1601
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
OʻZBEK XALQI LINGVOKULTUROLOGIYASIDA NON KONSEPTI
Poʻlatova Zilola
BuxDPI O‘zbek tili va adabiyoti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15106259
Annotatsiya. Xalqimiz juda koʻp yuksak insoniy xislatlarni non uzvli maqollar vositasida
ulugʻ ne’matlarga ishora qilish, qiyoslash asnosida uqtiradi. Maqolada oʻzbek tilida non uzvli
maqollarning koʻpligi boshqa xalqlar qatori oʻzbeklarda ham qadim-qadimdan nonni eng aziz,
eng muqaddas, eng ulugʻ, eng bebaho ne’mat sifatida qadrlanishi aytib oʻtiladi. Non uzvli
maqollarning lingvomadaniy xususiyatlariga alohida e’tibor qaratiladi.
Kalit soʻz: Lingvokultrologiya, konsept, non uzvi, parema, qadriyat.
В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИИ УЗБЕКСКОГО НАРОДА КОНЦЕПТ XЛЕБА
Аннотация. Наш народ проявляет многие высокие человеческие качества,
упоминая и сравнивая великие блага с помощью пословиц. В статье упоминается, что в
узбекском языке существует множество пословиц о хлебе, и что узбеки, как и другие
народы, издревле ценят хлеб как самое дорогое, самое священное, самое большое, самое
бесценное благо. Особое внимание уделено лингвокультурным особенностям несвязных
пословиц.
Ключевое слово: Языковая культура, концепт, структура хлеба, парема,
ценность.
THE CONCEPT OF BREAD IN THE LINGUISTIC AND CULTURAL STUDIES OF
THE UZBEK PEOPLE
Abstract. Our people show many high human qualities by referring to and comparing
great blessings with the help of proverbs. The article mentions that there are many proverbs
about bread in the Uzbek language, and that the Uzbeks, as well as other peoples, have valued
bread as the most precious, the most sacred, the greatest, the most priceless blessing since
ancient times. Special attention is paid to the linguistic and cultural features of non-joined
proverbs.
Keyword: Linguistic culture, concept, bread structure, parema, value.
Kishilar, xalqlar, mamlakatlar oʻrtasidagi iqtisodiy-siyosiy, madaniy hamda ilmiy
aloqalar, xalqaro- madaniy kommunikativ jarayonlar tilshunoslik sohasida tillarning oʻzaro
munosabati va til madaniyati hamda tilning milliy oʻziga xos koʻrinishi kabi qator masalalarni
kun tartibiga qoʻymoqda. Bu esa tilshunoslik va madaniyatshunoslik oʻrtasidagi alohida, oʻz
yoʻnalishi va predmetiga ega boʻlgan yangi soha – lingvokulturologiyaning yuzaga kelishiga
sabab boʻlmoqda.
1602
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Oʻzbek milliy qadriyatlarida non, mehmondoʻstlik va samimiylik ramzi sifatida, oilaviy
va ijtimoiy hayotning ajralmas qismidir. Non, Oʻzbek tarixida oziq-ovqat manbai boʻlish bilan
birga, turli marosimlar va bayramlarda muhim rol oʻynaydi, an’anaviy qadriyatlarni saqlaydi.
Oʻzbek madaniyatida non, maqollar va xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalgan ramz sifatida,
hayotdagi muhim tushunchalarni ifodalaydi va qadriyatlarni namoyon etadi.
Oʻzbek xalqi asrlar davomida sayqal topib, rivojlanib, takomillashib, qadrlanib,
e’zozlanib kelayotgan bebaho, betakror, bardavom qadriyatlarga ega. Bular sirasiga non bilan
bogʻliq qadriyatlar ham alohida oʻrin tutadi. Tilimizda xalq hayoti bilan bogʻliq, ya’ni butun bir
xalqning madaniyati, milliyligi, orzu umidlari yoki tirikchilik manbai ekanligini belgilab
beruvchi bir nechta konseptlar mavjud. Ular suv konsepti, taom konsepti, osh konsepti, non
konsepti, tuz konsepti.
Konsept doimo shaxs bilan bogʻliq. Konsept oʻz ichiga soʻzning leksik ma’nosiga xos
ravishda intellektual, hissiy, estetik axborotni olishi, terminga xos ensiklopedik axborotni
qamrab olishi mumkin. Ammo konsept na leksik ma’no va na tushuncha emas. Uning farqini
quyidagi talqinda koʻrish mumkin. Konsept – bu alohida bir xalq, ijtimoiy sinf, alohida maktab
yoki aynan bir individning borliqdagi predmet yoki hodisaga boʻlgan qarashlari asosida yuzaga
kelgan mental hodisadir.
2
Nonga boʻlgan hurmat, ehtirom hissi va uni e’zozlash bilan bogʻliq oʻzbekona milliy
qadriyat hamda an’analarning ildizlari qadimiy davrlardan beri avloddan-avlodga, asrlardan-
asrlarga oʻtib kelmoqda. Bunday buyuk xislatlar qadimiy ma’naviy-ma’rifiy, madaniy merosimiz
xalq ogʻzaki ijodi namunalari, xususan, afsona va rivoyatlar, matal va maqollar, diniy manbalar,
yozma adabiyot namunalari asosida shakllangan. “Non toʻliq boʻlsa, hayot toʻliq” kabi an'anaviy
ifodalar, nonning hayotiy ahamiyatini ta'kidlaydi va oʻzbek xalqining qadriyatlarini aks ettiradi.
Oʻzbek tilida non konsepti eng qadimiy, eng ulugʻ, eng noyob, eng tanqis, eng muqaddas
ne’mat va u bilan bogʻliq tushunchalar, qadriyatlar majmuini ifodalashi bilan alohidalik kasb
etadi. Non konsepti zamirida oʻzbek xalqiga xos mehmondoʻstlik, mehnatkashlik, tantilik, oʻziga
xoslik, soddalik kabi odamiylik xislatlari, oʻzbekona urf-odatlar, an’analar bilan bogʻliq
qadriyatlar sirasi jamlanganki, bu oʻz navbatida, bir qator lingvomadaniy xususiyatlarga ham
ega.
Yer, bugʻdoy va nonga boʻlgan yuksak hurmat hamda ehtirom Sharq xalqlarida hamon
saqlanib qolgan. Nutqimizda faol qoʻllanuvchi ona-Zamin, ona- Vatan tushunchalari hamda
yerda yotgan bir burda nonni avaylab pokiza joyga olib qoʻyish, koʻzga surtish kabi an’analar
buning yorqin dalilidir.
Non rizq-u roʻzimiz, bizni balo-qazolardan asraydigan, har qanday kunimizga yaraydigan
eng arzon va eng buyuk ne’mat. Nonning madaniyatlararo munosabati shuni koʻrsatadiki, u
1603
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
nafaqat oziq-ovqat mahsuloti, balki xalqlarni bogʻlovchi va ularning madaniy xususiyatlarini aks
ettiruvchi ramziy unsurdir. Non har bir madaniyatda oʻziga xos ahamiyatga ega boʻlsa-da, uning
umumiy jihati – baraka, rizq va birlik ramzi sifatida qadrlanishidir. Shunday ekan, nonni
muqaddas bilish, uni asrash azal-azaldan ota-bobolarimizdan bizgacha yetib kelayotgan odatdir.
Odatgina emas, qadimiy, merosiy, an’anaviy va bardavom qadriyatdir.
Maqol, matal va aforizmlar tilshunoslikda paremalar deb yuritiladi.
Grammatik jihatdan gap holida shakllangan, alohida ritmik-melodik xususiyatlarga ega,
xalq donishmandligi mahsuli boʻlgan barqaror birikmalar maqol sanaladi.
Xalq maqollari ajdodlarimizning badiiy tafakkuri samarasi boʻlib, muayyan voqelikdan
chiqargan hukm-xulosalarini ifoda etishda turli badiiy obrazlardan, usul va vositalardan
foydalanganlar. Maqollar poetikasi masalasi muhim va murakkab boʻlib, bu janrning ixcham
shaklga ega boʻlishi, biroq ijtimoiy-falsafiy mazmuni chuqur ekani bilan belgilanadi. Bu
murakkablik ixcham shaklda chuqur mazmunni ifodalash bilan bogʻliqdir.
Non
uzvli maqollarni tavsiflash va tasniflash xalq dunyoqarashi va qadriyatlarini, milliy
tilning milliy-mental xususiyatlarini oʻrganishda muhimdir. Xalq paremalarida non
leksemasining leksik-semantik munosabati asosan ramziy, amaliy va axloqiy-falsafiy
tushunchalar bilan bogʻliq. Non oʻzbek tilidagi paremalarda nafaqat tirikchilikning asosiy
manbasi sifatida, balki halollik, baraka, birlik, doʻstlik va sadoqat kabi ma’naviy qadriyatlarni
ifodalovchi vosita sifatida namoyon boʻladi. Ushbu paremalarda nonning leksik-semantik
munosabatlarini quyidagi jihatlar asosida tahlil qilish mumkin:
1.
Non – tirikchilikning asosi.
Non insonning asosiy oziq-ovqat manbalaridan biri boʻlib, hayot uchun zarur energiya va
oziq moddalarni ta’minlaydi. Paremalarda non inson mehnatining natijasi sifatida tasvirlanadi, u
insonning mashaqqatlari va tirikchilik jarayonini ifodalaydi. Bunday maqollar sirasiga
quyidagilarni kiritish mumkin: Non topish oson emas; Non bilan birga baraka kiradi; Rizq-roʻzni
non bilan bil.
2.
Non – mehmondoʻstlik timsoli. Oʻzbek xalqining mehmondoʻstligi va
saxovatining ramzi non sanaladi. Mehmon kutish, hurmat va insoniy qadriyatlarni ifodalashda
non muhim rol oʻynaydi. Non tuz haqqi paremalarda insonlar oʻrtasidagi ishonch, doʻstlik va
hurmatni ifodalaydi. Nonni birga iste’mol qilish insonlar oʻrtasida mustahkam aloqalarni
anglatadi. Quyidagi maqollarda non mehmondoʻstlik timsoli sanaladi: Non, tuz haqqi
unutilmaydi; Non sindirgan bilan yomon boʻlma; Nonning haqqi – insonning oʻz vijdoni.
3.
Non – oila va jamiyatni birlashtiruvchi omil. Non nafaqat oziq-ovqat mahsuloti, balki
insonlarni birlashtiruvchi muhim qadriyat hamdir. Oʻzbek xalqida non hurmat qilinib, u oila
barqarorligi va jamiyat birdamligini mustahkamlovchi ramz hisoblanadi. Har bir oila dasturxon
1604
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
atrofida jam boʻlib, birga nonushta yoki kechki ovqatni iste’mol qilish orqali oʻzaro mehr-
oqibatni mustahkamlaydi. Bunday maqollarni juda koʻplab keltirish mumkin: Halol non halol
mehnatning mevasi; Noning halol boʻlsa, hayoting toʻgʻri boʻladi; Harom non yegan oxir-oqibat
qashshoqlanadi; Non boʻlgan joyda urush boʻlmaydi; Non xalqning boyligi.
“Avval – non, keyin – in’om”, “Boyning jon bergani bilinmas, kambagʻalning – non
bergani”, “Butun non – azobi jon, yarim non – huzuri jon”, “Yaxshi joningga oʻrtoq, yomon –
noningga”, “Yaxshi qiz erta turib soch tarar, yomon qiz erta turib non soʻrar”, “Kambagʻal non
deydi, boy – qon”, “Mehnatli non – shakar, mehnatsiz non – zahar”, “Och oʻlganning qoʻynidan
toʻq toʻqoch qidirar”, “Gʻayratliga – buyuk oʻlja, gʻayratsizga kuyuk kulcha”, “Boyning koʻzi
xonda – gʻaribning koʻzi – nonda”. Non uzvli paremalar oʻzbek xalqini milliy taomlari,
yeguliklari va ularni tayyorlashda faol qoʻllanadigan unsur hamda ular bilan bogʻliq milliy,
madaniy, etnik, ijtimoiy, axloqiy qarashlarini ifodalovchi lingvokulturologik birlikdir. Oʻzbek
tilidagi non konseptini ifodalovchi paremiologik birliklarning lingvokulturologik tadqiqi oʻzbek
tilining lisoniy va madaniy oʻziga xosligini tadrijiy takomilini va yashovchanligini oʻrganishda
muhim ahamiyatga molikdir.
Barcha xalq maqollari kabi bu non uzvli maqollarda ham mazmuniy quymalik,
kenglik, purma’nolilik hamda badiiyat mujassam. Non leksemasi xalq paremalarida insonning
asosiy qadriyatlari – halollik, hurmat, baraka va mehnatga boʻlgan ehtiromni ifodalaydi. Bu esa
oʻzbek xalqi madaniyatining namoyondasi sanaladi. Paremalar orqali xalq rizqining muhimligi,
uni qadrlash va hurmat qilish lozimligini avloddan-avlodga oʻrgatib keladi. Nonning xalq
ijodidagi ramziy oʻrni xalqning dunyoqarashi va turmush falsafasining ajralmas qismi
hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Oʻzbek xalq maqollari. – Toshkent: Gafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2009. – 127b.
2.
Бердиёров Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тилининг паремиологик луғати. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1984.
3.
Жўраева Б. Мақолларнинг лисоний мавқеи ва маъновий-услубий қўлланилиши:
Филол.фанлари номзоди дисс. – Тошкент, 2002. – 136 б.
4.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
1605
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
5.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI
TALABALAR
MA'NAVIYATINI
YUKSALTIRISHNING
ILMIY-
NAZARIY ASOSLARI.
6.
Sharipova,
M.,
&
Jabborova,
D.
(2024).
COMMONALITIES
IN
THE
RELATIONSHIPS OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science
and Research
,
3
(9), 170-177.
7.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
8.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT
IN ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
9.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL
AGE. In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC
SOLUTIONS.
(Vol. 3, No. 1, pp. 73-82).
10.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
11.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
12.
Sharipova,
M.
(2024).
EPOS
HAMDA
MAROSIM
MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
13.
Sharipova,
M.
(2024).
EPOS
HAMDA
MAROSIM
MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
14.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
15.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
1606
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
16.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
17.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING
IN THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
18.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
19.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR
O’LDI” MAROSIMI TASVIRI.
20.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE
EUROPEAN SCIENTIFIC BULLETIN
.
