1459
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
ZAMANAGOY BASKETBOLDA TOP TASLAW FAZALARI
Djanxodjaev Nurlan
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq Ma`mleketlik Universiteti
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi asistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15094363
Annotatsiya.
Sebet astınan top taslawdıń bir neshe túri bar. Hár qanday dárejedegi
komandalardıń qálegen oyınshısı qarsılıqsız sebet astınan top túsiriwdi biliwi kerek. Biraq,
maydannıń bul ornında oyınshı júda az waqıt qarawsız qaladı. Sonlıqtan, qarsılıqtan ótip top
taslawǵa úyreniw kerek, sonday- aq, oń hám shepten burılıp, tuwrı sebet aldınan ulıwma
alǵanda, qálegen orınnan top taslawdı biliwi kerek.
Tayanish so`zler:
basketbol oyınında, bir qol menen top taslaw, Sebettiń qashıqlıǵına
qaray, Sportshı tayarlıq fazası, Sebet astınan top taslawdıń bir neshe túri bar.
Abstract.
There are several types of throwing the ball from under the basket. Any player
from teams of any level must know how to throw a ball from under the basket without resistance.
However, the player remains unattended for a very short time in this position. Therefore, it is
necessary to learn to throw the ball through resistance, as well as to turn right and left, straight
ahead of the basket, and generally, to know how to throw from any position.
Keywords:
in basketball, throwing the ball with one hand, depending on the distance of
the basket, sports training phase, there are several types of throwing the ball under the basket.
Zamanagoy basketbol oyınında, oyınshılar hújimdi bir qol menen top taslaw arqalı
juwmaqlaydı. Bunda tayanısh jaǵdayda, sekirip hám hárekettegi top taslawlardan paydalanıladı.
Sebettiń qashıqlıǵına qaray, kóplegen qánigeler qısqa (3,5m ge shekem), orta (3,5-5,5m)
hám uzaq aralıqlardan (6,5m den kop) top taslaw túrlerin ajıratıp kórsetedi.
Shitke qatnasına qaray oyınshınıń jaylasıwın esapqa ala otırıp, top taslawlardıń, mınaday
túrlerin kórsetiwge boladı: shittiń tuwrı aldınan, shitke múyeshten hám shitke parallel. Top
taslaw shitke tiygizip hám tiygizbey orınlanıwı da múmkin. Qabıl etilgen tayarlıq, tiykarǵı,
juwmaqlawshı fazalardan basqa top taslawdıń aldınǵı fazasında ajıratıw talapqa muwapıq. Bul
faza onnan aldınǵı oyın háreketinen son baslanıp oyınshınıń háreketlenip standart háreketti
orınlaytuǵın ornına shekem yaǵnıy, tayarlıq fazasınıń baslanıwına shekem dawam etedi. Bul
dawirde bolajaq háreketke, ishki intensiv tayarlıq júz beredi, bul, óz, qarsılas hám sherikler
múmkinshiliklerin bahalaw, hárekettiń texnikalıq hám taktikalıq mazmunınıń variantları
talqılanıwın ańlatadı. Sportshı tayarlıq fazası aldınan anıqlanatugın, háreket etiwdin bir jane bir
neshe variantın qabıl etedi, oz komandası ushın hám jeke ozinin ornının kelesi epizodlarda
qanday bolatuǵınlıǵın anıqlaw ushın sharayattın keyingi rawajlanıwı boljanadı. Tayarlıq fazası
1460
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
da quramalı boladı. Onda wazıypanın taktikalıq sheshimin juwmaqlaw hám haqıyqıy niyettin
jasırılıwı menen bir qatarda, sportshı psixikalıq kúsh salıwlardı tayarlıq orınlanıwınıń anıqlıǵına
jámleydi. Bulardıń ishine máselen pát alıw, sekiriw hám t.b. kiredi. Tiykarǵı fazanıń baslı
wazıypası qabıl etilgen sharayattıń texnikalıq hám taktikalıq sheshiliwinen anıq iske asıwın
támiyinlew bolıp esaplanadı. Sonıń ushın bul fazada háreket wazıypasın anıq iske asıwǵa óz
múmkinshiliklerin jámley alatuǵın sportshılarda ústemlik boladı. Top taslawdı orınlap atırǵan
basketbolshılar ushın tayarlıq fazasında top taslawdı tabıslı ámelge asırıw ushın sharayatlar
jaratıladı. Tiykarǵı yamasa isshi fazada top taslaw háreketi iske asadı.
Iskerliktiń áhmiyetli bólimi bul juwmaqlawshı faza, ol, juwmaqlawshı háreketlerdi
orınlaw ústinen qadaǵalawdı, oyın háreketleriniń xarakterli ózgesheliklerin yadta saqlawdı, toptı
baqlap barıwdı, qarsılas háreketlerin boljay alıwdı óz ishine qamtıydı. Bunday kompleksli
wazıypanı iske asırıwdı meńgere alıw joqarı kalasstaǵı oyınshınıń eń áhmiyetli sıpatlamalarınan
bolıp esaplanadı. Sonın ushın jas hám tajiriybeli sportshılardıń sáykes baǵdarlamaların dúziwde
usınday uqıplılıqlardıń rawajlanıwına tásir etetuǵın qural hám metodlardı kirgiziw kerek.
Sebet astınan top taslawdıń bir neshe túri bar. Hár qanday dárejedegi komandalardıń
qálegen oyınshısı qarsılıqsız sebet astınan top túsiriwdi biliwi kerek. Biraq, maydannıń bul
ornında oyınshı júda az waqıt qarawsız qaladı. Sonlıqtan, qarsılıqtan ótip top taslawǵa úyreniw
kerek, sonday- aq, oń hám shepten burılıp, tuwrı sebet aldınan ulıwma alǵanda, qálegen orınnan
top taslawdı biliwi kerek. Qánigelerdiń aytıwı boyınsha, jaqın aradan top taslawlar shitke
tiygizip orınlanıwı kerek. Eger de frontal háreketleniwde, oyınshı bos qalıp qoysa, ol óziniń
kúshli qolı tárepke ózin almasıwı hám shetke tiygizip top taslaw talap etiledi.
Sebet astınan top taslawda, hújim etiwshi oyınshı iyteriliwde ámelge asırıp tuwrı joqarıǵa
sekiredi. Sekiriwdiń joqarı noqatına jetkenge shekem top qoldan shıqpawı kerek. Ádette, topqa
sál ǵana aylanıw beriledi. Top shitke júda jumsaq tiyip sebetke túsiwi kerek.
Basqa qol toptı qorgaw ushın qollanadı. Joqarıǵa kóterilgende top deneden qashıq
uslanbaw kerek. Toptı taslawshı qol top artında jaylasqan bolıp, top taslawdı orınlaw bilek,
barmaqlar hám shıǵanaqtıń shıqqan háreketi menen iske asırıladı.
Hújim etiwshi, yaǵnıy sebetke háreketti orınlawshı oyınshı qorǵawshı tosqınlıǵına
ushıraydı hám hújimshi bul waqıtta dárhal toqtap sekiriw menen top taslawdı atqaradı. Bunday
top taslawdıń shárti sonnan ibarat, hújimshi qorǵawshınıń qarsı háreketinen burın top taslawǵa
úlgeriwi kerek.
Háreketti orınlawda toqtawdıń eki variantı qollanıladı. Birinshi variantta toqtaw adım
atıw menen orınlanadı, keyninen aldıda turǵan ayaq, tez iyteriliw hám toptı taslaw ushın artta
turǵan ayaqqa tartıladı.
1461
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ekinshi variantta da sonday toqtap qalıw orınlanadı, biraq artqa qaray bolǵan háreket bas
hám iyin menen, aldıda turǵan ayaqtı artqa tartpay orınlanadı. Bul usıl, háreket tezligi joqarı
bolǵanda, al qorǵanıw sebetke frontal háreketleniwdi, bet sızıǵı boylap háreketlengende qollanıw
usınıs etiledi. Oyınshı qolaylı orınǵa ótkende yamasa sebet astınan ápiwayı top taslaw múmkin.
Tayarlıq fazasında oyınshı qarsılastan qaptalǵa bir adım atadı, joqarıǵa sekiriw menen top
penen bolǵan oń qolın denesinen shıǵarıp joqarıǵa kóteredi. Tuwrı múyeshte shıǵanaqta
búgilgen shep qol, qorǵawshıdan toptı japqanday háreket isleydi. Oń ayaq dizesi joqarıǵa
tartıladı. Top qol basqa jaqınlasqanda eń joqarı noqatta shıǵarıladı. Top sebetke bas ústinen
jollanadı.
Tıǵız qáwenderlikte, oraylıq oyınshılar eki qolı menen toptı qaptalǵa qorǵawshıdan
joqarıǵa shıǵaradı, keyinnen bir qol menen juwmaqlawshı bólimdi yaǵnıy yarım sheńber usılında
toptı taslaydı.
Top taslawshı qol háreketiniń keń amplitudalı top taslawınıń kemshiligi, jerge túsiwde
hám tez oyınǵa kirisip ketiwde teń salmaqlıqtı saqlap qalıwdın qıynshılıǵında boladı. Bunnan
basqa, artqa qaytqan qorǵawshı top taslawǵa kesent etiwi múmkin. Soǵan qaramay, bul taslaw
usılı qorǵawshı ústinen sebetke hújim etiwde eń jaqsı múmkinshiliklerge iye.
Bazı bir oraylıq oyınshılar burılıw hám fintler menen tómennen top taslaw usılın
qollanadı. Bul top taslawdı kóbinese, yarım sheńber usılın jaqsı meńgere almaǵan oyınshılar
qollanadı, yaǵnıy ózi qol menen yarım krug usılın orınlawda qıyınshılıq kóretugın oyınshılar.
Biraq, oń qolı múmkinshiliklerine qaramay tómennen top taslawdı jaqsı kóretuǵın oyınshılar da
bar.
Top taslaw kúshli qoldıń tez háreketleniwi menen orınlanadı. Ońaqay oyınshı bul top
taslaw túrin shep qol menen yarım krug ornına atqarıwı múmkin, al shep qolı oyınshı shepten
ońǵa bolǵan hárekette sol principlerdi qollanadı. Úziwshi qoldıń alaqanı sebetke qaratılǵan,
barmaqlar ashılǵan hám joqarıǵa baǵdarlanǵan, úlken barmaq bet sızıqqa qaratılǵan. Iyteriliw
top taslawshı qolǵa qarsı ayaqta orınlanadı. Oyınshı bet sızıqqa qaray shıǵarılǵan hám krug yaki
sebet astınan top taslaw múmkinshiligine iye bolmasa, urıwshı qol shitke qaray tez sozıladı, top
barmaqlarda, al kórsetiwshi barmaq maydannıń aralıq sızıǵına baǵdarlanǵan. Top bilektiń hám
barmaqlardıń tez burılıwı arqalı shıǵarıladı. Bul topqa kerekli bolǵan aylanıwdı beredi, shittiń
tómengi bólimine tiyip top sebetke túsiwi.
Top aylanıwı júda kúshli bolmawı kerek. Iyteriliw burılıw menen bir waqıtta orınlanadı.
Bul burılıw oyınshınıń sebetke qaray júzi menen túsiwin támiyinleydi.
Kóbinese, hárekette top taslaw toptı aydawdan keyin orınlanadı. Toptı alıp júriw–
oyınshıǵa maydan boylap tezlik penen hám qálegen baǵdarda háreketleniwge múmkinshilik
beretuǵın usıl bolıp esaplanadı. Toptı aydaw qorǵawshıdan qashıp ketiwge, sebetke hújim
1462
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
etiwge, qarsı hújimdi shólkemlestiriwge, qarsılas dıqqatın tartıwǵa járdem beredi. Toptı aydaw
toptı jumsaq alıp júriw, shıǵanaq buwınındaǵı háreketsheń qozǵalıslar esabınan iske asadı.
Ayaqlar, teń salmaqlıqtı saqlaw ushın búgiledi. Dene sál aldınǵa iyilip, toptan bos iyin hám qol
qarsılastan toptı qorǵaydı. Háreketlenip top taslawda (oń qol menen) oyınshı toptı aydawdan
keyin yamasa sherigi uzatıwınan keyin toptı oń ayaǵında qaqshıydı. Qaqshıwdaǵı adım úlken.
Onnan keyingi adım qısqa toqtatıwshı adım boladı. Oyınshı shep ayaǵınan vertikal joqarıǵa
iyteriledi. Iyteriliw waqtında top iyin ústinen shıǵarılıp, oń qol bilegine ótkeriledi. Sekiriwdiń
joqarı noqatında, oyınshı toptı qollardıń tuwırlanıwı arqalı taslaydı. Juwmaqlawshı bólimde,
bilek jumsaq háreket penen toptı iyterip shıǵaradı.
Oyınshı shep yamasa eki ayaǵına túsedi. Oyınshınıń maydan boylap top penen yamasa
topsız háreketleniwin aqırǵı maqseti toptı sebetke taslaw. Oyınshılar hám trener tárepine bul
jaǵdaydıń túsiniliwi shınıǵıwlardı orınlawda talpınıwshılıq dárejesin asıradı. Oyınshı ózinen
tezlik, toqtaw hám burılıwlar, toptı qaqshıw hám uzatıw uqıplıqların jetildirmey turıp hesh
qashan snayper bola almaydı. Bul, basketbolshılardıń mudamı tájiriybeleriniń asıp barıwı sebepli
de júda áhmiyetli bolıp esaplanadı.
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998,
1- aprel.
5.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
6.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
7.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
8.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST
: Astrel, 2005.- 237 c.
9.
Baskerbol. Teoriya i metodika obucheniya / pod obsh, ped. D. C. Hestepovskogo.- M.:
Akademiya, 2004.- 336 c.
10.
Ganieva F. v. Basketbol oyınınıń rásmiy qaǵıydaları.- T., 2007.- 124 b.
1463
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
11.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
12.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS
ISKERLIGINE
TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 664-666.
13.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
396-400.
14.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM
OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
