ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
822
RADIOAKTIV ELEMENTLARNING ATROF MUHITGA VA TIRIK
ORGANIZMLARGA TA’SIRI
Islomov Numonjon
Shavkatova Niginabonu
SamDTU akademik litseyi I kurs talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15094613
Annotatsiya.
Bu maqola jahonda Global ekologik muammolar iqlimning
oʻzgarishi,
atmosferaning ifloslanishi, radioaktiv moddalarning
inson va tirik organizmlarga salbiy taʼsiri
haqidagi gʻoyalarni
oʻzida aks ettiradi.
Kalit so’zlar
: akkumulyatsiya, Uran,
Tariy, radioaktivlik, yadro
reaktorlari.
THE IMPACT OF RADIOACTIVE ELEMENTS ON THE ENVIRONMENT AND
LIVING ORGANISMS
Abstract.
This article reflects the ideas about global environmental problems in the world,
such as climate change, atmospheric pollution, and the negative impact of radioactive substances
on humans and living organisms.
Keywords:
accumulation, Uranium, Tarium, radioactivity, nuclear reactors.
ВЛИЯНИЕ РАДИОАКТИВНЫХ ЭЛЕМЕНТОВ НА ОКРУЖАЮЩУЮ СРЕДУ И
ЖИВЫЕ ОРГАНИЗМЫ
Аннотация.
В данной статье отражены представления о глобальных
экологических проблемах в мире, таких как изменение климата, загрязнение атмосферы,
негативное воздействие радиоактивных веществ на человека и живые организмы.
Ключевые слова:
накопление, уран, трий, радиоактивность, ядерные реакторы.
Kirish:
Yer sirtida mavjud bo’lgan uran, toriy va aktiniyning izotoplari parchalanishi tufayli
vujudga keladigan radioaktiv nurlar atrof muhitni ifloslantiradi. Tabiiy holda ifloslangan
atmosfera o’z-o’zini tozalab turadi, og’ir zarrachalar og’irligi tufayli, yengil zarrachalar yog’in-
sochin natijasida yerga tushadi. Tabiiy ravishda atmosferaning radioaktiv moddalar bilan
ifloslanishi ikki xil: kosmik fazo va yer sirtidan. Tirik organizm bunday radioaktiv ifloslanishlarga
moslashgan.
Atmosferaning radioaktiv moddalar bilan sun’iy ravishda ifloslanishi:
1. atom va vodorod bombalarini havoda sinash;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
823
2. yadro qurollarini tayyorlaydigan turli xil ishlab chiqarish korxonalari;
3. yadro reaktorlari va AES lar;
4. radioaktiv moddalardan foydalanadigan korxonalar;
5. ishlab chiqarish korxonalaridan chiqadigan radioaktiv qoldiqlar;
6. reaktorlardagi avariyalar;
7. Radioaktiv moddalarni yer bag’ridan qazib olish, tashish, qayta ishlash, saqlash.
Tabiatda uchraydigan ayrim kimyoviy elementlar radioaktivlik xossasiga ega bo‘lib,
ularning parchalanishi va elementlarga o‘tish jarayonida nurlanish yuzaga keladi. Radioaktiv
moddalarni yarim bo‘linishi bir necha soatdan (masalan, 41Аr ni bo‘linishi 2 soat) ( 238U) - 4,5
mlrd. yilga to‘g‘ri keladi. Radioaktiv moddalar havoga shamol, suv oqimi, qushlar, transport va
insonlarning harakati orqali
tarqaladi. Havodagi radioaktiv moddalar kishi organizmiga quyidagi yo’llar bilan og’iz va
nafas olish yo’li, teri orqali; tuproq, va o’simliklardan to’g’ridan-to’g’ri organizmga o’tadi.
Radioaktiv moddalarning bir qismi, o’pka, jigar, buyrak, qon va mushaklarda to’planib radioaktiv
manbaga aylanib, nur tarqatadi, oqibatda nurlanish kasalligini keltirib chiqaradi. Muhitga tushgan
radioaktiv moddalarga qarshi kurashishning yo‘li yo‘q, faqat insonlarni ogohlantirish mumkin,
xolos. Hattoki, radioaktiv moddalar muhitni zararlantirishini neytral holga keltiradigan
biologik chirish va boshqa yo‘llar, mexanizmlar ham hali ma’lum emas.
Radioaktiv elementlarning ishlab chiqarish korxonalari va ochiq suv havzalarida ruxsat
etilgan konsentratsiyasi quyida jadvalda ko’rsatilgan:
1-jadval
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
824
Radioaktiv moddalarning eng xavflisi o’simliklar urug’ida to’planib qolgani hisoblanadi.
Urug’ ekilganda radioaktiv modda yangi o’simlikka o’tadi. Bundan havo ifloslanib, havodan inson
va hayvonlarga o’tadi, o’simliklarning bargi atmosferadagi radioaktiv moddalar bilan eng ko’p
zaharlanadi. Radioaktiv moddalar bilan ifloslangan o’tni yegan sigirning sutiga radioaktiv yodning
konsentratsiyasi 1,4*10-6 kyuri/l.ga tengligi aniqlangan.Sigir sutida mavjud bo’lgan Sr90 ning 90
foizi o’simliklar bargida o’tirib olganidan, 10 foizi esa ildiz tizimidan o’tar ekan. Radioaktiv
moddalar yarim parchalanishiga (bir necha haftadan bir necha yil) qadar o‘simlik va hayvonlar
tanasiga o‘tib bo‘ladilar. Ozuqa halqasi bo‘yicha o‘simlikdan → hayvonga → undan →insonga
o‘tib, uning organizmida to‘planadi.Muhitning ifloslanishida, tirik modda hosil bo‘lishida
qatnashuvchi oddiy elementlarning izotoplari (14С, 45Са va boshqalar) kam uchraydigan
radioaktiv moddalarga qaraganda ancha xavfli bo‘ladi.Radioaktiv moddalar ichida eng xavflisi
stronsiy-90 hisoblanadi. U atmosferada yadro portlatilishida yuzaga keladi va atom sanoatining
qoldiqlari sifatida muhitga tushadi. Ikki radioaktiv moddaning birinchisi - stronsiy-90 umurtqali
organizmlarni suyak to‘qimalariga tez o‘tadi, ikkinchisi seziy-137 esa tana mushaklarida
to‘planadi va quyidagi salbiy holatlarini keltirib chiqaradi:
radioaktiv nur olgan organizmni o‘sishi sekinlashadi, turli infeksiyalarga chidamsiz
bo‘ladi va organizm immunitetlikni yo‘qotadi;
umr qisqaradi, tabiiy o‘sish, ko‘payish kamayadi, bunga sabab - organizm vaqtincha
yoki to‘la naslsiz (sterilniy) bo‘lib qoladi;
turli yo’llar bilan tanadagi nasliy genlar zahmlanadi, buning natijalari ikkinchi va
uchinchi avlodlarda yuzaga keladi;
radioaktiv moddalar tanada to‘planib (akkumulyatsiya), juda og‘ir tiklab bo‘lmaydigan
salbiyTadqiqotlarning ko‘rsatishicha, radioaktiv moddalarning muhitdagi dozasi 1000 rad
bo‘lganda inson o‘ladi, doza 700 bo‘lganda 90 foiz va 200 rad bo‘lganda esa 10 foiz o‘lim holati
bo‘ladi. Radiatsiya 100 radatsiya ko‘rsatkichda bo‘lganda saraton kasalligi ko‘payadi va inson
to‘la naslsiz – sterilizatsiyalanib qoladi. Tabiiy muhitda radioaktiv moddalarning hosil bo‘lishiga
atom va vodorod bombalarining yer usti va yer ostida portlatilishi sabab bo‘lgan. Sobiq Ittifoqda
birinchi atom bombasi 1949 yili portlatilgan, unga qadar amerikaliklar 1945 yili Yaponiyaning
Xirosima va Nagasaki shaharlariga tashlab, atom bombasining sinovini o‘tkazishgan. Ma’lumki,
1949 - 1962 yillar ichida sobiq Ittifoqda 179 ta yadro portlatish sinovlari o‘tgan. Ularning umumiy
quvvati 452 megatonnaga teng bo‘lgan. AQSH 1963 yilgacha 217 ta atmosferada va 89 ta yer
ostida yadro sinovi o‘tkazgan, umumiy quvvati 141 megatonna bo‘lgan. Semipalatinsk poligonida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
825
1963 yilgacha atmosfera va yer ostida 124 ta yadro sinovi o‘tkazilgan, 1964-1969 yillar ichida 343
yadro sinovi o‘tkazilgan bo‘lib, ularning umumiy quvvati Xirosimaga tashlangan.2500 ta bomba
qudragiga teng bulgan. Sobiq SSSR da o‘tkazilgan 714 ta yadro portlashlarning 467 tasi
Qozog‘istonda va 131 tasi Shimoliy poligon «Новая Земля»da bo‘lgan, shular ichida 1962 yili 53
megatonnali eng kuchli yadro bombasi ham shu yerda porlatilgan. Rossiyada porlatilgan bir yadro
sinovining o‘rtacha bahosi 30 mln. so‘m turgan. Atrof-muhitga radioaktiv aralashmalar
tarqalishining yana bir manbai - bu atom sanoati korxonalaridir.
Undan tashqari yadro energiyasi oladigan va birlamchi mahsulotlarni ishlaydigan zavodlar
daryo va dengizlarga har yili 500 - 1500 t ishlatilgan izotopli suvlar tashlaydi. Radioaktiv
chiqindilardan seziy - 137 ni parchalanib, zararsiz bo’lishi uchun 640 yil, 239 Ru-ni yarim
parchalanishi uchun esa 490 yil kerak. Radioaktiv chiqindilar solingan birorta konteyner shuncha
vaqt bardosh bera olmaydi, yemirilib, uning ichidan radioaktiv moddalar chiqib, atrof-muhitni
zaharlaydi. Jamiyatning energiyaga bo’lgan talabini atom energiyasi hisobiga qoplash mumkin,
shuning bilan birga atrof - muhitni, uning jonzotlarini va inson salomatligini ham muhofaza qilish
zarur. Yer yuzining ayrim rayonlarini tabiiy radioaktivligi ko’p bolib, shu yerda yashaydigan
odamlar (masalan, Braziliyaning ayrim joylari) har yili 1800 mlrd. mr/soat qabul qiladilar. Bu
oddiy dozadan
10-20 marta ko’p. Planetadagi har bir odam tog’ jinslaridan yiliga 50-150 mlrd,
televizordan 10 mlrd., atmosferadan tushadigan radioaktiv yog’indan 3 mlrd. soat nur olinadi.
Undan tashqari katta shaharlardagi turli korxonalarda ham radioaktiv moddalar saqlanib, ular ham
radioaktivlik tarqatuvchi manba hisoblanadi.
Radioaktiv chiqindilar - keyinchalik foydalanish uchun mo‘ljallanmagan, tarkibidagi
radionuklidlarning aktivlik darajasi qonun hujjatlarida belgilangan ko‘rsatkichlardan yuqori
bo‘lgan har qanday agregat holatidagi moddalarga aytiladi.Turli davlatlarda atom energiyasidan
xo’jalik jarayonlarida foydalanishda atrof-muhitni xuquqiymuhofaza qilishning umumiy
qoidalari, radiatsiyadan saqlanish sistemasi bilan ta’minlash, yadro energiyasidan foydalanish va
uni xavf-xatarsiz qilishda Xalqaro qoidalar va dasturlar asosida ish olib borish kerak. 2000-yil 31-
avgustda qabul qilingan “Radiatsiyaviy xavfsizlik to‘g‘risidagi” 120-II-son qonuniga muvofiq
Radiatsiyaviy xavfsizlikni, fuqarolar hayoti, sog‘lig‘i va mol-mulki, shuningdek atrof muhitni
ionlashtiruvchi nurlanishning zararli ta’siridan muhofaza qilishni ta’minlash bilan bog‘liq
munosabatlar tartibga solinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
826
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
B.H.Shomurotov Atrof muhit kimyosi.-Qarshi-2023-y
2.
Abdurahmonov.T. Jabborov Z, Tuproqlarni ifloslanish muammolari va muhofaza qilish
tadbirlari. T.: Universitet, 2008-y.
3.
Murodov Shu.O.Atrof-muhit monitoringi va ekalogiyaning dolzarb masalalari “Voris
Nashriyoti”, Toshkent 2013-y
4.
SattorovJ.S.Agrokimyo :OʻzR.Oliy va oʻrta maxsus taʼlimi vazirligi.T.Choʻlpon nomidagi
nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011-y
Internet saytlari
1.
http://www.new garbage .com
2.
http://www.lex.uz./docs.
3.
htpp://www.eco.gov.uz
4.
5.
Masharipov, I.Tirkashev <KIMYO> Akademik litsey va kasb-hunar maktablari uchun
darslik. 11-nashr 2018-yil
