1257
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
BUXORO ADABIY HARAKATCHILIGINING QISQACHA TARIXI
Atoullo Axmedov
Buxoro davlat universiteti professori, f.f.n.
Amonkeldi Axmadov
Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
+99899-759-12-12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15081620
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nafaqat Buxoro adabiyotining tarixini, balki uning
shakllanishi va rivojlanishining har bir bosqichidagi muhim voqealarni ko‘rsatadi. Har bir davr
o‘zining adabiy va madaniy o‘ziga xos xususiyatlarini taqdim etadi va ushbu davrlar orqali
Buxoro madaniyatining qanday o‘zgarib borganini ko‘rish mumkin. Maqolada har bir davrning
ijtimoiy va siyosiy sharoitlari, adabiyotning mazmuni va u bilan bog‘liq bo‘lgan madaniy
o‘zgarishlar yoritilgan. Shuningdek, har bir davrda yangi adabiy oqimlar, shoirlar va
yozuvchilar taqdiri zamon siyosiy jarayonlari ta’sirida o’zgarib borishi tahlil qilingan.
Kalit so
‘
zlar:
Buxoro tarixi, adabiy harakatchilik, adabiy muhit, Abdulloh Rudakiy, Abu
Ali Ibn Sino, Ubaydiy (Ubaydullaxon), Turdi Farog‘iy, somoniylar, saljuqiylar, temuriylar,
shayboniylar, Buxoro xonligi, Abdurauf Fitrat, Amonkeldi Axmadov.
КРАТКАЯ ИСТОРИЯ БУХАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ДВИЖЕНИЯ
Аннотация.
В этой статье представлена не только история бухарской
литературы, но и важные события на каждом этапе ее становления и развития.
Каждый период характеризуется своими литературными и культурными
особенностями, через которые можно проследить эволюцию культуры Бухары. В статье
освещаются социальные и политические условия каждой эпохи, содержание литературы
и связанные с ней культурные изменения. Также анализируется, как в каждый период под
влиянием политических процессов времени трансформируются новые литературные
течения и меняются судьбы поэтов и писателей.
Ключевые слова:
История Бухары, литературное движение, литературная среда,
Абдуллах Рудаки, Абу Али ибн Сина, Убайди (Убайдуллахан), Турди Фароги, Саманиды,
Сельджукиды, Тимуриды, Шейбаниды, Бухарское ханство, Абдурауф Фитрат,
Амонкельди Ахмадов.
A BRIEF HISTORY OF THE BUKHARA LITERARY MOVEMENT
Abstract.
This article not only illustrates the history of Bukhara literature but also
highlights significant events at each stage of its formation and development. Each period
exhibits its own distinct literary and cultural characteristics, allowing us to observe how the
1258
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
culture of Bukhara evolved over time. The article sheds light on the social and political
conditions of each era, the content of literature, and the associated cultural changes.
Furthermore, it analyzes how the fate of new literary movements, poets, and writers in each
period was influenced by contemporary political processes.
Keywords:
History of Bukhara, literary movement, literary environment, Abdullah
Rudaki, Abu Ali Ibn Sina, Ubaydi (Ubaydullakhan), Turdi Faroghi, Samanids, Seljuks, Timurids,
Shaybanids, Bukhara Khanate, Abdurauf Fitrat, Amonkeldi Akhmadov.
Kirish.
Buxoro adabiy muhitining rivojlanishi tarixiy, madaniy, siyosiy va ijtimoiy
jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir sulola va davrning o‘ziga xos ta’siri,
shuningdek, ularning yuksalishi va inqirozi, Buxoro madaniy muhitining shakllanishida muhim
rol o‘ynagan. Bu yerda yuzaga kelgan adabiy asarlar, ulkan olimlar va shoirlarning ijodi, va
madaniy tadbirlar zamonaviy adabiyotning rivojlanishida muhim hissa qo‘shgan. Matnda
keltirilgan har bir davrga oid izohlar adabiyotning yirik tarixi va madaniy o‘zgarishlarni o‘z
ichiga oladi.
Bugungi kunda Buxoro, o‘zining boy tarixiy va madaniy merosini asrab-avaylab,
kelajakka nazar tashlaydi. Bu shahar o‘zining tarixiy va madaniy ahamiyatini davom ettirib,
nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo va jahon madaniyatida o‘z o‘rnini saqlab
qolgan. Buxoro, o‘zining adabiy va madaniy ifodalarini saqlab, yangicha yondashuvlar bilan
rivojlanishni davom ettirmoqda. Bugun Buxoro, ilm-fan, adabiyot, san’at va madaniyat markazi
sifatida nafaqat o‘zining o‘tmishini yod etib, balki zamonaviy jamiyatga moslashtirilgan yangi
adabiy va madaniy ifodalar markaziga aylangan. Shahar, nafaqat adabiyot sohasidagi ilg‘or
yutuqlari bilan, balki ilm-fan, madaniyat va badiiy ijodiyotdagi muhim o‘rni bilan ham Markaziy
Osiyoning eng yirik madaniy markazlaridan biriga aylandi.
Tadqiqot obyekti va qo‘llanilgan metodlar.
Buxoro adabiyotining muhitining tarixiy,
madaniy, siyosiy va ijtimoiy jarayonlar bilan chambachas bog'liqdir. Har bir sulola va davrning
o'ziga xos ta'siri, tarkib yuksalishi tezligi, Buxoro madaniy muhitining muhim rol o'ynagan. Bu
yerda yaratilgan adabiy asarlar, ulkan olimlar va shoirlarning ijodi, va madaniy zamonaviy
adabiyotning rivojlanishida muhim hissa qo'shgan. Maqolada har bir davrga oid izohlar
adabiyotning tarixi va madaniy o'zgarishlarni o'z ichiga oladi.
Maqolada ma’umotlar mantiqiy ravishda keltirilgan. Buxoro adabiy muhitining tarixini
bosqichma-bosqich yoritish o‘quvchiga murakkab jarayonlarni tushunishga yordam beradi. Har
bir davr alohida tahlil qilinadi, bu esa maqolani o‘qishda qiyinchilik tug‘dirmaydi. Har bir
davrning o‘ziga xos xususiyatlari, o‘zgarishlar va yangi adabiy oqimlar o‘rganiladi.
1259
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Maqolada aniq badiiy tasvirlar va obrazlar ishlatilmagan, chunki matn ilmiy va tahliliy
xarakterga ega. Lekin, "adabiyotning mazmuni" va "adabiy oqimlar" kabi umumiy iboralar
orqali ma’lum obrazlar taqdim etilgan, bu esa o‘quvchiga har bir davrning mohiyatini anglash
imkonini beradi.
Natijalar va ularning tahlili.
Somoniylar sulolasi (IX-X asrlar): Somoniylar davri
Buxoro madaniy-ma’rifiy hayotining eng yuqori cho‘qqisiga ko‘tarilgan davrdir. Bu davrda fors
she’riyatining asoschisi bo‘lgan Rudakiy kabi shoirlar faoliyat ko‘rsatgan. Adabiyot va ilm-fan
an’anaviy fors madaniyati ta’sirida rivojlandi, bu esa Buxoroning o‘zgacha ilmiy va badiiy
muhitni shakllantirishiga zamin yaratdi. Shaharda yaratilgan boy kutubxonalar va ilmiy
markazlar, nafaqat mahalliy, balki butun islom dunyosidan olimlarni o‘ziga jalb etgan.
Saljuqiylar va Xorazmshohlar davri (XI-XIII asrlar): Saljuqiylar va Xorazmshohlar
davrida Buxoro yirik ma’naviy va adabiy markaz sifatida o‘z mavqeini saqlab qoldi. Mo‘g‘ullar
istilosi shaharda katta vayronagarchiliklarga olib kelgan bo‘lsa-da, Buxoro o‘zining ilmiy va
madaniy jonliligini saqlab qoldi. Buxoroda faoliyat yuritgan shoirlar, masalan, Avhadiddin
Anvariy, Rashididdin Vatvot, Yaminiddin Faryumadiy, Ubayd Zokoniy va boshqalar, o‘z
asarlari bilan Buxoro adabiyotining rivojiga katta hissa qo‘shdilar.
Temuriylar davri (XIV-XV asrlar): Temuriylar davrida Buxoro adabiy muhiti yangi
bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda turkiy tilda ijod qilish an’anasining boshlanishi Buxoro
adabiyotining xususiyatiga aylandi. Amir Temur va uning avlodlari san’at va adabiyotga
homiylik qilib, ijodiy muhitni rivojlantirdilar. Ulug‘bekning ilm-fan va adabiyotga qo‘shgan
hissasi Buxoro madaniy hayotida alohida ahamiyatga ega. Bu davrda mumtoz she’riyat va nasr
rivojlanib, Buxoro ilm-fan va madaniyatning yirik markazi bo‘lib qolgan.
Shayboniylar sulolasi (XVI asr): Shayboniylar davrida Buxoro islom ta’limoti va
she’riyatining muhim markazi bo‘lib qoldi. Bu davrda she’riyat faqat go‘zallikni tasvirlamaydi,
balki ma’naviy va falsafiy g‘oyalarni ham ifodalaydi. Shayboniyxon, Muhammad Solih,
Ubaydiy va boshqa shoirlar nafaqat sevgi va go‘zallikni, balki ijtimoiy masalalarni ham
she’rlarida yoritdilar. Shuningdek, bu davrda diniy adabiyot ham rivojlanib, she’riyat orqali
ma’naviy hayotning muhim jihatlari ifodalandi.
Ashtarxoniylar davri (XVI asr - XVIII asrning o‘rtalari): Ashtarxoniylar davri Buxoro
adabiyotining rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Bu davrda o‘zbek tili adabiyotining o‘sishi
davom etdi va yangi janrlar, masalan, ruboiy, qasida, g‘azal va dostonlar yaratildi. She’riyat va
nasrda, ayniqsa, ijtimoiy hayot, muhabbat, tabiat, diniy va ma’naviy masalalar ko‘tarildi.
Buxoroning madaniy hayoti boyidi, va o‘zbek adabiyotining ko‘plab yirik
namoyandalari, masalan, Sayido Nasafiy va Turdi Farog‘iy ijodlari bilan tanildi.
1260
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Mang‘itlar sulolasi (1756-1920): Mang‘itlar davrida Buxoroning ilmiy-adabiy muhitida
muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davrda Buxoro adabiy muhitining rivojlanishiga katta e’tibor
qaratildi, va shahar ilmiy markaz sifatida o‘z mavqeini saqlab qoldi. Adabiy asarlar jamiyatning
ijtimoiy, diniy, axloqiy hayotini yoritishda katta rol o‘ynadi. She’riyat va nasr asarlarida islom
ta’limoti, diniy masalalar va axloqiy g‘oyalar asosiy mavzular bo‘lib qolgan.
Rossiya imperiyasi ta’siri (XIX asr): XIX asrda Rossiya imperiyasining ta’siri Buxoro
adabiyotining rivojlanishiga sezilarli o‘zgarishlar kiritdi. Yevropa ma’rifatparvarlik g‘oyalari va
yangi intellektual oqimlar Buxoro adabiyotiga ta’sir ko‘rsatdi. Rossiya imperiyasining o‘rnatgan
boshqaruvi, shuningdek, yangi ta’lim tizimining joriy etilishi Buxoro madaniy hayotida yangi
bosqichni boshlab berdi.
Jadidchilik harakati: Jadidchilik harakati XIX asrning oxirlarida O‘rta Osiyoda kuchayib,
yangi ma’rifatparvar g‘oyalar, zamonaviy ta’lim va islomiy ta’limni yangilash maqsadida yuzaga
keldi. Buxoroda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulvohid Burhonov kabi
mutafakkirlar adabiyotda ijtimoiy o‘zgarishlarni targ‘ib qilishda faol ishtirok etdilar. Jadidchilik
harakati, o‘ziga xos tarzda, Buxoro adabiyotini modernizatsiya qilish va yangi g‘oyalarni ilgari
surishga intildi.
Sovet davri (XX asr): Sovet davrida Buxoro adabiy muhiti yangi siyosiy va mafkuraviy
talablar asosida shakllandi. Sotsialistik realizm adabiyoti dominant bo‘lib, yozuvchilarni sovet
g‘oyalari va ishchilar sinfini ulug‘lashga undadi. Buxoro Sovet O‘zbekistonining madaniy
markazi sifatida o‘zining boy tarixiy va madaniy merosidan ilhom olgan adiblar va yozuvchilarni
yetishtirdi. Sovet davrida Buxoro adabiy muhitida amalga oshirilgan islohotlar va adabiy
yo‘nalishlar, shahar adabiyotining rivojiga yangi yo‘nalishlar kiritdi. Buxoro, bu davrda ham,
o‘zining madaniy an’analari va tarixiy merosini saqlab, o‘zining ilmiy va madaniy rolini yanada
mustahkamladi. Shaharning adabiy va ilmiy muhitining rivojlanishi, uning o‘ziga xosligini,
sharq madaniyati va adabiyotining yuksak yutuqlarini o‘zida aks ettiruvchi markazga aylantirdi.
XX asr oxiri - XXI asr: Sovet Ittifoqining parchalanganidan so‘ng, Buxoro adabiy
muhitida yangilanish va o‘zlikni tiklash jarayoni boshlandi. Mustaqil O‘zbekistonda an’anaviy
madaniyat va adabiyotga bo‘lgan qiziqish ortdi. Bugungi kunda Buxoro madaniy markaz sifatida
o‘zining boy o‘tmishini asrab-avaylab, adabiyot va san’at sohalarida rivojlanishda davom
etmoqda. Yozuvchilar zamonaviy va an’anaviy ta’sirlardan ilhomlanib, adabiy jarayonni davom
ettirmoqdalar.
Xulosa
: Buxoro adabiy muhitining tarixi qadimgi davrlarga borib taqalsa-da, uning
shakllanishi va rivojlanishining eng muhim bosqichlari VIII asrdan boshlanadi. Bu davrda
Buxoro islom ilm-fanining, she’riyatining va adabiyotining markaziga aylanib, o‘ziga xos adabiy
muhitni shakllantirishning boshlanishi sifatida tarixga kirgan.
1261
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bu davrda shahar nafaqat diniy, balki ilmiy va madaniy markaz sifatida ham katta
e’tiborga sazovor bo‘ldi. Islomning Buxoroga kirib kelishi, bu yerda ilm-fan va adabiyotning
yangi bosqichga o‘tishiga sabab bo‘ldi. Buxoro islom ilm-fanining ulkan rivojlanishiga va uning
yozma merosiga katta hissa qo‘shgan. Shahar ilmiy va diniy ta’limotlarni, jumladan, tafsir, fiqh,
hadis va ilmiy falsafani o‘rgatish bo‘yicha yirik markazlardan biriga aylandi.
Buxoro adabiy muhitining shakllanishi mahalliy an’analar va tashqi ta’sirlarning boy
o‘zaro aloqasi natijasida amalga oshdi. Buxoro, fors madaniyatining bir qismi sifatida, fors tilida
yozilgan she’riyat va adabiyotda katta yutuqlarga erishdi. Xususan, fors tili nafaqat adabiyotda,
balki ilm-fan va falsafada ham keng tarqaldi. Shahar fors adabiyotining rivojiga katta hissa
qo‘shdi va bu madaniyatni Sharqda tarqatishda muhim rol o‘ynadi. Buxoro adabiyotida tasavvuf
she’riyatining o‘rni alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Tasavvuf, o‘zining mistik va badiiy ifodalari
bilan, shahar she’riyatining markaziy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu davrda Buxoroda
nafaqat adabiy, balki ilmiy va diniy sohalarda ham o‘zgarishlar ro‘y berdi, natijada bu yerda o‘z
asarlarida islomiyat va fors madaniyatining yuksak yutuqlarini mujassam etgan mutafakkirlar,
faylasuflar va shoirlar faoliyat ko‘rsatdi.
Jadidchilik harakati va sovet davri adabiy yo‘nalishlari Buxoro adabiy muhitida yangi
yo‘nalishlarning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Jadidchilik harakati o‘zining ilmiy va ijtimoiy
islohotlarga bo‘lgan intilishi bilan ajralib turdi. Bu harakat nafaqat Buxoroda, balki butun
Markaziy Osiyoda ta’lim-tarbiya va madaniyat sohalarida yirik o‘zgarishlarni olib keldi.
Jadidchilik, zamon talablariga moslashishni va yoshlarni yangi dunyoqarashga
yo‘naltirishni maqsad qilgan bir harakat sifatida Buxoro adabiyotida yangi ufqlarni ochdi. Sovet
davrida esa Buxoro, o‘zining adabiy faoliyatida yangicha yondashuvlarni o‘zida
mujassamlashtirgan holda, sovet ideologiyasiga moslashtirilgan adabiyot yo‘nalishlariga o‘tish
jarayonini boshidan kechirdi. Shuningdek, Buxoro o‘zining o‘tmishini yod etib, ilmiy va
madaniy sohalarda yangi yondashuvlar bilan rivojlanishni davom ettirdi. Buxoro, o‘zining
madaniy an’analari va tarixiy merosini saqlab, ilm-fan va adabiyotda yangi ko‘rinishlar va
yo‘nalishlarni joriy etdi.
REFERENCES
1.
Akhmatov A. History of Bukhara literary environment in sources. Texas Journal of
Philology, Culture and History
https://zienjournals.com/index.php/tjpch. 35-37
2.
Akhmatov A. Press and literary environment. Western European Journal of Linguistics and
Education.
Volume
2,
Issue
7,
July,
2024.
https://
westerneuropeanstudies.com/index.php/2/article/view/1287.
1262
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
3.
Axmatov A. Buxoro adabiy muhiti tarixiga chizgilar
(XX asr boshlari Til va adabiyot.
Ilmiy-metodik elektron jurnal. – Toshkent. 2024-yil 4-son. – B.7-9.
4.
Axmatov A. (Akhmatov A) XX asr 50-70 yillarida Buxoro adabiy muhiti tarixi. Oriental
renaissance: innovative, educational, natural and social sciences scientific journal. Volume
2, Impact Factor:5.947 ASI Factor = 1.7. April 2022. – B.399-403.
5.
Axmatov A. Oʻzbekiston SSSR yozuvchilar uyushmasining Mustaqillik arafasidagi
faoliyati (Buxoro boʻlimi misolida). Pedagogik akmeologiya. (1)2024. – B.7-10.
6.
Ахматов А. Ёзувчилар уюшмаси Бухоро бўлимининг ташкил қилиниши ва дастлабки
фаолияти. Таълим ва инновацион тадқиқотлар (2021 йил №5). – Б.29.
