2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
202
ҚУРИЛИШ МУҲАНДИСЛИГИ МУТАХАССИСЛАРИНИ ТАЙЁРЛАШДА
ФИЗИКАНИНГ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ
У.Т.Усаров
1
, Ғ.Ю.Нодиров
2
, И.М.Эгамбердиев
2
,
Ж.Т.Парманов
2
, У.А.Нишанов
2
.
1.Мирзо Улуғбек номидаги Самарқанд давлат архитектура-қурилиш университети
“Ижтимоий ва табиий фанлар” кафедраси профессори.
2.Мирзо Улуғбек номидаги Самарқанд давлат архитектура-қурилиш университети
“Ижтимоий ва табиий фанлар” кафедраси ўқитувчилари.
Мирзо Улуғбек номидаги Самарқанд давлат архитектура-қурилиш университети
Самарқанд ш, Лолазор кўчаси 70-уй
Тел: моб.тел. (+99897)4085655
Е-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087816
Аннотация. Мақолада физика фанинг қурилиш муҳандислари тайёрлашдаги ўрни
келтирилган. Қурилиш инжинеринги физиканинг турли соҳаларига асосланган бўлиб,
мустаҳкам, хавфсиз ва экологик жиҳатдан самарали иншоотлар қуришда муҳим роль
ўйнайди. Замонавий муҳандислар механика, материалшунослик, энергия самарадорлиги,
гидродинамика ва электротехника каби соҳалардаги билимлардан фойдаланиб, янги
технологияларни ишлаб чиқмоқдалар.Қурилиш технологиялари турли физик қонунлар ва
жараёнларга асосланади. Механика, термодинамика, материалшунослик, электротехника
ва гидродинамика каби физиканинг асосий бўлимлари бино ва иншоотларни лойиҳалаш,
қуриш ва эксплуатация қилиш жараёнларида муҳим аҳамият касб этади. Ушбу мақолада
қурилиш технологияларининг физик асослари таҳлил қилинади.
Калит сўзлар: Механика, термодинамика, материалшунослик, электротехника,
гидродинамика, деформация, мустаҳкамлик, эластиклик, иссиқлик ўтказувчанлиги,
статик ва динамик юкламалар.
Қурилиш инжинеринги – мустаҳкам, хавфсиз ва самарали иншоотларни лойиҳалаш,
қуриш ва эксплуатация қилиш билан шуғулланадиган фан соҳасидир. Унда механика,
материалшунослик, гидродинамика, термодинамика ва электротехника каби физика
қонунлари кенг қўлланилади. Ушбу мақолада қурилиш инжинерингидаги физик жараёнлар
таҳлил қилинади.
Структуравий механика ва юкламалар таҳлили Қурилиш инжинерлари
иншоотларнинг мустаҳкамлиги ва барқарорлигини таъминлаш учун юкламалар таҳлилини
ўтказадилар. Бунда статик ва динамик кучлар ҳисобга олинади:
• Статик юкламалар – биноларнинг ўз оғирлиги, деворлар ва устунлар орқали ерга
узатиладиган босим.
• Динамик юкламалар – шамол босими, зилзила, транспорт ҳаракати ва бошқа ташқи
таъсирлар натижасида юзага келадиган кучлар.
Ньютон механикаси, материаллар чидамлилиги назарияси ва Фурье қонунларига
асосланган ҳисоб-китоблар конструкцияларнинг хавфсизлигини таъминлаш учун
муҳимдир.
Қурилиш материалларининг физик хусусиятлари Иншоотларнинг мустаҳкамлиги,
узоқ муддатлилиги ва энергия самарадорлиги материалларнинг физик хусусиятларига
боғлиқ. Асосий кўрсаткичлар:
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
203
• Мустаҳкамлик ва эластиклик – бетон, пўлат ва ёғоч каби материаллар юклама
таъсирида деформацияланиши ва қайта тикланиши мумкин.
• Иссиқлик ўтказувчанлик – биноларнинг энергия тежамкорлигини таъминлашда
муҳим. Пенобетон ва минерал пахта иссиқлик изоляцияси учун ишлатилади.
• Намликка чидамлилик – бинолардаги намлик тарқалиши қурилиш материалларига
таъсир қилади. Масалан, сувни сингдирмайдиган бетон турлари намликдан ҳимоя қилади.
Зилзила муҳандислиги Зилзилага чидамли иншоотларни лойиҳалаш учун динамик
кучларни ҳисобга олиш зарур. Иншоотлар қуйидаги усуллар билан мустаҳкамланади:
• Энергияни ютиш тизимлари – махсус демпферлар ва изоляторлар зилзиладаги
тебранишларни камайтиради.
• Пластик деформация қобилияти – иншоот элементлари маълум даражада эгила
олиши ва зилзилага чидамли бўлиши керак.
• Пўлат ва темир-бетон конструкциялар – юқори мустаҳкамликка эга бўлиб, зилзила
таъсирини камайтиришда муҳим роль ўйнайди.
Гидродинамика ва иншоотларда сув таъсири кўпгина иншоотлар сув билан боғлиқ
муаммоларга дуч келади. Гидродинамика қуйидаги ҳолатларда муҳим аҳамият касб этади:
• Кўприк ва дамбалар – сув оқими таъсирини ҳисобга олиб, мустаҳкам материаллар
ва аэродинамик шакллар танланади.
• Оқова сув тизимлари – сув оқимини самарали йўналтириш учун гидравлик ҳисоб-
китоблар олиб борилади.
• Сув ўтказмаслиги – замонавий иншоотлар гидроизоляция материаллари билан
муҳофазаланади.
Электр ва энергия самарадорлиги қурилиш инжинерингида электротехника ва
энергияни тежаш масалалари ҳам муҳимдир.
• Электр таъминоти тизимлари – бино ичида электр жойлашуви ва хавфсизлиги
таъминланади.
• Қуёш батареялар ва энергия тежаш – замонавий биноларда қуёш панеллари, LED
ёритиш ва смарт-технологиялар кенг қўлланилади.
• Изоляция ва электромагнит таъсирлар – юқори технологияли биноларда
электромагнит тўлқинларни йўқотиш учун махсус материаллар ишлатилади.
Қурилиш материалларининг физик хусусиятлари қурилишда ишлатиладиган
материалларнинг мустаҳкамлиги, зичлиги, иссиқлик ўтказувчанлиги, намликка
чидамлилиги ва электр изоляцияси каби хусусиятлари уларнинг физик хоссалари билан
белгиланади. Масалан:
• Зичлик ва мустаҳкамлик – иншоотнинг барқарорлиги ва узоқ муддатлилиги учун
муҳимдир.
• Иссиқлик ўтказувчанлиги – бинонинг энергетик самарадорлигини аниқлайди. Кам
иссиқлик ўтказувчанликка эга материаллар (масалан, пенобетон, минерал пахта) яхши
изоляция беради.
• Намликка чидамлилик – бетон, ёғоч, гипсокартон каби материалларнинг
ишончлилиги ва узоқ муддатлилигини таъминлайди.
Статик ва динамик юкламалар қурилишда ҳар қандай иншоот турли юкламаларга
дуч келади:
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
204
• Статик юкламалар – биноларнинг ўз оғирлиги, деворлар ва устунлар орқали ерга
узатиладиган юклар.
• Динамик юкламалар – шамол босими, зилзила, транспорт ҳаракати ва бошқа ташқи
таъсирлар туфайли юзага келадиган кучлар. Инженерлар иншоотларни лойиҳалашда
Ньютон механикаси ва материалларнинг чидамлилик назарияси асосида ҳисоб-китоблар
олиб борадилар.
Иссиқлик ва намлик жараёнлари қурилишда иссиқлик узатиш, намлик тарқалиши ва
ҳаво алмашинуви муҳим аҳамиятга эга.
• Конвекция, нурланиш ва иссиқлик ўтказувчанлик – биноларда энергия тежаш ва
иқлим назорати тизимларини оптималлаштириш учун ҳисобга олинади.
• Намликнинг тарқалиши – қурилиш материаллари орқали намликнинг ўтиши ва
буғланиши бино ичидаги микроклиматга таъсир қилади.
Электр ва электромагнит жараёнлар қурилишда электр энергиясини самарали
тақсимлаш, электр изоляцияси ва электромагнит таъсирларни ҳисобга олиш муҳим.
Масалан:
• Заминлаш ва ток ўтказувчанлик – қурилиш конструкциялари орқали электр
токининг хавфсизлиги таъминланади.
• Электромагнит экранлаш – сервер хоналари, тиббиёт муассасалари ва юқори
технологик объектларда кераксиз электромагнит таъсирларни камайтириш учун
ишлатилади.
Ньютон қонунлари
• Биринчи қонун (инерция қонуни):
• Иморатларнинг мустаҳкамлиги инерция кучини ҳисобга олишни талаб қилади.
Масалан, замин силкинишида иморат турғунлигини таъминлаш учун махсус сейсмик
изоляторлар қўлланилади.
• Иккинчи қонун (F = ma):
• Бино ва кўприклар лойиҳалашда ташқи юкламалар (оғирлик, шамол босими,
зилзила таъсири) ҳисобга олинади.
• Учинчи қонун (акция-реакция қонуни):
• Қурилиш материаллари ва уларнинг бир-бирига таъсирини аниқлашда муҳимдир.
Масалан, пойдевор ерга босим ўтказса, ер ҳам пойдеворга қарши куч билан таъсир қилади.
Гравитация қонуни
• Бино ва иншоотларнинг мувозанатда туриши гравитацияни ҳисобга олишни талаб
қилади. Масалан, осмонўпар биноларда юқорига чиққан сари марказдан қочма кучлар ва
оғирлик марказини ҳисоблаш керак.
Гук қонуни (деформация)
• Қурилишда фойдаланиладиган материалларнинг чўзилиш ва сиғилиш
хусусиятларини баҳолашда қўлланилади. Масалан, бетон ва пўлат конструкцияларнинг
юкламаларга чидамлилигини аниқлашда муҳимдир.
Паскаль қонуни (суюқликлар босими)
• Бинонинг сув билан боғлиқ тизимларини (масалан, водопровод, канализация)
лойиҳалашда ишлатилади.
Архимед қонуни
• Дамба ва кўприқлар қурилишида сув босимини ҳисоблашда муҳимдир.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
205
Термодинамика қонунлари
• Биринчи қонун: Иссиқлик изоляциясини ҳисобга олиш учун ишлатилади.
Масалан, биноларни энергия самарадорлиги юқори даражада қуришда ишлатилади.
• Иккинчи қонун: Иссиқлик узатиш жараёнларини тушуниш муҳим. Масалан, қуёш
нуридан келадиган иссиқликни пасайтириш учун махсус ойналар (термоизоляторлар)
ишлатилади.
Электромагнетизм қонунлари
• Электр тизимлари ва ёритиш тизимларини лойиҳалашда ишлатилади. Масалан,
биноларда электр симларининг узунлиги, қаршилиги ва кучланиш йўқотишлари
ҳисобланади.
Хулоса:
Қурилиш инжинеринги физиканинг турли соҳаларига асосланган бўлиб, мустаҳкам,
хавфсиз ва экологик жиҳатдан самарали иншоотлар қуришда муҳим роль ўйнайди.
Замонавий муҳандислар механика, материалшунослик, энергия самарадорлиги,
гидродинамика ва электротехника каби соҳалардаги билимлардан фойдаланиб, янги
технологияларни ишлаб чиқмоқдалар.
Қурилиш технологиялари турли физик қонунлар ва жараёнларга асосланади.
Механика, термодинамика, материалшунослик, электротехника ва гидродинамика каби
физиканинг асосий бўлимлари бино ва иншоотларни лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация
қилиш жараёнларида муҳим аҳамият касб этади. Ушбу мақолада қурилиш
технологияларининг физик асослари таҳлил қилинади.
Қурилиш технологиялари физиканинг турли соҳаларига асосланган бўлиб,
мустаҳкам, хавфсиз ва экологик жиҳатдан самарали иншоотлар қуришда муҳим рол
ўйнайди. Замонавий қурилишда материалшунослик, энергия самарадорлиги, зилзила
муҳандислиги ва экологик технологиялар каби йўналишлар алоҳида аҳамият касб этади.
Физика қонунлари қурилиш соҳасида кенг қўлланилади, чунки ҳар қандай иншоот
мустаҳкам, барқарор ва хавфсиз бўлиши керак. Қуйида асосий физик қонунлар ва уларнинг
қурилишда қўлланилиши ҳақида қисқача тушунча берилади:
Физика қонунлари қурилиш соҳасида материалларни танлаш, иншоотлар
барқарорлигини таъминлаш ва энергия самарадорлигини ошириш учун жуда муҳимдир.
Улардан тўғри фойдаланиш мустаҳкам ва хавфсиз бинолар қуриш имконини беради.
Адабиётлар:
1.
М.Кодиров
, Г.Дусмуродов. Олий маълумотли мухандислар тайёрлашда физика
фанини укитишда оптималлаштириш масалалари. СамДУ илмий ахборотномаси
2024 йил №2/1(144)
2.
Умурзокова М.О.
Профессионал таълимни шакллантиришда физика фанининг урни.
“Internationaf scientific conference on the topic” Effectivness of using innovative
technologies in agricvltvre and water management, 2024 yer, The 22-23rd of february
3.
Usarov, U. T., & Shakarov, K. O. (2020). Semi-empirical study of implicit exchange
interaction in rare tarth metal-weakly magnetic metal system.
ISJ Theoretical & Applied
Science, 01 (81)
, 277-280.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
206
4.
Тогаев, И., Товбаев, А. и Нодиров, Г. (2024). Оценка качества электроэнергии путем
применения источников реактивной мощности. В
E3S Web of Conferences
(т. 525, стр.
03004). EDP Sciences.
5.
Kuvandikov, O. K., Shakarov, K. O., Usarov, U. T., Shodiev, Z. M., Amonov, B. U., &
Sulaimonov, O. A. (2022). Paramagnetic Properties of Rare Earth Chromium Borates at
High Temperatures.
Metallofiz. Noveishie Tekhnol
,
44
(2), 151-157.
6.
Egamberdiyev, I., & Qarshiyev, E. (2021). ELEMENTLAR DAVRIY SISTEMASIDAGI
BIRINCH
QO’SHIMCHA
GURUX
METALLARI
BO’YICHA
TARIXIY
MA’LUMOTLAR.
Журнал естественных наук
,
1
(4).
