1277
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
PROFESSIONAL BILIMLENDIRIWDE DENE TÁRBIYASI SABAQLARIN
HARAKTERISTIKALAW
Niyazov Abilbay Tolibayevich
Ajiniyaz Atindaǵi Nókis Mámleketlik Pedagogikaliq Instituti.
Dene Tárbiyasi Teoryasi Hám Metodikasi Kafedrasi. p.i.k. dotcent.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15081646
Annotatsiya.
Dene tárbiya boyınsha mámleket tálim standartı «Kadrlar tayarlaw milliy
dástùri»niń 4-12-statyasına tiykarlanıp barlıq tálim mákemeleri oqıwshılarınıń salamatlıǵın
saqlaw, fizikalıq kónlikpe hám tájriybelerin bekkemlew, usınıń menen bir waqıtta, olardı fizikalıq
rawajlandırıwdan ibarat.
Tayanish so`zler:
Dene tárbiya boyınsha mámleket tálim standartı, dene tárbiya
sabaqlarında juwapkerlikti seziniw.
Abstact.
The State Educational Standard for Physical Education, in accordance with
Articles 4-12 of the National Personnel Training Program, aims to protect the health of students
in all educational institutions, strengthen their physical skills and abilities, and simultaneously
promote their physical development.
Keywords:
State Educational Standard for Physical Education, awareness of
responsibility in physical education classes.
Bilimlendiriw sistemasında akadeyalıq licey hám kásip-óner kolledjleri tiykarǵı buwın
retinde zárúrli orın tutadı. Bul oqıw mákemelerinde dene tárbiyası, sport -sawallandırıw
jumısların rawajlandırıw, tálim alıp atırǵan oqıwshı -jaslardıń sport túrlerine qızıǵıwshılıǵın
asırıw, bilim, kónlikpe hám tájriybelerin bekkemlew dáwir talabına aylanıp barıp atır.
Bul máselelerdiń tolıq orınlanıwın gózlep, dene tárbiya boyınsha mámleket tálim
standartı orta arnawlı, kásip-óner tálimi sistemasındaǵı oqıwshılar iyelewi kerek bolǵan bilim,
kónlikpe hám tájriybeler hám de oqıw júklemesine qoyılatuǵın tiykarǵı talaplardı belgilep
beredi.
Dene tárbiya boyınsha mámleket tálim standartı «Kadrlar tayarlaw milliy dástùri»niń 4-
12-statyasına tiykarlanıp barlıq tálim mákemeleri oqıwshılarınıń salamatlıǵın saqlaw, fizikalıq
kónlikpe hám tájriybelerin bekkemlew, usınıń menen bir waqıtta, olardı fizikalıq
rawajlandırıwdan ibarat.
Dene tárbiyası boyınsha mámleket standartı standart bilimlendiriw kompleksi normaları
hám talaplarına tiyisli hújjet esaplanadı. Bul hújjet waqtınsha joba tiykarında bolıp, tálim
sistemasınıń reformasına qarap rawajlanıp baradı. Dene tárbiya boyınsha mámleket tálim
standartı onıń funksiyaları hám sistemaları arqalı ańlatıladı.
1278
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Dene tárbiyası boyınsha mámleket tálim standartınıń tiykarǵı funksiyaları
tómendegilerden ibarat.
-
dene tárbiya tálimi bárshe múmkinshiligine say hám ǵalabalıq bolıwın támiyinlew;
-
orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriw sistemasındaǵı oqıw mákemelerinde dene tárbiya
hám bilimlendiriw procesin social-mámleket jolı menen tártipke salıw;
-
orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriw sistemasınıń barlıq basqıshları hám baǵdarlarında
dene tárbiya procesin baqlaw hám basqarıw;
- dene tárbiya boyınsha bilimlendiriw sapasın asırıw sistemasındaǵı oqıw mákemelerinde
dene tárbiyası hám bilimlendiriw quramına tómendegiler kiredi:
-
dene tárbiya sabaqları hám bilimlendiriwdiń tiykarǵı forması bolıp, onıń kólemi oqıw
rejesinde háptesine 4 saat esabınan belgilenedi;
-
oqıw kún tártibindegi dene tárbiyası formalarına tómendegiler kiredi: shınıǵıwǵa shekem
ótkeriletuǵın gimnastika, ulıwma bilim beriw sabaqlarında ótkeriletuǵın kewilli minutalar, úlken
tánepistegi háreketli oyınlar, kewilashar oyınlar hám basqalar;
-
sabaqtan tıs payıtlarda fizikalıq shınıǵıwlar menen shuǵıllanıw, sport dógerekleri,
fakultativlik sabaqlar;
-
ǵalabalıq sport hám sawallandırıw ilajları, bayramlar, sport túrleri boyınsha jarıslar,
spartakiadalar, viktorinalar hám basqalar;
-
ǵárezsiz shınıǵıwlar: wazıypalardı orınlaw kórinisinde bólimlerdegi shınıǵıwlar,
turizmler, oyınlar, kewilashar oyınlar hám basqalar.
Akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjlerindegi dene tárbiyasınıń maqseti
oqıwshılardıń densawlıǵın bekkemlew, olardı paydalı miynetke, watandı qorǵawǵa hám ǵárezsiz
turmısqa tayarlawdan ibarat. Bul maqsetten kelip shıǵıp, onıń wazıypaları tómendegilerden
ibarat:
- dene tárbiya sabaqlarında juwapkerlikti seziniw, jámiyetshilik, ǵayratlı, tártipli,
jámiyetlik jumıslarında aktiv qatnasatuǵın ideologiyalıq shınıqqan jáne social dúńyaǵa
kózqarasqa iye bolǵan jaslardı tárbiyalaw;
- óz keleshegindegi iskerligine, kásip-ónerge tiyisli fizikalıq tayarlıq kónlikpe hám
tájriybelerin qáliplestiriw;
- joqarı ıskerlikti támiyinlew, den sawlıqtı saqlaw haqqında turaqlı bilimlerge iye bolıw;
- háreket iskerliginiń kólemin keńeytiw, fizikalıq hám psixikalıq qábiletlerdi qáliplestiriw;
- ómir sùriw ushın kerekli miynet iskerligi hám watan qorǵaw xızmetine tayarlaw ;
- dene hám psixikalıq birlesken háreket mádeniyatına, shıraylı dene dúzilisine, optimal
fizikalıq rawajlanıwǵa hám bekkem densawlıqqa bolǵan mútajlikti qáliplestiriw;
- salamat turmıs tárizin en jaydırıw, xalıq dástúrlerin, ruwxıy -bilimlendiriw qádiriyatların
1279
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
qáliplestiriw; háreket rejimin múmkin bolǵanınsha ǵárezsiz tuwrı shólkemlestiriw;
- tańlanǵan sport túri boyınsha óz sheberligin úzliksiz jetilistiriw;
- kùn tártibinde aktiv hárekette bolıw, dene tárbiya, sport hám turizmdi nızamlıqların biliw,
kónlikpe hám tájriybelerin qáliplestiriw.
Orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriw sistemasındaǵı oqıw mákemeleri oqıwshıları
ushın arnalǵan dene tárbiyası dástùrı tómendegi bólimlerden ibarat:
1. Túsindiriw xati.
2. Dene tárbiya sabaǵı.
3. Oqıw kún tártibindegi ǵalabalıq-salamatlandırıw shólkemleri.
4. Sabaqtan tısqarı waqıtta dene tárbiya, sayaxatshılıq hám hár túrlı sport túrleri menen
shuǵıllanıw.
Orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriw sistemasındaǵı oqıw mákemeleri oqıwshıları
menen sabaqlardı ılajı bolǵanınsha ashıq hawada, oyın hám jarıs formasında ótkeriw hám de hár
bir sabaqta oqıwshılarǵa uyge wazıypaları beriw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
Uyge beriletuǵın wazıypalardıń mazmunı: qáwmetti durıslaw, gigienalıq qaǵıydalarǵa
ámel qılıw, azanǵı gigienalıq gimnastika komplekslerin dúze biliw hám orınlaw, ǵárezsiz
juwırıw, háreket kónlikpelerin orınlaw, teoriyalıq bilimlerdi keńeytiw hám bekkemlew, háreket
sapaların rawajlandırıw, sport túrleri tariyxın, házirgi jaǵdayın, jarıs qaǵıydaların úyreniwlerden
ibarat boladı.
Dene tárbiya oqıtıwshılarında tómendegi hújjetler bolıwı kerek
. Dene tárbiya páni
boyınsha oqıw dástùri, ulıwma saatlar kóleminiń oqıw semestrlerine bólistiriw kestesi, jıllıq
temalıq-kalendar joba, kúnlik sabaq jobası, tayanısh konspektleri.
Medicinalıq qadaǵalawdan tolıq ótkerilgennen keyin oqıwshılarǵa sabaq hám
shınıǵıwlarda shuǵıllanıwǵa ruxsat beriledi. Olar hawa temperaturası q 15° hám odan joqarı
bolǵanda sabaqlarǵa jeńil kiyimde, eger temperatura odan tómen bolsa, ıssılaw sport kiyiminde
qatnasıwları múmkin.
Oqıwshılar dene tárbiya sabaǵına qatnasıwları boyınsha ush toparlarǵa ajıratıladı:
1. Tiykarǵı toparı.
2. Tayarlaw toparı.
3 Arnawlı medicinalıq toparı.
1.
Tiykarǵı gruppaǵa salamat, fizikalıq quwatlı, basınan ótkergen kesellikleriniń hesh
qanday tásiri qalmaǵan, ósip rawajlanıwda anatomiyalıq, morfologiyalıq, fiziologikalıq hesh
qanday kemshilikleri bolmaǵan oqıwshılar kiredi. Bul gruppa oqıwshıları sporttıń qandayda bir
túrinde tájriybelerin asırıwları hám jarıslarda qatnasıwları múmkin.
1280
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
2.
Tayarlaw toparına aldın qandayda bir kesellik penen awırǵan, bıraq onıń sezilerli tásiri
qalmaǵan, fizikalıq hálsizlew, úlken júklemelerdi kótere almaytuǵın oqıwshılar kiredi. Tayarlaw
toparınıń wazıypası jas ul-qızlardıń denelerin shınıqtırıp, fizikaliq tárepten tayarlap, olardı
tiykarǵı toparǵa ótkeriw.
3.
Arnawlı medicinalıq toparǵa salamatlıǵında qandayda -bir kemshiligi bolǵan, aldın
basınan keshirgen kesellikleriniń sezilerli, medicinalıq kózqarastan tastıyıqlanatuǵın tásirleri
saqlanıp qalǵan, jaqın orada emlewxanada emlenip qaytqan, xirurgiya operatsiyasınan keyingi
jaǵdaydaǵı oqıwshılar kiredi hám olar sport kiyimlerinde arnawlı islengen sabaqlarǵa
qatnasıwları kerek.
20% ten kóbirek dene tárbiya sabaqlarına qatnaspaǵan oqıwshılar juwmaqlawshı
sınaqlarǵa qoyılmaydı.
Akademiyalıq licey hám kásip-óner kolledjleriniń I-II-III basqıshlarında tómendegi sport
túrleri jıldan-jılǵa quramalılatırıp uyretilip barıladı: gimnastika, jeńil atletika, sport oyınları
(basketbol, voleybol, qol tobı, futbol), gúres, júziw, hám milliy háreketli oyın elementleri,
turizm, háreketli oyınlar.
Kásibine tiyisli ámeliy fizikalıq tayarlıq orta arnawlı, kásip-óner oqıw mákemelerinde
ulıwma fizikalıq tayarlıq tiykarlarına tayanǵan halda arnawlı maqsetlerdi ámelge asıradı hám
oqıwshılar keleshek miynet xızmetleriniń tiykarǵı túrleri menen baylanıslı boladı.
Tiykarǵı maqsetleri tómendegilerden ibarat:
1. Oqıwshılardıń ónerge tiyisli hám zárúrli fizikalıq sapaların jetilistiriw hám
rawajlandırıw.
2. Anıq ónerge tiyisli hám organizmge kerekli psixikalıq-fiziologiyalıq iskerliklerdi
ózlestiriw.
3. Miynet sharayatında gipodinamiya, májburiy jumıs jaǵdayı, hárekettiń joqarı hám
tómen kúshi, talıǵıw sıyaqlı qolaysız tásirlerdiń aldın alıw.
Hár bir kásip ushın zárúr bolǵan fizikalıq sapalar hám háreket tájriybeleri saylanǵan
qánigelikke úyretiw processinde hám miynet procesiniń ózinde asırıladı hám de rawajlanıp
baradı. Eger kasiplik bilimlendiriw procesin arnawlı fizikalıq shınıǵıwǵa qosıp alıp barılsa, jumıs
operatsiyaların úyreniw bir talay tezirek boladı. Kóbinese fizikalıq pazıyletlerdiń jetkilikli
dárejede rawajlanbaǵanı kásiplik uqıpqa erisiw jolında birden-bir tosıq boladı. Kóbinese fizikalıq
shınıǵıw menen shuǵullanbaǵan insandı ulıwma jumısqa qoyıp bolmaydı (reaktiv aviatsiya
ushqıshları, kosmonavtlar). Arnawlı shınıǵıwlardıń qollanıwı professional bilimlendiriw
dárejesin jaqsılaydı hám áyne waqıtta ádewir ekonomikalıq payda keltiredi, sebebi bunda oqıw
waqtı qisqaradı hám kadrlar tayarlawǵa sarplanatuǵın aqshalar azayadı.
1281
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Fizikalıq shınıǵıwlar insanlardı tikkeley kásiplik miynetke hám Watan qorǵaw iskerligine
tayarlaw menen baylanıslı bolǵan kóplegen máselelerdi sheshiwge járdem beredi. Tap sol
sebepli de sport jańa hám quramalı kásiplerdi iyelep atırǵan barlıq insanlardıń bawırlas
járdemshisi bolıp qalıp atır. Tiyisli fizikalıq shınıǵıwlar, sonıń menen birge, sırtqı ortalıqtıń
kóplegen túrdegi miynet iskerliginde bolatuǵın unamsız tásirine (deneniń qızıp ketiwi, suwıp
ketiwi, atmosfera basımınıń tómenligi hám basqalarǵa) organizmniń shıdamlılıǵın da asıradı.
Kásiplik tayarlıq qanshelli úlken áhmiyetke iye bolmasın, ol hesh qashan insandı fizikalıq
tárepten tárbiyalawdıń bekkem sebebi bolǵan ulıwma dene tárbiyası ornın basa almaydı. Ulıwma
fizikalıq tayarlıq kásiplik fizikalıq tayarlıq ushın da tiykar bolıp xızmet etedi.
REFERENCES
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980.
– 136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС.,
1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
7.
Евсеев Ю.И. Физическая култура. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2002. – с. 381.
8.
Затсиорский М.Я. Физические качества спортсмена. – М., 1980. – 200 с.
9.
Коршунов А.М. Секреты долгой молодости профессора Никитина. – М.: Советский
спорт, 1990.
10.
Ленчеков И.С. Физкултурно-оздоровителная и спортивно-массовая работа в
образователных учреждениях. – Уст-Каменогорск: ВКГУ, 2003.
