ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
153
O`LIM JAZOSI JINOYATNI OLDINI OLISH UCHUN SAMARALI YECHIMMI?
Rasulova Ruxshona Zafar qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoiy odil sudlov fakulteti 1-kurs “B” potok 2-guruh talabasi.
e-mail:
rasulovaruxshona07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15150832
Annotatsiya.
Barchamizga ma’lumki, jazo tizimlari haqida so`z yuritayotganda o`lim
jazosi hech qachon chetda qoldirilmaydi. Ushbu jazo chorasining kelib chiqishi juda uzoq
tarixga borib taqalsada, haligacha dunyoning ko`plab mamlakatlarida oliy jazo sifatida
qo`llanib kelinmoqda. Mazkur maqolada o`lim jazosi jinoyatchilikka qarshi kurashda qanday
ahamiyat kasb etishi va uning inson huquqlariga ta`siri haqida so`z boradi.
Kalit so`zlar:
o`lim jazosi, insoniyat, jinoyatchilik, qatl, tarix, korrupsiya konstitutsiya,
inson huquqlari, jinoyat, shaxs.
IS THE DEATH PENALTY AN EFFECTIVE SOLUTION TO PREVENT CRIME?
Abstract.
As we all know, the death penalty is never left out when talking about penal
systems. Although the origin of this punishment dates back a very long time, it is still used as the
ultimate punishment in many countries of the world. This article discusses the importance of the
death penalty in the fight against crime and its impact on human rights.
Keywords:
death penalty, humanity, crime, execution, history, corruption, constitution,
human rights, crime, person.
ЯВЛЯЕТСЯ ЛИ СМЕРТНАЯ КАЗНЬ ЭФФЕКТИВНЫМ РЕШЕНИЕМ ДЛЯ
ПРЕДОТВРАЩЕНИЯ ПРЕСТУПНОСТИ?
Аннотация.
Как мы все знаем, смертную казнь никогда не забывают, когда речь
идет о пенитенциарных системах. Хотя это наказание возникло очень давно, оно до сих
пор используется в качестве высшей меры наказания во многих странах мира. В статье
обсуждается значение смертной казни в борьбе с преступностью и ее влияние на права
человека.
Ключевые слова:
смертная казнь, гуманность, преступление, казнь, история,
коррупция, конституция, права человека, преступление, личность.
So‘nggi paytlarda ijtimoiy tarmoqlarda o‘lim jazosining qo‘llanilishi jinoyatchilikni
kamayishiga olib kelishi haqida asossiz muhokamalar avj ola boshladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
Aslida, o‘lim jazosining bor yoki yo‘qligi jinoyatchilik darajasiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmaydi. Negaki, Chezare Bekkaria ta`kidlaganidek «jinoyatchilikni oldini olishda jazoning
shavqatsizligi emas, balki uning muqarrarligi ko‘proq ahamiyatga ega». Bu fikrlar ayni
haqiqatdir. Shunday ekan, o‘lim jazosi haqida gapirganda uning nafaqat huquqiy tomonini, balki
ijtimoiy, axloqiy va psixologik jihatlarini ham e’tiborga olish lozim.
Shunday bo‘lsa-da, ko‘plab davlatlarda, shu jumladan, O‘zbekistonda ham oliy jazo
sifatida o‘lim jazosi butun umrlik yoki katta muddatlarga ozodlikdan mahrum qilish jazosiga
almashtirilgan. Umuman olganda, o‘lim jazosi insoniyat abadiy tortishib o‘tadigan, aniq
to‘xtamga kelish qiyin bo‘lgan bahslardan biridir.
O‘lim jazosi
— qonun tomonidan yo‘l qo‘yiladigan oliy jazo turi bo‘lib, og‘ir jinoyatlari
uchun insonning qatl etilishi. O‘lim jazosi ijro etilayotgan vaqtda davlat tomonidan belgilangan
vakillar ishtirok etishi va aynan ular qatlni amalga oshirishlari shart, aks holda bu jarayon qotillik
deya baholanadi.
Hozirda dunyoning 130dan ortiq davlatida o‘lim jazosi qo‘llanilmaydi. Lekin insoniyat
borki, bu jazo turi ham mavjud. Butun dunyo huquqshunoslari baravar bu jazoga qarshi
chiqqanlarida ham uning yo‘qolib ketishiga ishonish qiyin. Yildan-yilga kamayib borayotgan
bo‘lsa-da, hali-hamon ko‘pchilik davlatlarda o‘lim jazosi muntazam qo‘llanilib kelinadi. Bu
davlatlar qatorida o‘zining huquqiy tizimi bilan barchaga o‘rnak bo‘lishga harakat qiladigan
AQSh ham bor. Yevropada esa aksincha, deyarli barcha davlatlar bu jazo turidan voz
kechishgan. Lekin tarix nuqtai nazaridan bu jazoni eng ko‘p qo‘llagan va takomillashtirgan xalq
sifatida Yevropa xalqini keltirishimiz mumkin.
O`zbekiston Respublikasi nuqtai nazaridan qaraydigan bo`lsak, bizda o‘lim jazosi
tayinlanadigan jinoyatlar soni bosqichma-bosqich kamaytirilib, bu jazo to‘liq bekor qilingan.
Shunga qaramasdan, ayrim fuqarolar tomonidan o‘lim jazosini tiklash, uni jinoyat
qonunchiligiga qayta kiritish haqida takliflar ham ilgari surilmoqda. Vaholanki, demokratik va
insonparvar g‘oyalarni oliy qadriyat darajasiga ko‘targan dunyodagi aksariyat davlatlarda o‘lim
jazosi bekor qilingan. Chunki yashash huquqi – har bir insonning tabiiy huquqi bo‘lib, unga bu
huquqni davlat emas, Yaratganning o‘zi ato etgan.
1994 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Jinoyat kodeksida 33 ta modda bo‘yicha o‘lim
jazosini tayinlashi mumkin edi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
155
Keyinchalik jinoiy jazolarni liberallashtirish natijasida 2008-yilgacha qonunchilikka
muvofiq ikki turdagi jinoyat, ya’ni javobgarlikni og‘irlashtiradigan holatlarda qasddan odam
o‘ldirish va terrorizm jinoyatlarini sodir etganlik uchun o‘lim jazosi nazarda tutilgan edi, 2008-
yil 1-yanvardan barcha jinoyatlar uchun bekor qilindi.
O‘zbekiston Respublikasida 2008-yilning 1-yanvaridan jinoiy jazo turi sifatida o‘lim
jazosi bekor qilinsin va uning o‘rniga umrbod yoki uzoq muddatga ozodlikdan mahrum etish
jazosi joriy etilsin.
1
Huquqshunos Farhod Primovning ta’kidlashicha, o‘lim jazosini qo‘llash jinoyatchilikka
qarshi kurashishda malakali yoki samarali yechim hisoblanmaydi.
“O‘lim jazosi bekor qilinganidan keyin jinoyatchilik soni ko‘payganmi, degan masalani
tahlil qilib ko‘rdik. Bilamizki, 2008-yilgacha qasddan odam o‘ldirgan shaxs uchun o‘lim jazosi
belgilangan edi. Hozir qasddan odam o‘ldirish holatlari ko‘paydimi? 2008—2021-yilgacha
qasddan odam o‘ldirish va qasddan odam o‘ldirishga suiqasd qilish holatlari 2 baravar
kamaygan. Ha, jazo bekor qilingandan keyin ham kamayish kuzatilgan. Yaʼni o‘lim jazosi
oxirgi, malakali yoki samarali yechim hisoblanmaydi. Yana bir jihati, ko‘plab davlatlarda o‘lim
jazosi belgilangan. Ammo jinoyatchilik kamayib qolgani yo‘q. Aksincha, ko‘paygan holatlar
ham bo‘ladi. Masalan, baʼzi davlatlarda korrupsiya uchun o‘lim jazosi belgilangan. Lekin har yili
qanchadan qancha odam mana shu jinoyatni sodir qiladi. Eng muhim masala jazoning qattiqligi
emas, jazoning muqarrarligidir”, — deya ta’kidlagan huquqshunos.
Shu bilan birgalikda yangi islohotlar haqida so`z yuritadigan bo`lsak, O`zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahrirda qabul qilinishi natijasida ham ko`pchilikni
qiynayotgan ma`lum bir savollarga javob topildi deb bemalol ayta olamiz. Ayniqsa, o‘lim jazosi
taqiqlanishi konstitutsiyaviy darajada belgilanishi insonparvarlikning muhim ifodasidir.
Yashash huquqi har bir insonning ajralmas huquqidir va u qonun bilan muhofaza
qilinadi. Inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir.
O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi.
2
Yashash huquqi har bir insonning ajralmas huquqi bo‘lib, qonun bilan himoya qilinadi.
Uning mazmuni shundaki, hech kimni ataylab hayotdan mahrum qilib bo‘lmaydi.
Shuningdek, yashash huquqi davlat zimmasiga inson hayoti xavf ostida qolmasligi uchun
hamma narsani qilish majburiyatini yuklaydi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 01.08.2005 yildagi PF-3641-son
2
O`zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi 25-moddasi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
156
Ushbu norma Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi
konvensiyada, shu bilan birga, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktda ham
nazarda tutilgan. Shaxsning yashash huquqi aynan tug‘ilgan paytdan boshlab vujudga keladigan
tabiiy va daxlsiz huquq, deb e’tirof etiladi hamda u davlatchilik va qonunlar mavjudligidan qat’i
nazar, shaxsga tegishlidir.
3
O‘lim jazosi bekor qilinganligi sivilizatsiyalashgan demokratik davlatning belgisidir.
O‘zbekistonda o‘lim jazosining bekor qilinganligi mamlakatimizda umuminsoniy
tamoyillar ustuvorligi va xalqaro andozalar amalga joriy etilganligidan darak beradi.
Konstitutsiyamizning 13-moddasida qayd etilishicha, O‘zbekiston Respublikasida
demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi,
sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Qolaversa,
O‘zbekiston qo‘shilgan birinchi xalqaro hujjat — Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining
3-moddasida «Har bir inson yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga egadir» deyilgan.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro Paktning 6-moddasida esa «Har bir
insonning yashash huquqi uning ajralmas huquqidir. Bu huquq qonun bilan muhofaza etiladi.
Hech kim o‘zboshimchalik bilan insonni yashash huquqidan mahrum qila olmaydi», deb
ta’kidlangan.
Shuningdek, mazkur xalqaro hujjatning BMT Bosh Assambleyasi 1989 yil 15 dekabrida
qabul qilgan o‘lim jazosini bekor qilishga qaratilgan ikkinchi Fakultativ bayonnomasi barcha
hukumatlarni o‘lim jazosini bekor qilishga chorlaydi. Shunday ekan, jinoyat va jazoni hal etish
masalasida inson hayoti ustuvor bo‘lishi lozim.
Xulosa o‘rnida
O‘zbekistonda o‘lim jazosining bekor qilinganligi insonparvarlik
va bag‘rikenglik tamoyillarining, xalqaro huquq me’yorlari umume’tirof etilgan prinsiplarining
bajarilishi ifodasidir.
Shu bilan birgalikda hozirgi kunda o`lim jazosi bekor qilingan
mamlakatlarda jinoyatchilik holatlari kamayganini, o`lim jazosini korrupsiya holatlarini oldini
olish maqsadini ko`zlab qo`llayotgan mamlakatlarda aksincha korupsiya holatlari rivojlanib
borayotganiga guvoh bo`lishimiz mumkin.
Fakt:
Odamxo‘r Chikatilo qo‘lga olingunga qadar to‘qqiz nafar begunoh inson uning
jinoyatlarida ayblanib, sud hukmi bilan otib tashlangan…
Ushbu keltirilgan fakt orqali ham o`lim jazosi ba’zi bir aybsiz insonlarning umriga zomin
bo`lganligi, ularning huquqlarini poymol qilishini ko`rishimiz mumkin.
3
https://parliament.gov.uz/articles/1462
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
157
Har qanday holatda ham inson hayoti eng oliy ne’mat, uni yo`qqa chiqarishga hech
kimning haqqi yo`q. Barcha tomonlarni hisobga olgan holda shuni aytishimiz mumkinki,
dunyodagi o`lim jazosi mavjud bo`lgan davlatlarda demokratiya va inson huquqlariga bo`lgan
qarashlar sustligini sezishimiz mumkin. Shunday ekan, bu holat nafaqat ayni bir davlat balki
butun dunyo aholisining muammosi hisoblanmog`i lozim. Shuningdek ushbu holatlarni oldin
olish maqsadida xalqaro inson huquqlarini himoya qiluvchi va boshqa tashkilotlar, o`z o`rnida
davlatlar o`z e`tiborlarini ayni shu masalaga chuqur qaratgan holda, barcha davlatlarda o`lim
jazosini bekor qilishga erishishlari mumkin, bu orqali inson huquqlari yanada mustahkamlanadi.
REFERENCES
1.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 01.08.2005 yildagi PF-3641-son
3.
https://parliament.gov.uz/articles/1462
https://daryo.uz/2023/03/14/ozbekistonda-olim-jazosi-bekor-qilinganidan-keyin-
jinoyatchilik-kopayganmi-huquqshunos-javobi
5.
