2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
133
AYOLLARGA NISBATAN ZO'RAVONLIKKA QARSHI KURASH: MUAMMOLAR
VA YECHIMLAR
Rasulov Bekzod Boymuratovich
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti “Ijtimoiy va tabiiy
fanlar” kafedrasi dotsenti, PhD,
E-mail:
, Tel.: +998998468625
Omonova Sevinch Xolmo’min qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti “Binesni
boshqarish” ta’lim yo’nalishi 3-bosqich talabasi,
Tel.: +998992021304
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087427
Annotatsiya. Ayollarga nisbatan zo'ravonlik dunyoning ko'plab mamlakatlarida keng
tarqalgan va jiddiy muammo hisoblanadi.
Ushbu maqolada ayollarga nisbatan zo'ravonlikning sabablari, oqibatlari va unga qarshi
kurash usullari yoritildi. Zo'ravonlikning oldini olish va kamaytirish uchun turli choralar va
takliflar berildi.
Kalit so’zlar: Zo‘ravonlik, jinsiy daxlsizligi, iqtisodiy zo‘ravonlik, jismoniy zo‘ravonlik,
BMTTD, gender, ijtimoiy himoya milliy agentligi, O'zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi,
jamoatchilik nazorati, huquqiy himoya, davlat siyosati
Ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashish bugungi jamiyatning dolzarb va muhim
masalalaridan biridir. Zoʻravonlik nafaqat jismoniy, balki ruhiy va hissiy zarar yetkazib,
ayollarning hayoti va salomatligiga tahdid soladi. Har bir ayolning huquqlari himoyalangan va
zoʻravonlikdan xoli jamiyat barpo etish inson huquqlarining asosiy prinsiplaridan biridir.
Oʻzbekistonda va dunyo boʻylab ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashish
boʻyicha turli tashabbuslar va dasturlar amalga oshirilmoqda. Ushbu tashabbuslar, davlat siyosati
va jamoatchilik nazorati bilan birgalikda, ayollarning huquq-manfaatlarini himoya qilish, gender
tenglikni taʼminlash va zoʻravonlik holatlarining oldini olishga qaratilgan.
Ayollarga nisbatan zo'ravonlikning sabablari turli xil omillar bilan bog'liq. Ular
quyidagilardan iborat:
1.
Ijtimoiy va madaniy omillar: Ijtimoiy munosabat va omillar sababli jamiyatda
bo’layotgan muammolar sababli kelib chiqadigan zo’ravonlik
Zo‘ravonlik — xotin-qizlarga nisbatan jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy ta’sir o‘tkazish
yoki bunday ta’sir o‘tkazish choralarini qo‘llash bilan tahdid qilish orqali ularning hayoti,
sog‘lig‘i, jinsiy daxlsizligi, sha’ni, qadr-qimmati va qonun bilan himoya qilinadigan boshqa
huquqlari hamda erkinliklariga tajovuz qiladigan g‘ayrihuquqiy harakat (harakatsizlik);
1
2.
Iqtisodiy omillar: Ayollar iqtisodiy jihatdan zaif bo'lib, ular ko'pincha erkaklarga
iqtisodiy jihatdan bog'liqdirlar, bu esa zo'ravonlikka duchor bo'lish xavfini oshiradi. Iqtisodiy
mustaqillik yo'qligi ayollarning himoyasizligiga olib kelishi mumkin.
Iqtisodiy zo‘ravonlik
— xotin-qizlarga nisbatan turmushda, ish joylarida va boshqa
joylarda amalga oshirilgan zo‘ravonlik shakli, xotin-qizlarning normal yashash va kamol topish
uchun oziq-ovqat, uy-joy hamda boshqa zarur shart-sharoitlar bilan ta’minlanishga bo‘lgan
1
https://lex.uz/docs/-4494709
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
134
huquqini, mulk huquqini, ta’lim olish hamda mehnatga oid huquqini amalga oshirishni cheklashga
olib keladigan harakat (harakatsizlik);
2
3. Huquqiy va siyosiy omillar: Ayrim mamlakatlarda ayollarning huquqlarini himoya
qiluvchi qonunlar va siyosatlar etarli emas yoki amalda amalga oshirilmaydi. Bu huquqiy
bo'shliqlar zo'ravonlarning jazolanmasligiga va zo'ravonlikning davom etishiga olib kelishi
mumkin.
Ayollarga nisbatan zo'ravonlik ko‘pincha quyidagi oqibatlarga olib keladi:
1.
Jismoniy va ruhiy sog'liqqa ta'siri: Zo'ravonlik ayollarning jismoniy jarohatlariga,
ruhiy stressga, depressiya va xavotirlikka olib kelishi mumkin. Bu holatlar ayollarning sog'lig'iga
jiddiy zarar yetkazishi va ularning hayot sifatini pasaytirishi mumkin.
Jismoniy zo‘ravonlik
— xotin-qizlarga nisbatan og‘irligi turli darajada bo‘lgan tan
jarohatlari yetkazish, xavf ostida qoldirish, hayoti xavf ostida qolgan shaxsga yordam
ko‘rsatmaslik, zo‘ravonlik xususiyatiga ega boshqa huquqbuzarliklar sodir etish, jismoniy ta’sir
o‘tkazish yoki bunday ta’sir o‘tkazishning o‘zga choralarini qo‘llash bilan tahdid qilish orqali
xotin-qizlarning hayoti, sog‘lig‘i, erkinligi hamda qonun bilan himoya qilinadigan boshqa
huquqlari va erkinliklariga tajovuz qiladigan zo‘ravonlik shakli.
3
2.
Ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlar: Zo'ravonlik tufayli ayollar iqtisodiy jihatdan
mustaqil bo'lish imkoniyatlaridan mahrum bo'lishlari mumkin va ijtimoiy izolyatsiyaga duch
kelishlari mumkin. Bu holat ayollarning jamiyatdagi o'rnini zaiflashtirishi va ularning rivojlanish
imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
3.
Oilaviy va jamiyatga ta'siri: Zo'ravonlik oilalar va jamiyatlarning barqarorligiga
zarar yetkazishi mumkin. Bu holat oilaviy nizolar, ajralishlar va bolalarga nisbatan zo'ravonlikning
kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Zo'ravonlikka qarshi kurash usullari quyidagilardan iborat deb hisoblaymiz:
1. Huquqiy chora-tadbirlar va qonunlar: Ayollarga nisbatan zo'ravonlikni taqiqlovchi
qonunlar qabul qilinishi va amalda bajarilishi zarur. Bu qonunlar zo'ravonlarni jazolash va
ayollarni himoya qilishga qaratilgan bo'lishi kerak.
2. Ijtimoiy dasturlar va tashabbuslar: Ayollarning huquqlarini himoya qilish va ularni
qo'llab-quvvatlash uchun ijtimoiy dasturlar va tashabbuslar amalga oshirilishi kerak. Bu dasturlar
ayollarning iqtisodiy mustaqilligini oshirish, ularni qo'llab-quvvatlash va huquqiy himoya bilan
ta'minlashga qaratilgan bo'lishi kerak.
3. Ta'lim va ma'rifat: Zo'ravonlikning oldini olish uchun jamiyatda ta'lim va ma'rifat
ishlarini olib borish muhimdir. Bu ta'lim dasturlari ayollarning huquqlarini himoya qilish,
zo'ravonlikning zararli oqibatlarini tushuntirish va gender tenglikni targ'ib qilishga qaratilgan
bo'lishi kerak.
Dunyo boʻylab ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashish boʻyicha muvaffaqiyatli
dasturlar va tashabbuslar mavjud. Masalan:
2
https://lex.uz/docs/-4494709
3
https://lex.uz/docs/-4494709
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
135
1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi (BMTTD): BMTTD O'zbekistonda
gender asosidagi zoʻravonlikka qarshi kurashda faol ishtirok etadi. Ular “Gender asosidagi
zoʻravonlikka qarshi 16 kunlik faollik” kompaniyasini tashkil etadi.
4
Nafaqat dunyo miqyosida, O'zbekistonda ham ayollarga nisbatan zo'ravonlikka qarshi
kurashish bo'yicha bir qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Mana ba'zilari:
1. O'zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi: Bosh prokuratura gender asosidagi
zo'ravonlikka qarshi kurashda huquqni muhofaza qilish organlari bilan hamkorlik qiladi.
5
2. Ijtimoiy himoya milliy agentligi: Ushbu agentlik gender zoʻravonlikka qarshi kurashda
milliy va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi.
6
3. Jamoatchilik nazorati: Ayollarni himoya qilish va zoʻravonlikka qarshi kurashda
jamoatchilik nazorati muhim rol oʻynaydi. Bu orqali ayollarga nisbatan kamsitish va
zoʻravonlikning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshiriladi.
7
4. Huquqiy himoya: Oʻzbekistonda xotin-qizlarni zoʻravonlikdan himoya qilishga oid bir
qator xalqaro hujjatlar ratifikasiya qilingan. Bu hujjatlar shaxsni oiladagi zoʻravonliklardan
himoya qilish mexanizmini mustahkamlaydi.
8
5. Davlat siyosati: Zoʻravonlikka qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor
yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Bu borada xotin-qizlarning huquq-manfaatlarini himoya qilish,
gender tenglikni ta’minlash, oila, onalik va bolalikni himoya qilish kabi chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
9
6. Targʻibot va tadbirlar: Zoʻravonlikka qarshi targ’ibot ishlarini kuchaytirish va
jamoatchilik e’tiborini ushbu masalaga jalb etishga qaratilgan tadbirlar tashkil etilmoqda.
10
Xulosa va takliflar:
Ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi kurashish bugungi kunda global muammo boʻlib,
bu muammo har bir jamiyatni jiddiy ravishda qamrab oladi. Oʻzbekistonda ayollarga nisbatan
zoʻravonlikka qarshi kurashish uchun davlat organlari, xalqaro tashkilotlar va nodavlat tashkilotlar
tomonidan turli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu tadbirlar huquqiy himoya
mexanizmlarini kuchaytirish, gender tenglikni taʼminlash, jamoatchilik nazoratini yoʻlga qoʻyish
va targʻibot ishlari orqali ayollarni himoya qilishga qaratilgan. Shu bilan birga, jamoatchilik
nazorati va axborot kampaniyalari orqali zoʻravonlikka nisbatan murosasiz munosabatni
shakllantirishga intilishadi.
Har bir fuqaro va tashkilotning zoʻravonlikka qarshi kurashda oʻz hissasini qoʻshishi,
ayollar huquqlarini himoya qilish va ularga nisbatan zoʻravonlik holatlarini oldini olish muhimdir.
4
https://www.undp.org/uz/uzbekistan/news/ayollarga-nisbatan-zoravonlikka-qarshi-16-kunlik-aktivizm-
2023?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
5
https://uzbekistan.un.org/uz/210985-korruptsiya-ayollar-va-qizlarga-nisbatan-zoravonlikka-qarshi-kurashdagi-
tosiqlardan-biridir?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
6
https://gov.uz/news/view/28500?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
7
https://oz.illp.uz/ayollarni-himoya-qilish-zo%CA%BBravonlik-va-ta%CA%BCqibga-qarshi-kurashda-
jamoatchilik-nazoratining-o%CA%BBrni/?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
8
https://aniq.uz/uz/yangiliklar/zuravonlikka-qarshi-kurash-barchamizning-vazifamiz?citationMarker=43dcd9a7-
70db-4a1f-b0ae-981daa162054
9
https://urmon.gov.uz/press-center/news/zoravonlikka-qarshi-birgalikda-
kurashamiz?lang=uz&citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
10
https://urmon.gov.uz/press-center/news/zoravonlikka-qarshi-birgalikda-
kurashamiz?lang=uz&citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
136
Faqat birgalikda harakat qilgan holda, zo’ravonlikka barham berish va farovon jamiyatni barpo
etish mumkin.
Hokimiyat idoralari va jamoat tashkilotlari hamda fuqarolar hamkorlikda ish olib borishi
zarur. Bu muammo faqat qonunlar bilan emas, balki ijtimoiy ongni o'zgartirish va jamiyatda
madaniy o'zgarishlar orqali hal qilinishi mumkin. Ayollarning huquqlarini himoya qilish va
zo'ravonlikka qarshi kurashish uchun hamma birdek mas'uliyatlidir.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya
qilish to‘g‘risida” https://lex.uz/docs/-4494709
2.
https://www.undp.org/uz/uzbekistan/news/ayollarga-nisbatan-zoravonlikka-qarshi-16-
kunlik-aktivizm-2023?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
3.
https://uzbekistan.un.org/uz/210985-korruptsiya-ayollar-va-qizlarga-nisbatan-
zoravonlikka-qarshi-kurashdagi-tosiqlardan-biridir?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-
b0ae-981daa162054
4.
https://gov.uz/news/view/28500?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-
981daa162054
5.
https://oz.illp.uz/ayollarni-himoya-qilish-zo%CA%BBravonlik-va-ta%CA%BCqibga-
qarshi-kurashda-jamoatchilik-nazoratining-o%CA%BBrni/?citationMarker=43dcd9a7-
70db-4a1f-b0ae-981daa162054
6.
https://aniq.uz/uz/yangiliklar/zuravonlikka-qarshi-kurash-barchamizning-
vazifamiz?citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
7.
https://urmon.gov.uz/press-center/news/zoravonlikka-qarshi-birgalikda-
kurashamiz?lang=uz&citationMarker=43dcd9a7-70db-4a1f-b0ae-981daa162054
