqlaw hám kórsetiwdı támiyinlew ushın zárúr úskenelerge ıye bolıwı
kerek. Tóplanǵan barlıq materiallar muzey fondın quraydı hám xalıq tálımi bólimi tárepinen
tastıyıqlanǵan «Inventarizaciya kitabı»na belgilenedi. Kitapta tómendegi ústinler bolıwı kerek:
-seriyalı, inventar nomeri;
- hújjet (buyım ) mektep muzeyine kelıp túsken sáne;
-zatlardıń qásıyetleri (atı hám xarakteristikası );
-muǵdarı;
- qabıllaw usılı (buyım kim tárepinen tabılǵan yamasa tapsırılǵan );
- buyımnıń tariyxı (onıń kelıp shıǵıwı hám isletilıwi):
- esletpeler.
874
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Mektep muzeyi astındaǵı haqıyqıy estelikler «Úlke tanıw» muzey fondına kiritilıwi kerek
hám tiyislı profildegi jergilikli muzeydıń inventarı belgilenedi. Bul «Úlke tanıw muzey fondı
tuwrısındaǵı Qaǵıyda» da názerde tutılǵan. Mektep muzeyleri hár jılı mámleket muzeylerin
barlıq alınǵan haqıyqıy estelikler tuwrısında xabarlı etiwleri shárt. Baslanǵısh tarıyxıy áhmiyetke
iye bolǵan materiallar tiyislı mámleket muzeyine saqlawǵa tapsırılıwı kerek, ol túp nusqa ornına
mektep muzeyine nusqa kóshirıwi hám ótkerilgen materialdıń mánisın kórsetiwshi hújjet beriwi
kerek.
Quramında qımbat bahalı metallar bolǵan orden hám medallardı mektep muzeylerınde
saqlaw qadaǵan etiledı. Mektep muzeyi tamamlanılǵan táǵdirde, barlıq túp materiallar mámleket
muzeyine tapsırılıwı kerek.
Aytqanımızday, tariyx sabaqlarında jas tariyxshılar tárepinen sayaxatlar hám
ekskursıyalarda tóplanǵan úlketanıwlıq materiallarınan paydalanıw múmkin.
Sabaqta úlketanıw materialınan paydalanǵanda sonı este saqlaw kerek, ol óz-ara
maqsetke iye: bir tárepden, ol konkretlestiriw quralı bolıp tabıladı. Ulıwma tariyxıy material
bolsa, ol úlke tariyxına tiyislı bilimler sıstemasınıń bir bólegi bolıp, Respublika jaslarına tán
bolǵan sabaq ushın materiallardı tartıw óz xalqı tariyxınıń eń jaqtı zárúrlı betleri, tálimnıń
tiykarǵı basqıshları hám mámleketshiligin, ekonomikası hám mádeniyatı menen tanısıwdı
támiyinleydı.
Respublıkamızdıń ana jurt tariyxına tiyislı materialdıń ǵárezsız tárbiyalıq áhmiyeti de
sonda bolıp tabıladı. Tariyx oqıtıwshısı úlketanıw materialın oqıw procesıne sıstemalı túrde
kirgiziw nátiyjesınde oqıwshılarda óz ana jurtı haqqında málım bilimler sıstemasın
qáliplestiriwge umtılıwı kerek: onıń rawajlanıwınıń tiykarǵı basqıshları, ayrıqsha qásıyetleri, ornı
tuwrısında watanımızdıń tariyxıy rawajlanıwındaǵı áhmiyeti oǵada ullı bolıp esaplanadı.
Házirgi waqıtta úlketanıw, oqıwshılardıń izertlew jumısları, mektep muzeylerın jaratıw
ǵalabalıq tús alǵan bir waqıtta, túrlı mektepler oqıwshılariniń úlketanıw, izertlew jumısların
muwapıqlastiriw, mektep jaratıwdı puqtalaw joybarlaw máselesı keń kólemde qoyıldı.
Aldıńǵı mektep ámeliyatın, pedagogikalıq ádebiyatlardı úyrenıw mektep muzeylerın
shólkemlestiriw hám iskerlıginıń ayırım prınciplerıni qáliplestiriw imkaniyatın beredi:
-barlıq islerdıń ideologiyalıq-sıyasıy baǵdarı;
- sabaqlar, mekteptegi pútkil oqıw processı menen baylanıs qılıw;
-oqıw hám izertlew usılı, izertlew, sonday-aq úlketanıw muzeydıń rawajlanıwı hám
iskerlıginıń hasası retinde;
-pán dógereklerıne tayanish hám tańlaw;
- jumıstıń social paydalı baǵdarı;
-birınshi-jaslar aktivine tayanish;
875
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Mektep muzeylerin jáne de rawajlandırıw hám jetilıstiriw mektep aldına ulıwma bilim
beriw hám kásip-óner mekteplerin rawajlandırıwǵa qoyılǵan jas áwlattı óz watanın súyiwge, ana
watanı ushın xizmet etiwge, hámme waqıt óz watanınıń jetiskenliklerin maqtanısh etetuǵın
jaslardı tárbiyalawda aktual wazıypalardı tabıslı sheshiwge járdem beredi.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M. Erkin vа fаrоvоn, dеmоkrаtik O’zbеkistоn dаvlаtini birgаlikdа bаrpо
etаmiz. Т, «O’zbеkistоn» 2016.
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kеlаjаgimizni mаrd vа оliyjаnоb hаlqimiz bilаn birgа qo’rаmiz. T,
«O’zbеkistоn» 2017
3.
Azarov I.P. Tarbiyaviy ish metodıkası. T: Óqituvchi-1991.
4.
Ǵoziev E. Sınf rahbari ishini tashkil etish va rejalashtirish. T, «Universıtet», 1994.
5.
Safo Ochil. Mustaqıllık va tarbiya masalalari. T «Ózbekiston», 1995.
6.
Tovboev Z. «Maktabda sayyohlık va ólkashunoslık faoliyatiga doir ayrim yondashuvlar».
«Tarbiya» jurnalı, 2007, №3,
7.
Музей и школа. (под.редак Кудринан) М, «Просвещение» 1985, 75-ст.
8.
Saparbaev T Psixologiya teoriyası hám tariyxı (Psixologiya teoriyası) oqıw qollanba T. “
Yosh avlod matbaa ”.2023
9.
Saparbaev T. Mámbetiyarov SH Óspirim jası balaları minez-qulqındaǵı krizislik
jaǵdaylardıń pedagogikalıq-psixologiyalıq ózgeshelikleri (oqıw-metodikalıq qollanba ).
Nókis .2024
Internet saytları:
10.
www. tdpu. uz
11.
www. pedagog. uz
12.
www. Ziyonet. uz
