ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
710
BUXORODA ADABIY HARAKATCHILIK TARIXIGA BIR NAZAR
Amonkeldi Axmadov
Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
+99899-759-12-12.
Intizora Axmatova
BuxDU o’qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15082672
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Buxoroda ilk o‘rta asrlardan hozirgi kungacha bo‘lgan
adabiy jarayonlar haqida qisqacha tahlil berilgan. Maqolada adabiy harakatchilik tarixi,
xronologik tartibda, turli sulolalar davri kesimida taqdim etilgan. Adabiy muhitning rivojlanishi
va unda ijod qilgan eng mashhur adiblardan ba’zilarining nomlari keltirilgan. Maqolada adabiy
jarayonlarning Buxoro shahrining madaniy va ilmiy hayotidagi ahamiyati, shuningdek, ularning
zamon va joyga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu ish, Buxoro adabiyotining tarixini o‘rganish
borasidagi dastlabki ilmiy tadqiqotlardan biri sifatida muhim ahamiyatga ega.
Kalit so
‘
zlar:
Buxoro tarixi, adabiy harakatchilik, adabiy muhit, Abdulloh Rudakiy, Abu
Ali Ibn Sino, Ubaydiy (Ubaydullaxon), Turdi Farog‘iy, somoniylar, saljuqiylar, temuriylar,
shayboniylar, Buxoro xonligi, Abdurauf Fitrat, Amonkeldi Axmadov.
ОБЗОР ИСТОРИИ ЛИТЕРАТУРНОГО ДВИЖЕНИЯ В БУХАРЕ
Аннотация.
В данной статье представлен краткий анализ литературных
процессов в Бухаре с раннего средневековья до наших дней. В статье история
литературного движения изложена в хронологическом порядке, в разрезе периодов
правления различных династий. Описано развитие литературной среды и упомянуты
имена некоторых из самых известных писателей, творивших в ней. В статье
рассматривается значение литературных процессов в культурной и научной жизни
Бухары, а также их влияние на эпоху и регион. Данная работа имеет важное значение как
одно из первых научных исследований по изучению истории бухарской литературы.
Ключевые слова:
История Бухары, литературное движение, литературная среда,
Абдуллах Рудаки, Абу Али ибн Сина, Убайди (Убайдуллахан), Турди Фароги, Саманиды,
Сельджукиды, Тимуриды, Шейбаниды, Бухарское ханство, Абдурауф Фитрат, Амонкельди
Ахмадов.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
711
A LOOK AT THE HISTORY OF THE LITERARY MOVEMENT IN BUKHARA
Abstract.
This article provides a concise analysis of the literary processes in Bukhara from
the early Middle Ages to the present day. The history of literary movements is presented in
chronological order, categorized by the periods of various dynasties. It outlines the development
of the literary environment and mentions some of the most renowned writers who contributed to
it. The article examines the significance of literary processes in the cultural and intellectual life of
Bukhara, as well as their impact on time and place. This work holds considerable importance as
one of the pioneering scientific studies on the history of Bukharan literature.
Keywords:
History of Bukhara, literary movement, literary environment, Abdullah Rudaki,
Abu Ali Ibn Sina, Ubaydi (Ubaydullakhan), Turdi Faroghi, Samanids, Seljuks, Timurids,
Shaybanids, Bukhara Khanate, Abdurauf Fitrat, Amonkeldi Akhmadov.
Kirish.
Buxoro adabiy harakatchiligi, Markaziy Osiyoning eng qadimiy va boy
madaniyatiga ega hududlaridan biri sifatida, uzoq va xilma-xil tarixga ega. Buxoro shahrining
adabiy merosi nafaqat uning tarixiy ahamiyati bilan, balki shu davrlarning madaniy, ilmiy va
badiiy hayoti bilan ham chuqur bog‘liqdir. Tarixan, Buxoro — Sharqning madaniy va ilmiy
markazlaridan biri bo‘lib, unda ko‘plab asrlar davomida ijodkorlar faoliyat yuritgan. Buxoro
shahridagi adabiy harakat, nafaqat o‘zining o‘ziga xos xususiyatlari bilan, balki butun Markaziy
Osiyo madaniyatining shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Buxoro ijodkorlarining hayoti va
ijodini o‘rganish, zamonaviy adabiy muhit tarixining ko‘plab qorong‘u sahifalarini
oydinlashtirishga yordam beradi. Bu ijodkorlar nafaqat o‘z zamonasining ajoyib san’atkorlari
bo‘lib, balki o‘sha davrning ilmiy va madaniy jihatlarini ham o‘z asarlari orqali aks ettirganlar.
Shuningdek, Buxoro adabiy jarayonlarining rivojlanishi, vaqt o‘tgan sari sustlashmagan,
aksincha, har bir davrda yangi bosqichlarga o‘tib, o‘zgarib turgan. Shu sababli, Buxoro
adabiyotining rivojlanishini faqat uning keng tarqalgan asarlarida emas, balki ijodkorlar
tomonidan amalga oshirilgan ilmiy va madaniy islohotlarda ham ko‘rish mumkin.
Buxoro adabiyotining tarixiy rivojlanish jarayoni, uning madaniy va ilmiy hayotini
chuqurroq anglash imkonini beradi. Buxoro adabiy harakati har bir yangi asrda yangi imkoniyatlar
yaratgan va adabiy jarayonning doimiy, uzluksiz rivojlanishiga oid dalillarni taqdim etgan.
Ayniqsa, Buxoroda ijod qilgan mashhur adiblar, o‘z asarlari orqali nafaqat o‘sha davrning adabiy
muhitini, balki butun Markaziy Osiyo madaniyatining taraqqiyotini shakllantirishda katta hissa
qo‘shganlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
712
Shuning uchun, Buxoroda ijod qilgan adiblarning ilmiy, badiiy va madaniy merosini
o‘rganish, faqat adabiy jarayonlarni tushunishda emas, balki Sharq va G‘arb o‘rtasidagi madaniy
aloqalar, ilmiy an’analar va badiiy yutuqlarni tahlil qilishda ham katta ahamiyatga ega.
Tadqiqot obyekti va qo‘llanilgan metodlar.
Maqola, Buxoro adabiyotining tarixini,
uning shakllanishi va rivojlanishining turli bosqichlarini yoritishga qaratilgan bo‘lib, maqsad aniq
va o‘rganish uchun qulay shaklda ifodalangan. Matnning uslubi ilmiy, xolis va objektiv bo‘lib,
ma’lumotlarning tizimli ravishda taqdim etilishiga asoslangan. Matnda davrlar bo‘yicha adabiy
o‘zgarishlar, ijtimoiy-siyosiy sharoitlarning ta’siri, va o‘sha davrda yaratilgan adabiy asarlarning
mazmuni yoritilgan.
Leksika va uslub:
Maqolada ishlatilgan leksika ilmiy va tushunarli bo‘lib, o‘quvchi uchun
murakkab tushunchalar va adabiy jarayonlar haqida aniq tasavvur hosil qilish imkonini beradi.
"Shakllanish", "rivojlanish", "ijtimoiy va siyosiy sharoitlar" kabi so‘zlar ilmiy maqolalarda keng
qo‘llaniladi, bu esa matnni ilmiy darajada yanada mustahkamlaydi.
Matnning strukturasi:
Maqolada ma’umotlar mantiqiy ravishda keltirilgan. Buxoro
adabiy muhitining tarixini bosqichma-bosqich yoritish o‘quvchiga murakkab jarayonlarni
tushunishga yordam beradi. Har bir davr alohida tahlil qilinadi, bu esa maqolani o‘qishda
qiyinchilik tug‘dirmaydi. Har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlari, o‘zgarishlar va yangi adabiy
oqimlar o‘rganiladi.
O‘quvchi bilan aloqa:
Maqola o‘quvchini o‘ziga jalb qiladi, chunki unda nafaqat tarixiy
faktlar, balki adabiy jarayonlarning muhim fazalari ham yoritilgan. Shu tarzda, maqola o‘quvchini
har bir davrning o‘ziga xos madaniy va adabiy o‘zgarishlari haqida fikr yuritishga undaydi.
Badiiy obrazlar:
Maqolada aniq badiiy tasvirlar va obrazlar ishlatilmagan, chunki matn
ilmiy va tahliliy xarakterga ega. Lekin, "adabiyotning mazmuni" va "adabiy oqimlar" kabi umumiy
iboralar orqali ma’lum obrazlar taqdim etilgan, bu esa o‘quvchiga har bir davrning mohiyatini
anglash imkonini beradi.
Natijalar va ularning tahlili.
Buxoro ilmiy va adabiy markaz sifatida
Buxoro qadimdan,
ayniqsa, Islomning oltin asri, Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqi davrlarida ilmiy va adabiy
faoliyat markazi bo‘lib kelgan. Shahar o‘zining boy madaniy va ilmiy merosi bilan ajralib turib,
turli siyosiy va madaniy ta’sirlar ostida rivojlanib, o‘z adabiy muhitini shakllantirgan. Buxoro,
shubhasiz, o‘zining ilmiy va madaniy ahamiyati bilan o‘rta asrlarda alohida e’tiborga sazovor
bo‘ldi. Shahar tarixiy, ilmiy va adabiy merosi nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham
insoniyatning madaniy merosiga katta hissa qo‘shgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
713
Islom istilosiga qadar Buxoro, sug‘diy va forsiy madaniyat doirasida muhim markazlardan
biri bo‘lgan. Shahar keng fors dunyosining bir qismi bo‘lib, bu yerda adabiyot, ayniqsa she’riyat
va tarixiy yozuvlar juda katta ahamiyatga ega edi. Buxoro she’riyatining rivoji, ayniqsa fors tilida
yozilgan asarlarning tarqalishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu davrda ilm-fan va madaniyatning asosiy
yo‘nalishlari rivojlanib bordi. Biroq, Buxoro adabiy muhitining haqiqiy ravnaqi islom dini kirib
kelganidan so‘ng boshlandi. Islom ta’limotining kirib kelishi bilan Buxoro ilm-fan, diniy va ilmiy
adabiyot markaziga aylanib, o‘zining haqiqiy salohiyatini namoyon qila boshladi.
Milodiy 709-yilda arablar Buxoroni zabt etgach, shahar islom dunyosining muhim
shaharlaridan biriga aylandi. Bu davrda Buxoro, nafaqat diniy markaz sifatida, balki ilmiy va
badiiy faoliyatning markazi sifatida ham tanildi. VIII-IX asrlarda Buxoro Abbosiylar
xalifaligining asosiy shaharlaridan biriga aylandi. Buxoroda islom adabiyoti, ilm-fani, she’riyati
va falsafasi keng rivojlanib, bu yerda ko‘plab olimlar, ilohiyotchilar va shoirlar istiqomat qildi.
Arab va fors tillarining adabiyotdagi ta’siri Buxoro adabiy muhitini shakllantirishda katta
rol o‘ynadi.
Ilk islom davrida (VIII-XIII asrlar) Buxoro islom ilm-fani, she’riyati va adabiyotining
muhim markaziga aylandi. Bu davrda shahar, Markaziy Osiyo bo‘ylab gullab-yashnagan fors
adabiy an’anasining markazi bo‘ldi. Buxoro, o‘zining ilmiy va madaniy yutuqlari bilan faqatgina
islom dunyosida emas, balki butun Sharq madaniyatida o‘z izini qoldirdi. Bu yerda o‘z asarlarida
islomiyat va fors madaniyatining yuksak yutuqlarini o‘zida mujassam etgan mutafakkirlar,
faylasuflar va shoirlar faoliyat ko‘rsatdi.
Abu Tohir Xotuniy (X asr oxiri va XI asrning birinchi yarmi) tomonidan yozilgan
«Manoqib ush-shuaro» («Shoirlarning yaxshi sifatlari») va Nuriddin Muhammad Avfining (1172–
1233) «Lubob ul-albob» («Qalblar qalbi») kabi tazkiralar, Buxoro adabiy merosini o‘rganish
uchun juda muhim manbalar hisoblanadi. Ushbu asarlarda tohiriylar (821-873), somoniylar (819-
1005), safforiylar (867-yildan boshlab), iligxonlar (1041-1178) va saljuqiylar (1038–1157)
davrida yashagan shoirlar haqida qisqacha ma’lumotlar keltirilgan. Bu asarlar Buxoro adabiyoti
va ilm-fanining rivojlanishi, uning vaqt o‘tgan sari qanday o‘zgarib borganligini yoritishda muhim
ahamiyatga ega.
Buxoro, o‘zining tarixiy va madaniy ahamiyati bilan, ilm-fan va adabiyot sohasidagi ulkan
yutuqlarni keltirib chiqargan va bu yutuqlarni o‘z davrida va undan keyin ham butun dunyoga
tarqatgan. Buxoro adabiyati, o‘zining boy madaniy merosi bilan, bugungi kunda ham ilm-fan,
badiiy va madaniy sohalarda muhim tadqiqot mavzusidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
714
Xulosa
: Buxoro adabiy muhitining tarixi qadimgi davrlarga borib taqalsa-da, uning
shakllanishi va rivojlanishining eng muhim bosqichlari VIII asrdan boshlanadi. Bu davrda Buxoro
islom ilm-fanining, she’riyatining va adabiyotining markaziga aylanib, o‘ziga xos adabiy muhitni
shakllantirishning boshlanishi sifatida tarixga kirgan. Buxoro o‘zining boy madaniy va ilmiy
merosi bilan tanilgan va o‘zining adabiy jarayonlarida o‘zgarmas ravishda yangi bosqichlarga
o‘tgan. Bu davrda nafaqat Buxoro, balki butun Markaziy Osiyo ilm-fan, adabiyot va
madaniyatining rivojlanishida markaziy o‘rin tutdi.
Buxoro adabiy muhitining shakllanishi, mahalliy an’analar va tashqi ta’sirlarning boy
o‘zaro aloqasi natijasida amalga oshgan. Fors adabiyoti markazi sifatida shakllangan ilk
davrlardan boshlab, bu yerda tasavvuf she’riyatining o‘ziga xos rivojlanishi, jadidchilik
harakatining islohotlari va sovet davrida yuzaga kelgan adabiy yo‘nalishlar adabiy muhitning
diversifikatsiyasiga sabab bo‘ldi. Shunday qilib, Buxoro har doim o‘zining madaniy va ilmiy
ahamiyatini saqlab qolgan. Buxoro adabiyotining rivojlanishida ko‘plab mashhur shoirlar,
mutafakkirlar va ilm-fan arboblari muhim rol o‘ynagan, ular o‘z asarlari orqali nafaqat o‘z
zamonining, balki butun Sharq va G‘arb madaniyatlariga ta’sir ko‘rsatganlar.
REFERENCES
1.
Akhmatov A. History of Bukhara literary environment in sources. Texas Journal of
Philology, Culture and History
https://zienjournals.com/index.php/tjpch. 35-37
2.
Akhmatov A. Press and literary environment. Western European Journal of Linguistics and
Education.
Volume
2,
Issue
7,
July,
2024.
https://
westerneuropeanstudies.com/index.php/2/article/view/1287.
3.
Axmatov A. Buxoro adabiy muhiti tarixiga chizgilar
(XX asr boshlari Til va adabiyot. Ilmiy-
metodik elektron jurnal. – Toshkent. 2024-yil 4-son. – B.7-9.
4.
Axmatov A. (Akhmatov A) XX asr 50-70 yillarida Buxoro adabiy muhiti tarixi. Oriental
renaissance: innovative, educational, natural and social sciences scientific journal. Volume
2, Impact Factor:5.947 ASI Factor = 1.7. April 2022. – B.399-403.
5.
Axmatov A. Oʻzbekiston SSSR yozuvchilar uyushmasining Mustaqillik arafasidagi faoliyati
(Buxoro boʻlimi misolida). Pedagogik akmeologiya. (1)2024. – B.7-10.
6.
Ахматов А. Ёзувчилар уюшмаси Бухоро бўлимининг ташкил қилиниши ва дастлабки
фаолияти. Таълим ва инновацион тадқиқотлар (2021 йил №5). – Б.29.
