157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
XALQARO HUKUMATLARARO TASHKILOTLARNING HUQUQIY LAYOQATI
Rasulova Ruxshona Zafar qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoiy odil sudlov fakulteti 1-kurs “B” potok 2-guruh talabasi.
tel:+998-97-250-27-07. e-mail:
rasulovaruxshona07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163629
Annotatsiya.
Maqola xalqaro hukumatlararo tashkilotlar (XHT) ning huquqiy layoqati
(legal personality) masalasini tahlil qiladi. Unda XHTlarning huquqiy sub’yekt sifatidagi
mavqeyi, huquqiy layoqat manbalari, chegaralari va amaliy namoyon boʻlish shakllari
yoritilgan.
Maqolada XHTlarning shartnomalar tuzish, da’vo qilish, immunitetlar va boshqa
huquqlari misollar bilan tushuntirilgan.
Kalit so’z:
Xalqaro hukumatlararo tashkilotlar (XHT), huquqiy layoqat (legal
personality), xalqaro huquq sub’yekti, funktsional tamoyil, Birlashgan Millatlar Tashkiloti
(BMT), Vena konvensiyasi (1986), imtiyozlar va immunitetlar, xalqaro shartnomalar.
LEGAL PERSONALITY OF INTERNATIONAL INTERGOVERNMENTAL
ORGANIZATIONS
Abstract.
The article analyzes the issue of legal personality of international
intergovernmental organizations (IGOs). It covers the status of IGOs as legal entities, sources,
limits and forms of practical manifestation of legal personality. The article explains the rights of
IGOs to conclude treaties, sue, immunities and other rights with examples.
Keywords:
International intergovernmental organizations (IGOs), legal personality,
international legal entity, functional principle, United Nations (UN), Vienna Convention (1986),
privileges and immunities, international treaties.
ПРАВОСПОСОБНОСТЬ МЕЖДУНАРОДНЫХ МЕЖПРАВИТЕЛЬСТВЕННЫХ
ОРГАНИЗАЦИЙ
Аннотация.
В статье анализируется вопрос правосубъектности международных
межправительственных организаций (МПО). В нем рассматриваются вопросы статуса
НПО как юридических лиц, источники правоспособности, их границы и формы
практического проявления. В статье на примерах разъясняются права НПО заключать
договоры, предъявлять иски, иммунитеты и другие права.
Ключевые слова:
Международные межправительственные организации (МПО),
правосубъектность, международное юридическое лицо, функциональный принцип,
Организация Объединенных Наций (ООН), Венская конвенция (1986 г.), привилегии и
иммунитеты, международные договоры.
158
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ma’lumki, bugungi kunda xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquqda tutgan o’rni alohida
ahamiyat kasb etadi. Chunki davlatlar bilan bir qatorda xalqaro tashkilotlar ham xalqaro
huquqning asosiy subyektlari sifatida e’tirof etiladi.
Avvalombor xalqaro tashkilotlar tushunchasiga ta’rif berib o`tadigan bo`lsak,
xalqaro
tashkilotlar
– davlatlarning yoki hukumat qaramogʻida boʻlmagan milliy jamiyat
(assotsiatsiya)larning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, fan-texnika, madaniyat va shu kabi sohalarda
umumiy maqsadlarga erishish uchun tuzilgan uyushmasi, davlatlar oʻrtasidagi koʻp tomonlama
hamkorlikning eng muhim shakllaridan biri hisoblanadi
.
Xalqaro hukumatlararo tashkilotlarning
huquqiy layoqati deganda, tashkilotning huquqiy sub'ekt sifatida mustaqil huquq va
majburiyatlarga ega bo'lishi, shartnomalar tuzishi, da'volar qilishi va da'vogar bo'lishi,
shuningdek mol-mulkka ega bo'lishi kabilar tushuniladi. Xalqaro hukumatlararo tashkilotlar XIX
asga kelib paydo bo'la boshladi. Hozirgi kunda ular xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda katta
ahamiyat kasb etmoqda (ham butunjahon, ham mintaqaviy miqyosida), siyosiy, iqtisodiy va
xalqaro munosabatlarda faol ishtirok etmoqda. Xalqaro hukumatlararo tashkilotlar boshqa
davlatlar ularga tegishli huquq va majburiyatlarning berilishiga rozilik berganliklari sababli
hozirgi zamon xalqaro huquqi subyektlari hisoblanadilar.
1
BMT Nizomining 104-moddasida: "Tashkilot har bir a'zo davlat hududida o'z
funktsiyalarini bajarishi uchun zarur bo'lgan huquqiy layoqatga ega bo'ladi" deyilgan.
XHTlarning huquqiy layoqati xalqaro va milliy huquq tizimlarida farq qilishi mumkin. Professor
Catherine Brölmann shunday deydi:
"Xalqaro tashkilotning milliy huquq tizimidagi layoqati ko'pincha a'zo davlatlarning ichki
qonunchiligi yoki tashkilot bilan tuzilgan shtab-kvartira shartnomasi bilan belgilanadi. Bu
xalqaro darajadagi layoqatdan keskin farq qilishi mumkin.
2
"
Xalqaro tashkilotlarning davlatlararo xalqaro munosabatlarda tobora muhim o`rin
tutayotganligi, xalqaro masalalarni hal etishda xalqaro muvofiqlashtiruvchi tuzilma sifatida
namoyon bo'lishi, uning xalqaro huquq subyekti sifatida maqomini o`rganishni, asosiy
xususiyatlarini tadqiq etishni talab etadi. Xalqaro tashkilotlar o'z hududi, o'z aholisiga ega
bo'lmasa-da, ta'sis hujjatlariga muvofiq xalqaro huquq subyekti hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda, xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq subyektliligi shartnomaviy-huquqiy asosga
ega. Xalqaro tashkilot o'z faoliyatini amalga oshirishda uning ta'sis hujjatida belgilangan
vakolatlardan tashqariga chiqib keta olmaydi. Aynan mazkur holat ham xalqaro tashkilotlarni
universal huquq subyektlilikka ega bo'lgan davlatdan farqlab turadi. BMT Ustavi 104-moddasiga
1
Xalqaro ommaviy huquq: Oliy o'quv yurtlari uchun darslik: / Odilqoriyev
X.T., Ochilov B.E.; O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, Toshkent davlat yuridik instituti. - Toshkent: Adolat,
2007. - b 79
2
Catherine Brölmann "The Institutional Veil in Public International Law" 2007, p. 132
159
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
muvofiq Birlashgan Millatlar Tashkiloti o'z a'zolaridan har birining hududida o'z vazifalarini
bajarish va o'z maqsadlariga erishish uchun zarur bo'lib qolishi mumkin bo`lgan huquq
layoqatidan foydalanadi. Xalqaro tashkilotning huquq subyektliligi quyidagi to`rtta elementni o'z
ichiga oladi:
-huquq layoqati, ya'ni huquq va majburiyatlarga ega bo'la olish imkoniyati;
-muomala layoqati, ya'ni tashkilotning o'z harakatlari bilan xalqaro huquq va
majburiyatlarni bajara olish imkoniyati;
-xalqaro huquq ijodkorlik jarayonida ishtirok eta olish imkoniyati;
-delikt layoqat, ya'ni o'z harakatlari yuzasidan huquqiy javobgar bo'la olish qobiliyati.
3
Yuqorida keltirilgan fikrlardan shunga guvoh bo`lishimiz mumkinki, xalqaro
tashkilotlarni huquq subyekti sifatida e’tirof etishimiz uchun ularda ma’lum bir elementlar
mavjud bo`lishi lozim va bu elementlarning eng asosiylaridan biri esa xalqaro tashkilotlarning
huquq layoqati hisoblanadi. Umuman olganda xalqaro hukumatlararo tashkilotlarning huquqiy
layoqati tashkilotlarning xalqaro huquqda qanday asosida tashkil etilishi, ularning huquq va
majburiyatlari, shuningdek, boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan o'zaro
munosabatlardagi huquqi va imkoniyatlarini belgilovchi tamoyillar hisoblanadi. Misol tariqasida
shuni keltirishimiz mumkinki, Shanxay hamkorlik tashkiloti nizomining 15-moddasi
tashkilotning huquq layoqatiga bag’ishlangan:
ShHT xalqaro huquq subyekti sifatida xalqaro huquq layoqatiga ega. U har bir aʼzo
davlat hududida oʻz maqsad va vazifalarini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan huquq
layoqatiga ega.
ShHT yuridik shaxs huquqlaridan foydalanadi va, xususan:
— shartnomalar tuzish;
— ko‘char va ko‘chmas mulkni sotib olish va ularni tasarruf etish;
— sudlarda da’vogar yoki javobgar sifatida ishtirok etish;
— hisobvaraqlar ochish va pul mablag‘lari bilan operatsiyalarni amalga oshirish.
4
Ta’kidlanganidek, ayniqsa shartnomalar tuzishda xalqaro tashkilotlar huquq layoqating
o`rni alohida ahamiyat kasb etadi. Asosan xalqaro tashkilotlar ommaviy-huquqiy, xususiy-
huquqiy yoki aralash xarakterdagi shartnomalarni tuzish vakolatiga ega bo`ladilar. 1986-yilgi
davlatlar va xalqaro tashkilotlar yoki xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar huquq
to'g'risidagi Vena konvensiyasi xalqaro tashkilotlarning shartnoma tuzish tartibini belgilab
beradi.
3
Xalqaro tashkilotlar huquqi. O'quv qo'llanma. Ma'sul muharrir y.f.d., professor
A.Z. Muxammedjanov // Mualliflar jamoasi. - T.: TDYU nashriyoti, 2019. – b 35
4
Shanxay Hamkorlik Tashkilotining Nizomi 15-moddasi
160
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Amaliyotda bir tomonda xalqaro tashkilot ikkinchi tomonda davlat yoki xalqaro tashkilot
bo`lgan shartnomalar ko`plab tuzilgan.
5
Misol tariqasida 1947-yil 31-oktabrda BMT Bosh
Assambleyasining 169 (Il)rezolyutsiyasi bilan Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Amerika
Qo'shma Shtatlari hukumati o'rtasidagi Birlashgan millatlarning Markaziy muassasalari
qarorgohiga oid kelishuvni keltirishimiz mumkin.
Shu bilan birgalikda xalqaro tashkilotlarni xalqaro huquq subyektliligini ta’minlovchi
yana bir element bu xalqaro tashkilotlarning muomala layoqati hisoblanadi. Xalqaro
tashkilotlarning muomala layoqati xalqaro tashkilotlarning boshqaruv, tashkiliy, moliyaviy va
boshqa sohalarda qanday qilib o'zaro aloqalar va ijtimoiy munosabatlarni tashkil etish
imkoniyatlarini belgilovchi huquqiy va normativ asoslar majmui hisoblanadi. Ya’ni xalqaro
tashkilotlarning xalqaro munosabatlarga kirishish jarayonida muhim rol o`ynaydigan
elementlardan biri desak mubolag’a bo`lmaydi. Ko`rib turganimizdek, xalqaro ommaviy
huquqda xalqaro tashkilotlarning huquq va muomala layoqatlari muhim ahamiyatga ega va
xalqaro tashkilotlarni xalqaro huquq subyekti sifatida e’tirof etishimiz uchun zarur elementlardan
hisoblanadi.
Ta'sis hujjatlariga muvofiq barcha hukumatlararo tashkilotlar yuridik shaxs maqomiga
ega bo'ladilar. A'zo davlatlar ularni o'z vazifalarini bajarish uchun yetarli hajmda huquqlar
hamda muomala layoqati bilan ta'minlaydilar.
6
Shu o`rinda, xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq ijodkorlik jarayonida ishtirok eta
olish masalasiga to`xtaladigan bo`lsak, xalqaro tashkilotlar xalqaro huquq ijodkorligi jarayonida
muhim o'rin egallaydi. Ularning ishtiroki nafaqat normativ huquqiy asoslarni yaratishga, balki
global muammolarni hal qilish uchun xalqaro aloqalarni rivojlantirishga ham qaratilgan. Bunday
tashkilotlar orqali hukumatlar va boshqa manfaatdor tomonlar o'rtasida xalqaro hamkorlikni
ta'minlash imkoniyati yanada kuchayadi.
Yana bir muhim elementlardan biri sifatida xalqaro tashkilotlarning delikt layoqatini
keltirib o`tish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Delikt layoqat ya’ni xalqaro tashkilotlarning
javobgarligi. Xalqaro tashkilotlarning delikt layoqati, ularning xalqaro huquqiy maqomidan kelib
chiqadi va ularning harakatlari va qarorlari natijasida yetkazilgan zararlarga nisbatan
javobgarlikni ta'minlaydi. Bu element xalqaro tashkilotlar faoliyatini yanada aniq va shaffof
bo`lishga undaydi.
5
Xalqaro tashkilotlar huquqi. O'quv qo'llanma. Ma'sul muharrir y.f.d., professor
A.Z. Muxammedjanov // Mualliflar jamoasi. - T.: TDYU nashriyoti, 2019. – b 37
6
Xalqaro tashkilotlar huquqi. O'quv qo'llanma. Ma'sul muharrir y.f.d., professor
A.Z. Muxammedjanov // Mualliflar jamoasi. - T.: TDYU nashriyoti, 2019. – b 36
161
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Xalqaro tashkilotlarning javobgarligi asosan "Vena davlatlararo shartnomalari
to'g'risidagi konvensiya" (1969) va "Birlashgan Millatlar Tashkilotining xatti-harakatlari va foiz
konvensiyasi" asosida belgilanadi.
Yuqorida ta’rif berib o`tilgan elementlar xalqaro tashkilotlarning xalqaro subyektliligini
ta’minlovchi eng muhim elementlar hisoblanadi. Endigi navbatda ushbu elementlarning eng
asosiylaridan biri bo`lmish xalqaro tashkilotlarning huquq layoqati tushunchasiga yanada
chuqurroq yondashamiz. Xalqaro tashkilotlarning huquqiy tabiati a'zo davlatlarning umumiy
maqsad va manfaatlarining mavjudligiga asoslanadi.
Xalqaro tashkilotlarni qurishda davlatlarning suveren tengligi tamoyili yetakchilik qiladi.
Uning namoyon bo'lishi asosan quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
xalqaro tashkilotning shartnomaviy asosi;
ixtiyoriy a'zolik;
tashkilot qarorlarining asosan maslahat xarakteri;
uning davlatlararo tabiati; tashkilot ichida ham, undan tashqarida ham davlatlarning
suvereniteti va tengligini saqlash.
Xalqaro tashkilotning huquqiy tabiati uchun uning maqsad va tamoyillari, vakolatlari,
tuzilishi va boshqalar muhim ahamiyatga va kelishilgan shartnomaviy asosga ega.
Hozirgi kunda davlatlar xalqaro tashkilotlarni tuzishda ularga ma'lum huquqiy layoqat
beradilar, ularning quyidagi belgilari keng e'tirof etiladi:
huquq va majburiyatlarga ega bo'lish;
xalqaro huquq normalarini yaratish va qo‘llashda ishtirok etish;
xalqaro huquq me'yorlariga ehtiyotkorlik bilan rioya qilish.
Bu belgilar orqali davlatlar xalqaro huquqning yangi sub’ektini yaratadilar, shu bilan bir
qatorda xalqaro tashkilotlar davlatlar bilan bir qatorda xalqaro hamkorlik sohasida qonun
ijodkorligi, huquqni qo‘llash va huquqni muhofaza qilish funksiyalarini amalga oshirish
imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Xalqaro tashkilotlar o'z vazifalarini bajarish uchun zarur huquqiy vositalarga ega bo'lishi
kerak. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 104-moddasi ushbu maqsadlar uchun
"Birlashgan Millatlar Tashkiloti har bir a'zo davlat hududida o'z vazifalarini bajarish va
maqsadlariga erishish uchun zarur bo'lgan huquq layoqatiga ega bo'ladi"
7
. Shunga o'xshash
qoidalar aksariyat ta'sis hujjatlarida mavjud. Ta'sis hujjatlariga muvofiq barcha hukumatlararo
tashkilotlar yuridik shaxs magomiga ega bo'ladilar. A'zo davlatlar ularni o'z vazifalarini bajarish
uchun yetarli hajmda huguqlar hamda muomala layoqati bilan ta'minlaydilar.
7
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi 104-modda
162
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bunday hollarda davlatlar milliy qonunchilikka muvofiq yuridik shaxslarga qanday
huquq, imtiyozga ega bo'lib va majburiyatlar yuklasa, xalqaro tashkilotlarga ham xuddi mana
shulardan foydalanish huquqi berladi. Biroq xalqaro tashkilotlarning yuridik shaxs sifatidagi
holati tashkilotga a'zo bo'lgan va a'zo bo'lmagan davlat hududidagi faoliyatiga qarab farqlanadi.
Agarda tashkilot unga a'zo bo'lgan davlat hududida yuridik shaxs tarzida faoliyat olib
boradigan bo'lsa, u xalqaro huquqqa muvofiq beriladigan immunitet huquqini saqlagan holda
faoliyat olib bora oladi. Aksincha, tashkilotga a'zo bo'lmagan davlat hududidagi faoliyati esa
uning immunitet huquqini rad etgan holda o'sha davlatning oddiy yuridik shaxsi sifatida harakat
qilishiga olib keladi.
8
Xalqaro tashkilotlar shartnomaviy huquqiy layoqatga ega ekanligini yuqorida ta`kidlagan
edik, ya'ni ular o'z vakolatlari doirasida turli xil shartnomalar tuzish huquqiga ega. Davlatlar va
xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi yoki xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar huquqi
to'g'risidagi Vena konvensiyasining 6-moddasida "xalqaro tashkilotlarning shartnomalar tuzish
huquqi ushbu tashkilot qoidalari bilan tartibga solinadi"
9
. Konvensiyaning 2-bandida "tashkilot
qoidalari" deganda, xususan, ta'sis hujjatlari, ularga muvofiq qabul qilingan qarorlar va qoidalar,
shuningdek, tashkilotning o'rnatilgan amaliyoti tushunilishi aniqlangan.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 100-moddasiga binoan, Bosh kotib va
Kotibiyat xodimlari “Tashkilotdan tashqari hech qanday hukumat yoki hokimiyatdan
ko'rsatmalar so'ramasliklari yoki qabul qilishlari mumkin emas, ular o`zlarining faqat tashkilot
oldida javobgar bo`lgan xalqaro mansabdor shaxs oldin javobgar bo'lgan xalqaro mansabdor
sifatidagi obro’lariga putur yetqazadigan har qanday harakatlardan tiyilishlari kerak."
10
Har bir xalqaro tashkilotda moliyaviy resurslar mavjud bo'lib, ular asosan a'zo
davlatlarning badallaridan iborat bo'lsa-da, faqat tashkilotning umumiy manfaatlariga sarflanadi.
Xalqaro tashkilotlar ham davlatlarning ichki qonunchiligiga binoan yuridik shaxsning
barcha huquqlari bilan harakat qiladi. Xalqaro Mehnat Tashkiloti Nizomining 39-moddasida
XMT yuridik shaxsning barcha huquqlariga, xususan shartnomalar tuzish huquqiga, ko'char va
ko'chmas mulkni sotib olish va tasarruf etish huquqiga, shuningdek sud ishlarini qo'zg'atish
huquqiga ega ekanligini belgilaydi. Guvohi bo`lib turganimizdek, keltirib o`tilgan huquqlarnig
barchasi bevosita xalqaro tashkilotlarning huquq layoqati negizida vujudga keladigan huquqlar
hisoblanadi. Ushbu huquqlar orqali xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq subyektliligi darajasi
yanada mustahkamlanadi.
8
Xalqaro tashkilotlar huquqi. O'quv qo'llanma. Ma'sul muharrir y.f.d., professor
A.Z. Muxammedjanov // Mualliflar jamoasi. - T.: TDYU nashriyoti, 2019. – b 38
9
Davlatlar va xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi yoki xalqaro tashkilotlar o'rtasidagi shartnomalar huquqi
to'g'risidagi Vena konvensiyasining 6-moddasi
10
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 100-moddasi
163
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Xalqaro tashkilotlarning huquq layoqati masalasi haqida so`z yuritar ekanmiz ushbu
holatga doir amaliyotda yuzaga kelgan bir muammoli vaziyatni muhokama qilishimiz maqsadga
muvofiq bo`ladi.
Yevropa Ittifoqi va Britaniya (Brexit) Keysi
Vaziyat shundan iboratki, Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishi (Brexit) xalqaro
siyosat va iqtisodiyotda muhim voqea bo’lib, 2016 yil 23 iyunda o’tkazilgan referendumda
Britaniya aholisining 51.9% Yevropa Ittifoqidan chiqishni qo’llab-quvvatlagan. Bu holat esabir
necha oqibatlarga, xususan Yevropa Ittifoqining huquq layoqatiga ham o`z ta`sirini o`tkazmay
qolmagan. 2016 yilgi referendumda britaniyaliklar Ittifoqdan chiqishni tanladilar. Bu qaror
iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy oqibatlarga olib keldi:
Iqtisodiy O’zgarishlar: Brexitdan keyin Britaniyaning iqtisodiy barqarorligi ta’sirlandi.
Funt sterlingning qiymati pasayishi, investitsiyalar kamayishi va bozorlarning noaniqligi
kuzatildi.
Siyosiy Munozaralar: Brexit jarayoni davomida Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralar
murakkab va uzoq davom etdi. Britaniya hukumati ichida siyosiy kelishmovchiliklar yuzaga
keldi, shu jumladan bosh vazirlarning o’zgarish holati yuz berdi.
Shu bilan birgalikda, Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishi (Brexit) Yevropa
Ittifoqining huquqiy layoqati bilan bir qator jihatlar bilan bog’liq:
Brexit Yevropa Ittifoqining huquqiy tizimiga bevosita ta’sir ko’rsatdi. Britaniya,
Ittifoqning asosiy qoidalarini va qonunlarini o’z ichiga olgan barcha kelishuvlardan chiqdi, bu
esa Ittifoqning huquqiy layoqatini chekladi. Ittifoqning qonunlari va nizomlari Britaniya
hududida amal qilmaydi.
Brexitdan so’ng, Britaniya Ittifoq qonunlaridan ozod bo’lib, o’zining qonuniy bazasini
shakllantirish imkoniyatiga ega bo’ldi. Bu holat Yevropa Ittifoqining huquqiy layoqatini,
shuningdek, Britaniya va Ittifoq o’rtasidagi normativ huquqiy hujjatlar bilan bog’liq yangi
talablarni hamda talablarga muvofiq kelishuvlarni qayta ko’rib chiqishni keltirib chiqardi.
Britaniya va Yevropa Ittifoqi o’rtasida yangi siyosiy va iqtisodiy aloqalar o’rnatish
zarurati paydo bo’ldi. Bu savdo va investitsiya bo’yicha yangi kelishuvlar va shartnomalar
tuzishni talab qildi.
Britaniya Ittifoqdan chiqishi muhojirlik va ijtimoiy huquqlar bo’yicha yangi qoidalar va
tartiblarni joriy etdi, bu esa Yevropa fuqarolarining Britaniya hududida yashash va ishlash
huquqiga ta’sir ko’rsatdi.
Vaziyatdan shunga guvoh bo’lishimiz mumkinki, Britaniyaning Ittifoqdan chiqishi
Yevropa Ittifoqining huquqiy layoqatini ma`lum darajada cheklanishi va o`zgarishiga sabab
164
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
bo`lgan, bu esa o`z o`zidan huquq layoqatining tashkilotlar faoliyatida qay darajada muhim
ahamiyat kasb etishining yaqqol isbotidir.
Xulosa o`rnida shuni ta’kidlash joizki, xalqaro hukumatlararo tashkilotlar xalqaro huquq
va munosabatlar tizimida muhim rol o’ynaydi. Ular o’zining asosiy bitimlari orqali huquqiy
layoqatini belgilab, davlatlar o’rtasida shartnomalar tuzish, nizolarni hal qilish va tinchlikni
ta’minlashda faol ishtirok etadilar. XHTlar xalqaro huquq doirasida yuridik shaxs sifatida tan
olinadi va shartnomalar imzolash, sudlarga murojaat qilish va boshqa tashkilotlar bilan
hamkorlik qilish huquqiga ega bo`ladilar.
Xalqaro hukumatlararo tashkilotlar davlatlar tomonidan, ya’ni ularning kelishuvi asosida
yaratilishiga qaramasdan, xalqaro huquqda davlatlar bilan bir qatorda asosiy subyekt sifatida
e`tirof etiladi. Subyektlilikning ahamiyati esa, xalqaro tashkilotlarning bevosita huquq layoqati
doirasida amalga oshiradigan faoliyati, huquq va majburiyatlari bilan bog`liqligini e’tibordan
chetda qoldirmaslik lozim.
Shunday qilib, xalqaro hukumatlararo tashkilotlar xalqaro tizimda mustahkam o’rin
egallab, dunyo miqyosida tinchlik, xavfsizlik va hamkorlikni ta’minlashda muhim vazifalarni
bajaradi.
REFERENCES
1.
Xalqaro ommaviy huquq: Oliy o'quv yurtlari uchun darslik: / Odilgoriyev X.T., Ochilov
B.E.; O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, Toshkent davlat yuridik instituti. -
Toshkent: Adolat, 2007. - 487 b
2.
Xalqaro tashkilotlar huquqi. O'quv qo'llanma. Ma'sul muharrir y.f.d., professor A.Z.
Muxammedjanov // Mualliflar jamoasi. - T.: TDYU nashriyoti, 2019. - 185 bet.
3.
Catherine Brölmann "The Institutional Veil in Public International Law" 2007
Internet resurslari:
1.
2.
https://lex.uz/docs/2646414
https://unic.un.org/aroundworld/unics/common/documents/publications/uncharter/charter_
