1533
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
OʻZBEKISTONDA ICHKI AUDIT XIZMATLARINING HUQUQIY ASOSLARINI
TAKOMILLASHTIRISH: XALQARO STANDARTLAR VA ILGʻOR TAJRIBALAR
Fazilov Said Shavkatovich
Toshkent davlat yuridik universiteti Davlat boshqaruvi huquqi mutaxassisligi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15102569
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Oʻzbekistonda ichki audit xizmatlarining huquqiy asoslari
va ularni takomillashtirish yoʻllari tadqiq etildi. Davlat moliyaviy nazorati tizimida ichki
auditning normativ-huquqiy taʼminoti, huquqiy maqomi va tashkiliy-huquqiy shakllari tahlil
qilindi. Tadqiqot natijasida ichki audit xizmatlari faoliyatining huquqiy asoslarini
takomillashtirish uchun "Ichki audit toʻgʻrisida"gi qonunni qabul qilish, ichki audit
xizmatlarining huquqiy mustaqilligini taʼminlash mexanizmlarini yaratish, xalqaro standartlarni
milliy qonunchilikka implementatsiya qilish zarurligi aniqlandi. Oʻzbekistonda ichki audit
xizmatlarining huquqiy maqomini mustahkamlash boʻyicha takliflar ishlab chiqildi.
Kalit soʻzlar:
normativ-huquqiy baza, davlat moliyaviy nazorati, huquqiy mustaqillik,
maʼmuriy javobgarlik
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРАВОВОЙ БАЗЫ СЛУЖБЫ ВНУТРЕННЕГО
АУДИТА В УЗБЕКИСТАНЕ: МЕЖДУНАРОДНЫЕ СТАНДАРТЫ И ЛУЧШИЕ
ПРАКТИКИ
Аннотация.
В данной статье исследованы правовые основы служб внутреннего
аудита в Узбекистане и пути их совершенствования. Проанализированы нормативно-
правовое обеспечение, правовой статус и организационно-правовые формы внутреннего
аудита в системе государственного финансового контроля. В результате исследования
выявлена необходимость принятия закона «О внутреннем аудите», создания механизмов
обеспечения правовой независимости служб внутреннего аудита, имплементации
международных стандартов в национальное законодательство. Разработаны
предложения по укреплению правового статуса служб внутреннего аудита в
Узбекистане.
Ключевые слова:
нормативно-правовая база, государственный финансовый
контроль, правовая независимость, административная ответственность
IMPROVING THE LEGAL FRAMEWORK OF INTERNAL AUDIT SERVICES IN
UZBEKISTAN: INTERNATIONAL STANDARDS AND ADVANCED PRACTICES
Abstract.
This article examines the legal framework of internal audit services in
Uzbekistan and ways to improve them. The regulatory support, legal status and organizational-
legal forms of internal audit in the system of state financial control were analyzed. The study
1534
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
identified the need to adopt the law "On Internal Audit", create mechanisms to ensure the legal
independence of internal audit services, and implement international standards into national
legislation. Proposals have been developed to strengthen the legal status of internal audit
services in Uzbekistan.
Keywords:
regulatory framework, state financial control, legal independence,
administrative responsibility.
SUMMARY
This study examines the legal framework of internal audit services in Uzbekistan,
identifying key shortcomings and proposing solutions based on international standards and best
practices. The research employs a comprehensive methodological approach combining
comparative legal analysis, systematic document review, and evaluation of regulatory
frameworks across multiple jurisdictions. The author analyzes primary sources including
Uzbekistan's legislation on financial control, international audit standards (particularly INTOSAI
and IIA frameworks), and secondary sources from legal and financial scholarship. The findings
reveal significant gaps in Uzbekistan's legal regulation of internal audit services, particularly
regarding their independence, authority, and procedural frameworks. Consequently, the study
establishes that the absence of a dedicated law on internal audit creates implementation
inconsistencies and undermines audit effectiveness. Moreover, the research demonstrates that
existing regulations fail to adequately incorporate international standards, resulting in
methodological limitations and reduced audit quality. As a result, the author proposes three
primary recommendations: first, the adoption of a comprehensive "Law on Internal Audit" to
establish clear legal status for audit services; second, the implementation of specific mechanisms
to safeguard the independence of internal auditors from executive interference; and third, the
systematic incorporation of international audit standards into national legislation. The benefits of
this study include providing policymakers with concrete legislative solutions to strengthen
financial governance frameworks. These findings contribute to the broader discourse on public
financial management reform in transitional economies and offer practical guidance for
improving regulatory systems in comparable jurisdictions.
Kirish
Davlat moliyaviy resurslarini samarali boshqarish, byudjet mablagʻlaridan maqsadli
foydalanish, korrupsiyaga qarshi kurashish va moliyaviy nazorat tizimining shaffofligini
taʼminlash har qanday davlatning iqtisodiy xavfsizligi va barqaror rivojlanishining muhim
shartlaridan biri hisoblanadi. Bu borada ichki audit institutining huquqiy asoslarini
mustahkamlash alohida ahamiyat kasb etadi.
1535
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Respublikasida ichki audit xizmatlarining huquqiy
asoslarini yaratish boʻyicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 21-avgustdagi "Taʼlim va tibbiyot muassasalarini
moliyalashtirish mexanizmini hamda davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada takomillashtirish
toʻgʻrisida"gi PQ-3231-son qarori bilan vazirlik va idoralarda ichki audit xizmatlari tashkil etildi
[7]. Keyinchalik 2021-yil 27-avgustdagi "Davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi PF-6300-son Farmoni [8] hamda 2022-yil 14-
fevraldagi "Oʻzbekiston Respublikasi Davlat byudjeti xarajatlarining samaradorligini yanada
oshirish va davlat moliyaviy nazorati organlari faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida"gi PQ-
128-son qarori [9] bilan ichki audit xizmatlarining huquqiy maqomi yanada mustahkamlandi.
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 1-avgustdagi "Vazirlik va idoralarning ichki audit
xizmati toʻgʻrisidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida"gi 416-son qarori ichki audit
xizmatlarining huquqiy maqomi, vazifalari, huquqlari va majburiyatlarini belgilab berdi [11].
Ammo mavjud normativ-huquqiy baza ichki audit xizmatlarining samarali faoliyat yuritishi
uchun yetarli emas, ularning huquqiy maqomi yetarli darajada aniq belgilanmagan, vakolatlari
cheklangan va mustaqilligi toʻliq taʼminlanmagan.
Shu munosabat bilan ushbu maqolaning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasida ichki audit
xizmatlarining huquqiy asoslarini tadqiq etish, mavjud huquqiy muammolarni aniqlash va ularni
xalqaro standartlar va ilgʻor tajribalar asosida takomillashtirish boʻyicha takliflar ishlab
chiqishdan iborat.
Material va tadqiqot usullari
Tadqiqot jarayonida ichki audit sohasidagi xalqaro huquqiy standartlar va xorijiy
qonunchilik tajribalari, milliy qonunchilik hujjatlari, sud amaliyoti materiallari, huquqiy
statistika maʼlumotlari va huquqshunos ekspertlar bilan suhbatlar tahlil qilindi. Tadqiqot
metodologiyasi qiyosiy-huquqiy tahlil, tarixiy-huquqiy, tizimli-huquqiy va formal-yuridik
metodlarni oʻz ichiga oladi. Tadqiqot doirasida ichki audit xizmatlari faoliyatining huquqiy
tartibga solinishi, huquqiy maqomi va vakolatlari, protsessual kafolatlari tahlil qilindi hamda
qonunchilikdagi boʻshliqlar va kolliziyalar aniqlandi.
Natijalar va ularning muxokamasi
Oʻzbekiston Respublikasida ichki audit xizmatlarining huquqiy bazasini tahlil qilish
natijasida bir qator muhim muammolar aniqlandi. Birinchi navbatda, mamlakat qonunchiligida
ichki audit faoliyatini tartibga soluvchi maxsus qonunning mavjud emasligi nazariy va amaliy
qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Ichki audit xizmatlarining huquqiy maqomi, vakolatlari,
huquqlari va majburiyatlari turli qonunosti hujjatlarida tarqoq holda belgilangan bo'lib, bu
huquqni qo'llash amaliyotida muammolarni yuzaga keltiradi.
1536
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Ikkinchi jihatdan, ichki audit xizmatlarining huquqiy mustaqilligi to'liq ta'minlanmagan.
Normativ hujjatlarda ichki audit xizmati vazirlik va idoraning birinchi rahbariga
bo'ysunishi belgilangan bo'lsa-da, amalda ularning mustaqil faoliyat yuritishi uchun zarur
huquqiy kafolatlar yetarlicha ishlab chiqilmagan. Bu ichki audit xizmatlarining samarali
ishlashiga to'sqinlik qiladi, chunki ular o'z vazifalarini to'liq bajarish uchun tashkiliy, moliyaviy
va operativ mustaqillikka ega bo'lishlari zarur.
Ichki auditning mustaqilligi prinsipi xalqaro standartlarda muhim oʻringa ega. “Ichki
audit tashkilot ichida mustaqil, obyektiv ishonch va maslahat faoliyati boʻlib, tashkilotga oʻz
maqsadlariga erishishda koʻmaklashishga qaratilgan” [14, s. 10]. Ammo mustaqillikni taʼminlash
oʻziga xos muammolarni keltirib chiqaradi. Qayyumov A.A. taʼkidlaganidek, “ichki audit
xizmatlarining mustaqilligi va xolisligini taʼminlash uchun ularning bevosita tashkilot rahbariga
boʻysunishi kerakligi bilan bogʻliq qarama-qarshilik mavjud” [13, s. 48].
Uchinchidan, ichki auditorlarning kasbiy maqomi aniq belgilanmagan. Auditorlar uchun
malaka talablari belgilangan bo'lsa-da, ularning kasbiy daxlsizlik kafolatlari, javobgarligi va
huquqiy himoyasi masalalari qonunchilikda yetarli darajada tartibga solinmagan. Bu ichki audit
xizmatlarida malakali kadrlar tanqisligiga va ushbu sohadagi kadrlar qo'nimsizligining ortishiga
olib keladi.
To'rtinchidan, ichki audit natijalari bo'yicha huquqiy ta'sir choralari samaradorligi past.
Ichki audit xizmatlari tomonidan aniqlangan qonunbuzilishlar va moliyaviy xatolarga
ta'sir choralarini ko'rish mexanizmlari zaif, berilgan ko'rsatmalarni bajarmaslik uchun
javobgarlik choralari yetarli darajada belgilanmagan. Bu audit natijalarining amaliy qiymatini
pasaytiradi va audit xizmatlariga bo'lgan ishonchni susaytiradi.
Asadov T.M. oʻzining tadqiqotida “ichki audit natijalari boʻyicha taʼsir choralarining
samarasizligi tashkilot rahbariyatining audit tavsiyalarini ijro etishdagi sustkashligi bilan
bogʻliq” ekanligini taʼkidlaydi [1, s. 60]. Bu holat audit natijalarining samaradorligini sezilarli
darajada pasaytiradi.
Nihoyat, ichki audit sohasidagi qonunchilikda bir qator bo'shliqlar va kolliziyalar mavjud.
Jumladan, ichki audit xizmatlari va tashqi nazorat organlari o'rtasidagi vakolatlar
chegarasi aniq belgilanmagan, bu esa vakolatlarning takrorlanishi va ziddiyatlarga olib kelishi
mumkin. Shuningdek, audit o'tkazishning yagona standartlari va metodologiyasi mavjud
emasligi, xavflarni boshqarish bo'yicha zamonaviy yondashuvlarning to'liq joriy etilmaganligi
ham tizimning samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Mirzayev F.A. qayd etganidek, “davlat moliyaviy nazorati organlari va ichki audit
xizmatlari oʻrtasidagi vakolatlar taqsimotidagi noaniqliklar tizimning umumiy samaradorligini
pasaytiradi va moliyaviy resurslarning nooqilona sarflanishiga olib keladi” [5, s. 95].
1537
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Oʻzbekistonda ichki audit tizimini takomillashtirish uchun maxsus qonunni qabul qilish,
ichki audit xizmatlarining institutsional mustaqilligini ta'minlash, auditorlar uchun kasbiy
standartlarni rivojlantirish, audit natijalari bo'yicha ta'sir choralarini kuchaytirish hamda ichki va
tashqi nazorat organlari o'rtasidagi hamkorlik mexanizmlarini takomillashtirish zarur bo'ladi. Bu
chora-tadbirlar Oʻzbekistonda davlat moliyaviy resurslarini samarali boshqarish va shaffoflikni
ta'minlashga xizmat qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 10-iyuldagi "Byudjet mablagʻlaridan
foydalanish ustidan moliyaviy nazoratni kuchaytirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar
toʻgʻrisida"gi PF-100-son Farmonida ichki audit xizmatlariga yangi vakolatlar berilgan [10].
Jumladan, istisno tariqasida, Markaziy bank va tijorat banklaridan byudjet tashkilotlari hamda
byudjet mablagʻlarini oluvchilarning byudjet va davlat qarzi mablagʻlarining harakatiga doir
maʼlumotlarni markazlashgan tartibda soʻrab olish vakolati berilgan. Biroq, bu vakolatning
protsessual jihatlari, maʼlumotlarning maxfiyligi va huquqiy himoyasini taʼminlash
mexanizmlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan.
Shuningdek, 2025-yil 1-yanvardan boshlab Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar
Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari, vazirlik va idoralar, ustav fondida (ustav
kapitalida) davlat ulushi 50 foiz va undan ortiq boʻlgan yirik tashkilotlarda "Xavflarni
boshqarish" qoʻmitalari tuzilishi belgilangan. Bu qoʻmitalarning huquqiy maqomi, vakolatlari,
qarorlar qabul qilish tartibi va huquqiy oqibatlari masalalari ham qonunchilikda toʻliq ochib
berilmaganini koʻrsatadi.
Ichki audit xizmatlari tomonidan oʻtkazilgan profilaktik tadbirlar natijasida 852,9 mlrd
soʻmlik byudjet mablagʻlaridan samarasiz foydalanishning oldi olingan. Bu ijobiy natija boʻlsa-
da, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi tomonidan oʻtkazilgan monitoring natijasida xalq
taʼlimi tizimidagi tashkilot va muassasalar tomonidan amalga oshirilgan 7 ta davlat xaridida 57,7
mlrd soʻmlik qonunbuzilishlar aniqlangan. Bu ichki audit xizmatlari faoliyatining samaradorligi
yetarli emasligini koʻrsatadi.
Ichki audit sohasidagi asosiy xalqaro standartlar Ichki auditorlar instituti (IIA) tomonidan
ishlab chiqilgan Ichki auditning xalqaro kasbiy amaliyot asoslari (International Professional
Practices Framework, IPPF) hisoblanadi [14]. IPPF standartlari ichki audit faoliyatining beshta
asosiy tamoyilga asoslangan bo'lib, bular mustaqillik va obyektivlik, professional yondashuv va
zarur malaka, sifatni ta'minlash va takomillashtirish, xavf-tahlilga asoslangan yondashuv hamda
samarali kommunikatsiya kabi tamoyillarni o'z ichiga oladi.
Bu standartlar ichki auditorlar uchun universal metodologik asos bo'lib xizmat qiladi va
ular faoliyatining yuqori professional darajasini ta'minlashga qaratilgan.
1538
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Rivojlangan davlatlar tajribasini o'rganish natijasida ichki audit tizimlarining o'ziga xos
xususiyatlari aniqlandi. AQSHda ichki audit xizmatlarining yuqori darajadagi mustaqilligi
ta'minlangan bo'lib, ular to'g'ridan-to'g'ri direktorlar kengashi qoshidagi audit qo'mitasiga hisobot
beradilar. Bu yerda ichki auditning qamrovi keng bo'lib, u nafaqat moliyaviy nazoratni, balki
operatsion samaradorlik, strategik maqsadlarga erishish, IT tizimlari va xavflarni boshqarishni
ham o'z ichiga oladi. Buyuk Britaniyada ichki audit xizmatlari keng vakolatlarga ega bo'lib,
ularning faoliyati davlat sektorida Xazina tomonidan ishlab chiqilgan yuqori standartlar bilan
tartibga solinadi va nafaqat moliyaviy nazorat, balki tashkilot faoliyatining samaradorligini
oshirish, xavflarni boshqarish va boshqaruv tizimini takomillashtirish bo'yicha maslahatlar berish
ham ularning vazifalariga kiradi.
Toshkentboyev Sh.P. rivojlangan davlatlarda ichki audit xizmatlari faoliyatining
samaradorligi ularning mustaqilligi, professional standartlarga mosligi va qoʻshimcha qiymat
yaratish imkoniyatlari bilan bevosita bogʻliq ekanligini taʼkidlaydi [15, s. 115]. Bu jihatlarni
Oʻzbekistondagi ichki audit tizimini takomillashtirishda inobatga olish muhimdir.
OECD tadqiqotlariga koʻra, “samarali ichki audit tizimi korrupsiya risklarini
pasaytirishda muhim omil boʻlib, u ichki nazorat tizimining zaif tomonlarini aniqlash va bartaraf
etish orqali korrupsiya imkoniyatlarini kamaytiradi” [6, s. 42]. Shu nuqtayi nazardan,
Oʻzbekistonda ichki audit tizimini rivojlantirish korrupsiyaga qarshi kurashishning muhim
vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkin.
Germaniya tajribasi esa ichki audit xizmatlarining yuqori tizimliligini ko'rsatadi. Bu
yerda davlat sektori uchun maxsus standartlar (Revisionshandbuch) ishlab chiqilgan bo'lib, ichki
audit xizmatlari moliyaviy nazorat bilan bir qatorda, qonunlar va qoidalarga rioya qilinishi,
operatsion samaradorlik va xavflarni boshqarish masalalariga ham katta e'tibor qaratadi. Janubiy
Koreya ichki audit sohasida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish bilan ajralib turadi.
Elektron hukumat tizimi bilan integratsiyalashgan ichki audit platformasi real vaqt
rejimida moliyaviy operatsiyalarni kuzatish va tahlil qilish imkonini beradi. Shuningdek, Janubiy
Koreyada ichki audit natijalari ochiq ma'lumotlar bazasida e'lon qilinadi, bu esa shaffoflik va
hisobdorlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
“Davlat
sektorida
ichki
auditning
samaradorligi
zamonaviy
informatsion
texnologiyalarning qoʻllanilishi, audit jarayonlarining avtomatlashtirilishi va maʼlumotlarni tahlil
qilishning ilgʻor usullaridan foydalanish bilan bevosita bogʻliq” [4, s. 115]. Bu yondashuv
Oʻzbekistonda ichki audit sohasini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Xorijiy tajriba shuni ko'rsatadiki, samarali ichki audit tizimi faqatgina moliyaviy
nazoratni emas, balki xavflarni boshqarish, boshqaruv jarayonlarini takomillashtirish va strategik
maqsadlarga
erishishni
qo'llab-quvvatlashga
qaratilgan
bo'lishi,
zamonaviy
axborot
1539
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
texnologiyalaridan keng foydalanishi, yuqori darajadagi mustaqillikka ega bo'lishi va xalqaro
standartlarga to'liq mos kelishi lozim. Xorijiy davlatlar tajribasi davlat boshqaruvi tizimida ichki
audit xizmatlari faoliyatini takomillashtirish, ularning rolini kuchaytirish va samaradorligini
oshirish uchun qimmatli amaliy tavsiyalar beradi.
Xalqaro standartlar va ilg'or xorijiy tajribalar asosida O'zbekistonda ichki audit xizmatlari
faoliyatini takomillashtirish uchun bir qator muhim chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq. Birinchi navbatda, huquqiy asoslarni takomillashtirish zarur bo'lib, buning uchun ichki
audit to'g'risida alohida qonun qabul qilish, IIA standartlarini milliy qonunchilikka to'liq
implementatsiya qilish hamda ichki audit metodologiyasini takomillashtirish lozim. Bu choralar
ichki auditorlarning mustaqilligi, huquq va majburiyatlari, malaka talablari va mas'uliyati
masalalarini qamrab oluvchi yaxlit huquqiy baza yaratishga imkon beradi.
Kolinz D. va Mogelov A. oʻz tadqiqotlarida “ichki audit sohasida yagona, yaxlit
qonunchilik bazasining mavjudligi barqaror audit tizimining shakllanishi uchun zarur shart”
ekanligini taʼkidlaydilar [4, s. 120]. Bu fikr Oʻzbekiston uchun ham dolzarb boʻlib, alohida
qonun qabul qilish zarurligini tasdiqlaydi.
Tashkiliy tuzilmani takomillashtirishga qaratilgan tadbirlar ham muhim ahamiyatga ega.
Ichki audit xizmatlarining moliyaviy va operatsion mustaqilligini ta'minlash, vazirlik va
idoralarda audit qo'mitalarini tashkil etish hamda xavflarni boshqarish tizimini joriy etish orqali
ularning samaradorligini oshirish mumkin. Xususan, audit qo'mitalari ichki audit rejalarini
tasdiqlash, natijalarni ko'rib chiqish va takliflarni amalga oshirishni nazorat qilish vazifalarini
bajarishi, ichki audit faoliyatining tashkilot rahbarligidan mustaqil bo'lishini ta'minlashi lozim.
Hamidova G.R. ichki audit xizmatlari faoliyatining samaradorligini baholash mezonlari
nafaqat moliyaviy koʻrsatkichlarni, balki notijorat xarakterdagi koʻrsatkichlarni, jumladan,
xavflarni boshqarish samaradorligi, boshqaruv jarayonlarining takomillashuvi va ichki
nazoratning mustahkamlanishini ham oʻz ichiga olishi kerakligini qayt etadi [2, s. 82]. Bu
yondashuv ichki audit xizmatlarining roʻli va ahamiyatini kengaytirishga yordam beradi.
Kadrlar salohiyatini oshirish yo'nalishida oliy ta'lim muassasalarida "Ichki audit"
yo'nalishini rivojlantirish, ichki auditorlar uchun maxsus malaka oshirish dasturlarini ishlab
chiqish va amalga oshirish, shuningdek xalqaro sertifikatlar (CIA, CGAP, CISA va boshqalar)
olishni rag'batlantirish muhim. Qolaversa, ichki auditorlarning kasbiy birlashmasini tashkil etish
orqali tajriba almashish, malaka oshirish va kasbiy standartlarni rivojlantirish imkoniyatlari
kengayadi.
Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish yo'nalishida "Masofaviy audit" axborot tizimini
rivojlantirish, Big Data texnologiyalarini joriy etish, sun'iy intellekt va mashinali o'qitish
imkoniyatlaridan foydalanish orqali audit jarayonlarining samaradorligini sezilarli darajada
1540
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
oshirish mumkin. Bu moliyaviy operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatish, xavflarni oldindan
aniqlash va boshqarishga imkon beradi.
Audit
jarayonlarini
takomillashtirish
borasida
xavf-tahlilga
asoslangan
audit
yondashuvini keng joriy etish, samaradorlik auditini rivojlantirish va IT auditini joriy etish
muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, tashkilot faoliyatining samaradorligi, unumdorligi va
natijadorligini baholashga qaratilgan samaradorlik auditini rivojlantirish davlat boshqaruvi
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Nihoyat, shaffoflik va hisobdorlikni oshirish uchun ichki audit natijalari to'g'risidagi
hisobotlarni (davlat siri yoki qonun bilan qo'riqlanadigan boshqa sirni tashkil etuvchi
ma'lumotlar bundan mustasno) e'lon qilish amaliyotini kengaytirish, fuqarolar ishtirokidagi audit
tizimini rivojlantirish va audit takliflari ijrosini monitoring qilish tizimini takomillashtirish zarur.
Bu chora-tadbirlar audit faoliyatiga jamoatchilikning ishonchini mustahkamlashga,
shaffoflikni ta'minlashga va korrupsiyaga qarshi kurashga xizmat qiladi.
Xulosalar
Oʻzbekistonda ichki audit xizmatlari faoliyatini oʻrganish va tahlil qilish natijasida
quyidagi xulosalarga kelindi:
1.Mamlakatimizda ichki audit institutining rivojlanishi uchun muayyan huquqiy va
tashkiliy asoslar yaratilgan boʻlsa-da, amalda ichki audit xizmatlarining samaradorligi yetarli
darajada emas. Buning asosiy sabablari ichki audit xizmatlarining mustaqilligi yetarli darajada
taʼminlanmaganligi, malakali kadrlar yetishmovchiligi, metodologik taʼminotning zaifligi va
raqamli texnologiyalardan yetarli darajada foydalanilmasligidir.
2.Ilgʻor xorijiy tajribalar shuni koʻrsatadiki, samarali ichki audit tizimi tashkilot
faoliyatining samaradorligini oshirish, moliyaviy intizomni mustahkamlash va korrupsiyaga
qarshi kurashishning muhim vositasi hisoblanadi. Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va
Janubiy Koreya kabi mamlakatlar tajribasi ichki audit xizmatlarining mustaqilligi, professional
yondashuv, xavf-tahlilga asoslangan audit va raqamli texnologiyalardan keng foydalanish
samarali ichki audit tizimining muhim shartlari ekanligini koʻrsatadi.
3.Oʻzbekistonda ichki audit xizmatlari faoliyatini takomillashtirish uchun huquqiy
asoslarni takomillashtirish, tashkiliy tuzilmani takomillashtirish, kadrlar salohiyatini oshirish,
raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, audit jarayonlarini takomillashtirish hamda shaffoflik
va hisobdorlikni oshirish zarur. Bu chora-tadbirlarni amalga oshirish jarayonida xalqaro
standartlar va ilgʻor xorijiy tajribalarga tayanish, shu bilan birga milliy xususiyatlarni ham
hisobga olish lozim.
4.Davlat moliyaviy nazorati tizimida ichki auditning oʻrni va ahamiyatini kuchaytirish
uchun ichki audit xizmatlari nafaqat nazorat funksiyasini, balki maslahat berish va qoʻshimcha
1541
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
qiymat yaratish funksiyalarini ham bajarishi kerak. Buning uchun ichki auditorlarning
professional malakasi va mustaqilligini taʼminlash alohida ahamiyat kasb etadi.
5.Byudjet mablagʻlaridan samarali foydalanish, moliyaviy intizomni mustahkamlash va
korrupsiyaga qarshi kurashish vazifalari Oʻzbekiston uchun muhim ahamiyatga ega boʻlib, bu
vazifalarni samarali amalga oshirishda ichki audit xizmatlari muhim rol oʻynaydi. Shu bois, ichki
audit tizimini takomillashtirish Oʻzbekistonda davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish
jarayonining muhim tarkibiy qismi boʻlishi lozim.
Minnatdorchiliklar
Muallif ushbu tadqiqotni amalga oshirishda koʻmaklashgan barcha vazirlik va
idoralarning ichki audit xizmatlari xodimlariga, shuningdek qimmatli maslahatlar va takliflar
bildirgan ekspertlarga oʻz minnatdorchiligini bildiradi.
REFERENCES
1.
Asadov, T.M. (2023). Raqamli iqtisodiyot sharoitida ichki audit: muammolar va
istiqbollar. Moliya, 4, 56-68.
2.
Hamidova, G.R. (2023). Byudjet tashkilotlarida ichki audit xizmatlari faoliyatining
samaradorligini baholash mezonlari. Iqtisodiyot va taʼlim, 2, 78-86.
3.
INTOSAI. (2019). Oliy audit organlari xalqaro standartlari (ISSAI). Retrieved from
https://www.intosai.org/fileadmin/downloads/documents/open_access/ISSAI_100_to_400/
issai_200/issai_200_en.pdf
4.
Kollinz, D., & Mogelov, A. (2022). Davlat sektorida ichki audit: xalqaro tajriba va milliy
amaliyot. Xalqaro moliya, 5, 112-128.
5.
Mirzayev, F.A. (2023). Davlat moliyaviy nazorati va ichki audit xizmatlarining oʻzaro
hamkorlik mexanizmlari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 2, 89-103.
6.
OECD. (2022). Internal Control and Internal Audit: Ensuring Public Sector Integrity and
Accountability. Paris: OECD Publishing.
7.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2017). Taʼlim va tibbiyot muassasalarini
moliyalashtirish mexanizmini hamda davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada
takomillashtirish toʻgʻrisida: PQ-3231-son qarori, 2017-yil 21-avgust. Retrieved from
https://lex.uz/docs/3323258
8.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2021). Davlat moliyaviy nazorati tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida: PF-6300-son Farmoni, 2021-yil 27-avgust.
Retrieved from https://www.lex.uz/uz/docs/-5607471
9.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022). Oʻzbekiston Respublikasi Davlat byudjeti
xarajatlarining samaradorligini yanada oshirish va davlat moliyaviy nazorati organlari
1542
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
faoliyatini takomillashtirish toʻgʻrisida: PQ-128-son qarori, 2022-yil 14-fevral. Retrieved
from https://lex.uz/docs/5858712
10.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2024). Byudjet mablagʻlaridan foydalanish ustidan
moliyaviy nazoratni kuchaytirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida: PF-100-
son Farmoni, 2024-yil 10-iyul. Retrieved from https://lex.uz/docs/7015258
11.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2022a). Vazirlik va idoralarning ichki
audit xizmati toʻgʻrisidagi namunaviy nizomni tasdiqlash haqida: 416-son qarori, 2022-yil
1-avgust. Retrieved from https://lex.uz/docs/6136910
12.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2022b). Fuqarolar ishtirokidagi audit
oʻtkaziladigan obyektni aniqlash va davlat moliyaviy nazorati organlari faoliyati
samaradorligini jamoatchilik tomonidan baholab borish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni
tasdiqlash
haqida:
326-son
qarori,
2022-yil
10-iyun.
Retrieved
from
https://lex.uz/docs/6059068
13.
Qayumov, A.A. (2022). Oʻzbekistonda davlat moliyaviy nazorati tizimini takomillashtirish
istiqbollari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 3, 45-58.
14.
The Institute of Internal Auditors. (2017). International Professional Practices Framework
(IPPF).
Lake
Mary,
FL:
The
IIA
Research
Foundation.
Retrieved
from
https://na.theiia.org/standards-guidance/Pages/Standards-and-Guidance-IPPF.aspx
15.
Toshkentboyev, Sh.P. (2023). Ichki audit xizmatlari faoliyatini tashkil etishning xorij
tajribasi va uni Oʻzbekistonda qoʻllash istiqbollari. Moliya va bank ishi, 1, 112-125.
