170
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
ADABIYOT DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING HAYOTIY KO‘NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH TENDENSIYALARI
Abdullayeva Maftuna Odiljon qizi
Alfraganus universiteti Sharq filologiyasi kafedrasi o‘qituvchisi.
Tel: +99899 872-04-94.
e-mail:
maftunaabdullayeva784@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15163644
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
adabiyot
darslarida
o‘quvchilarning hayotiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish tendensiyalari, zamonaviy adabiyot darslari, hayotiy ko‘nikmalarni
rivojlantirish bosqichlari haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
tendensiya, hayotiy ko‘nikma, differensial yondashuv, interaktiv metodlar,
kreativlikni rag‘batlantirish, debatlar, multimedia taqdimotlar, interaktiv doskalar, formative
baholash, rubrikalar, portfolio, fasilitator.
ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ЖИЗНЕННЫХ НАВЫКОВ УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ
ЛИТЕРАТУРЫ
Aннотация.
В статье рассматриваются тенденции развития жизненных
навыков учащихся на уроках литературы, на уроках современной литературы, а также
этапы развития жизненных навыков.
Ключевые слова:
тенденция, жизненные навыки, дифференцированный подход,
интерактивные методы, стимулирование креативности, дебаты, мультимедийные
презентации, интерактивные доски, формирующее оценивание, рубрики, портфолио,
фасилитатор.
TRENDS IN DEVELOPING STUDENTS' LIFE SKILLS IN LITERATURE LESSONS
Abstract.
This article discusses trends in developing students’ life skills in literature
classes, modern literature classes, and the stages of developing life skills.
Keywords:
trend, life skills, differentiated approach, interactive methods, stimulating
creativity, debates, multimedia presentations, interactive whiteboards, formative assessment,
rubrics, portfolio, facilitator.
XXI asr texnologiya asri bo‘lib, hozirgi kunda ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar ongiga
salbiy ta’sir etadigan, ularning ma’naviy dunyoqarashini pasaytiradigan dasturlar soni ortib
bormoqda. Kelajagimiz egalari bo‘lgan yosh avlodni ham ma’nan, ham jismonan sog‘lom,
ajdodlarimizga munosib qilib tarbiyalash ta’lim tizimi oldida turgan muhim masaladir.
Mamlakatimiz prezidenti Sh.M. Mirziyoyev qator asarlari va ma’ruzalarida yosh avlod
tarbiyasi masalasiga a’lohida e’tibor qaratib, ularni milliy pedagogik qadriyatlar asosida
tarbiyalash, nazariy bilimlarni Sharq mutafakkirlarining ilmiy-ma’rifiy ijodiyotiga oid g‘oyalari,
171
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
pand-nasihatlari va o‘gitlari asosida madaniyatli, ma’naviyatli qilib shakllantirish lozimligini
uqtiradi.
Jumladan,
Prezident
raisligida
ma’naviy-ma’rifiy
ishlar
tizimini
tubdan
takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini kuchaytirish
masalalari bo‘yicha o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida quyidagi fikrlarni aytib o‘tdi: ―Agar
jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir. Biz yangi
O‘zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz, ikkita mustahkam ustunga tayanamiz.
Birinchisi-
bozor
tramoyillariga
asoslangan
kuchli
iqtisodiyot.
Ikkinchisi-
ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuchli ma’naviyat. Xalqimiz
orasida bilimsizlik, saviyasizlikni yo‘qotish, mamalakatimizni dunyo miqyosida rivojlangan
davlatlar safiga qo‘shishda milliy mafkuraning orni beqiyos. Shu bois Prezident mamlakatimiz
mafkurasining asosiy g‘oyasini ta’kidlab otdi: “Biz yashayotgan yangi O‘zbekistonning
mafkurasi ezgulik, odamiylik, gumanizm g‘oyasi bo‘ladi. Biz mafkura deganda, avvalo, fikr
tarbiyasini, milliy va umuminsoniy qadriyatlar tarbiyasini tushunamiz. Ular xalqimizning necha
ming yillik hayotiy tushuncha va qadriyatlariga asoslangan” [1],- deydi Sh. Mirziyoyev.
Аdabiy taʼlim tizimida oʼquvchilarning adabiyotga boʼlgan qiziqishi va bilimini toʼgʼri
yoʼnaltirish, darslikdan oʼquv materiallarining asosiy va muhim jihatlarini ajrata olish
koʼnikmalarini shakllantirish orqali adabiy tahlil kompetentsiyasini rivojlantirishda badiiy matn
ustida ishlashga oʼrgatish usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy matnni toʼgʼri tahlil va
talqin qila olish malakasi insonning umummadaniy saviyasi, maʼnaviy-maʼrifiy balogʼati,
dunyoni anglash salohiyati, hissiy-estetik idrokining taraqqiyoti uchun hissa qoʼshadi. [3,327-
334-b]
Zamonaviy adabiyot darslari o‘z mohiyatiga ko‘ra an’anaviy darslardan sezilarli darajada
farq qiladi. Ular nafaqat adabiy asarlarni tahlil qilishga, balki o‘quvchilarning shaxsiy
rivojlanishiga, ularning tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, kommunikatsiya va hamkorlik
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan.
Quyida zamonaviy adabiyot darslarining asosiy xususiyatlari keltirilgan:
1. O‘quvchiga yo‘naltirilgan ta’lim:
• Markazda o‘quvchi: Dars jarayonida asosiy e’tibor o‘quvchining faolligiga, uning o‘z
fikrini bildirishiga, munozaralarda ishtirok etishiga qaratiladi.
• Differensial yondashuv: Har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini, qiziqishlarini
hisobga olgan holda ta’lim berish.
• Mustaqil o‘rganish: O‘quvchilarga mustaqil ravishda ma’lumot izlash, tahlil qilish,
xulosa chiqarish imkoniyatini berish.
2. Interaktiv metodlar:
172
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
• Munozaralar: Asar mavzusi, qahramonlar xarakteri, muammolari yuzasidan
munozaralar tashkil etish.
• Rollari o‘yinlar: Asar qahramonlari rolini o‘ynash orqali o‘quvchilarning empatiyasini
rivojlantirish.
• Guruhli loyihalar: Guruhli loyihalar orqali hamkorlik ko‘nikmalarini shakllantirish.
• Kichik guruhlarda ishlash: Tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
• Debatlar: Bahsli mavzular yuzasidan debatlar tashkil etish, o‘z nuqtai nazarini himoya
qilish ko‘nikmasini shakllantirish.
3. Kreativlikni rag‘batlantirish:
• Ijodiy insholar: O‘quvchilarga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish imkoniyatini beruvchi
ijodiy insholar yozishni taklif qilish.
• She’rlar, hikoyalar yozish: Ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va adabiyotga bo‘lgan
qiziqishini oshirish.
• Rasmlar chizish, kollajlar yasash: Vizual tasavvurini rivojlantirish.
• Sahna ko‘rinishlari: Asar asosida sahna ko‘rinishlari tayyorlash va namoyish etish.
4. Texnologiyalardan foydalanish:
• Interaktiv doskalar: Dars jarayonini vizual tarzda boyitish.
• Onlayn resurslar: Ma’lumot izlash, elektron kitoblar o‘qish, interaktiv testlar ishlash.
• Multimedia taqdimotlar: Dars mavzusini yanada qiziqarli va tushunarli qilish.
• Ijtimoiy tarmoqlar: Adabiyotga oid guruhlar yaratish, munozaralar o‘tkazish.
5. Qadriyatlarga asoslangan ta’lim:
• Qadriyatlarni aniqlash va integratsiya qilish: Dars maqsadlarini aniqlashda qadriyatlarni
ham hisobga olish.
• Adabiy asarlarni tanlash: Qadriyatlarni aks ettiruvchi asarlarni tanlash.
• Qahramonlar xarakterini tahlil qilish: Qadriyatlarni ochib berish.
• Dars jarayoniga integratsiya: Munozaralar, rolli o‘yinlar, ijodiy topshiriqlar, loyihalar
orqali qadriyatlarni singdirish.
6. Baholash:
• Formativ baholash: O‘quvchilarga o‘z xatolarini tuzatish imkoniyatini berish.
• O‘z-o‘zini baholash va o‘zaro baholash: Tanqidiy fikrlash va o‘ziga baho berish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
• Rubrikalar: Baholash mezonlarini aniq belgilab berish.
• Portfoliolar: O‘quvchilarning o‘quv jarayonidagi yutuqlarini aks ettiruvchi portfolio
yaratish.
173
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
7. O‘qituvchining roli:
• Fasilitator: O‘qituvchi dars jarayonida faqatgina ma’lumot beruvchi emas, balki
o‘quvchilarni yo‘naltiruvchi, ularga yordam beruvchi rolini o‘ynaydi.
• Namuna bo‘lish: O‘qituvchi o‘zi qadriyatlarga sodiq bo‘lishi, o‘quvchilar bilan
munosabatida hurmat, adolat, mehribonlik kabi fazilatlarni namoyon etishi kerak.
• Qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish: O‘quvchilarni o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga,
ijodiy izlanishlarga rag‘batlantirish.
• Refleksiya qilish: Dars oxirida o‘quvchilar bilan birgalikda darsning qanday o‘tganligi,
nimalarni o‘rganganliklari haqida refleksiya qilish.
Zamonaviy adabiyot darslari o‘quvchilarni XXI asr ko‘nikmalariga ega, mustaqil fikrlay
oladigan, ijodiy, kommunikativ va hamkorlikka tayyor shaxslar sifatida shakllantirishga
qaratilgan. Bu jarayonda o‘qituvchi innovatsion metodlar, texnologiyalar va qadriyatlarga
asoslangan ta’limdan foydalanishi muhim.
Adabiyot darslarida o‘quvchilarning hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirish tendensiyalari
bugungi kunda juda dolzarb bo‘lib, ta’lim jarayoniga yangicha yondashuvni talab etadi. Bu
tendensiyalar adabiyotni shunchaki o‘tmish merosi sifatida emas, balki o‘quvchilarning shaxsiy
rivojlanishi, ijtimoiy hayotga moslashuvi va kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun muhim vosita
sifatida ko‘rishni nazarda tutadi.
Quyida adabiyot darslarida o‘quvchilarning hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga
qaratilgan asosiy tendensiyalarni keltiraman:
1. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish:
• Matnni tahlil qilish: O‘quvchilarga asar mazmunini chuqur tahlil qilish, muallifning
nuqtai nazarini, g‘oyalarini va qahramonlarning motivatsiyasini tushunishga yordam berish.
• Savol berish va munozara: Asar yuzasidan savollar berish, turli xil nuqtai nazarlarni
muhokama qilish va o‘z fikrini asoslash orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
• Muammolarni hal qilish: Asardagi muammoli vaziyatlarni aniqlash va ularni hal qilish
yo‘llarini topish orqali o‘quvchilarning muammolarni hal qilish qobiliyatini oshirish.
2. Kommunikatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish:
• Munozaralar va bahslar: Asar mavzulari bo‘yicha munozaralar o‘tkazish, o‘z fikrini
aniq va ravshan ifoda etish, boshqalarning fikrini tinglash va hurmat qilishni o‘rgatish.
• Insholar va taqdimotlar: Asarlar yuzasidan insholar yozish, taqdimotlar tayyorlash
orqali o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqini rivojlantirish.
• Guruh loyihalari: Asarlar asosida guruh loyihalarini amalga oshirish, jamoada ishlash,
vazifalarni taqsimlash va umumiy maqsadga erishish ko‘nikmalarini shakllantirish.
3. Hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish:
174
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
• Guruh muhokamalari: Asar yuzasidan guruhlarda muhokama o‘tkazish, turli xil
fikrlarni birlashtirish va umumiy xulosaga kelish orqali hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirish.
• Rollarga bo‘linib o‘qish: Asardagi rollarni taqsimlab o‘qish, qahramonlarning
xarakterini his qilish va ularning o‘rniga o‘zini qo‘yib ko‘rish orqali empatiya va hamkorlikni
rivojlantirish.
• Ijodiy loyihalar: Asarlar asosida teatr tomoshalari, sahna ko‘rinishlari va boshqa ijodiy
loyihalarni amalga oshirish orqali jamoaviy ish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
4. Shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash:
• Qadriyatlarni aniqlash: Asarlardagi qahramonlarning qadriyatlarini tahlil qilish, o‘z
qadriyatlarini aniqlash va ularni hayotda qo‘llashga o‘rgatish.
• O‘zini anglash: Asarlar orqali o‘z hissiyotlarini, xarakterini va qobiliyatlarini
tushunishga yordam berish.
• Motivatsiya va maqsad qo‘yish: Asarlardagi muvaffaqiyatli qahramonlardan o‘rnak
olish, o‘z maqsadlarini aniqlash va ularga erishish uchun harakat qilishga undash.
5. Axborot savodxonligini oshirish:
• Manbalarni baholash: Asar haqidagi turli xil manbalarni (maqolalar, tanqidlar, sharhlar)
baholash, ishonchli manbalarni aniqlash va ulardan foydalanishni o‘rgatish.
• Axborotni saralash: Katta hajmdagi axborotdan kerakli ma’lumotlarni ajratib olish va
ularni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
• Plagiatdan saqlanish: Axborotdan foydalanishda mualliflik huquqini hurmat qilish va
plagiatdan saqlanish qoidalarini o‘rgatish.
6. Texnologiyalardan foydalanish:
• Interaktiv darslar: Zamonaviy texnologiyalardan (proyektor, kompyuter, internet)
foydalanib, interaktiv darslar tashkil etish, o‘quvchilarning qiziqishini oshirish.
•Multimedia materiallari: Asarlar asosida yaratilgan filmlar, audiokitoblar,
animatsiyalardan foydalanish.
• Onlayn resurslar: Onlayn kutubxonalar, adabiy saytlar va platformalardan foydalanish
orqali o‘quvchilarni mustaqil o‘rganishga yo‘naltirish.
• Ta’lim sifatini oshiradi: Adabiyotni hayot bilan bog‘lash o‘quvchilarning fanga
qiziqishini oshiradi, chuqur tushunishga yordam beradi va xotirada uzoqroq saqlanishini
ta’minlaydi.
• O‘quvchilarni hayotga tayyorlaydi: Tanqidiy fikrlash, muloqot, hamkorlik kabi
ko‘nikmalar o‘quvchilarga kelajakda muvaffaqiyat qozonishda yordam beradi.
175
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
• Shaxsiy rivojlanishga ko‘maklashadi: Adabiyot orqali o‘zini anglash, qadriyatlarni
shakllantirish, empatiya kabi jihatlar o‘quvchining to‘laqonli shaxs sifatida kamol topishiga
yordam beradi.
O‘qituvchining roli:
Siz to‘g‘ri ta’kidlaganingizdek, bu tendensiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
o‘qituvchi muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchi:
• Bilimli bo‘lishi: Adabiyotni chuqur bilishi, turli nazariyalar va uslublardan xabardor
bo‘lishi kerak.
• Ijodkor bo‘lishi: Darslarni qiziqarli va interaktiv qilish uchun ijodiy usullardan
foydalanishi, o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undashi kerak.
• Fasilitator bo‘lishi: O‘quvchilarga to‘g‘ri yo‘nalish berishi, ularning fikrlarini hurmat
qilishi, munozaralarni o‘tkazishi va hamkorlik muhitini yaratishi kerak.
• O‘quvchilar bilan hamkorlik qilishi: O‘quvchilarning ehtiyojlarini hisobga olishi, ularga
moslashtirilgan topshiriqlar berishi va ularning fikrlarini inobatga olishi kerak.
• Baholash: Baholash tizimini ham o‘zgartirish kerak. Shunchaki faktlarni bilish emas,
balki tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va boshqa hayotiy ko‘nikmalarni baholash
muhim.
• O‘quv dasturi: O‘quv dasturini ham qayta ko‘rib chiqish kerak. Zamonaviy adabiyot
namunalariga e’tibor berish, o‘quvchilarning qiziqishiga mos bo‘lgan asarlarni tanlash muhim.
• O‘quv muhiti: O‘quv xonasini munozaralar, guruh ishlari va ijodiy loyihalar uchun
qulay bo‘lgan muhitga aylantirish kerak.
Xulosa qilib aytganda, adabiyot darslarida hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish - bu
o‘quvchilarni kelajakka tayyorlashning muhim yo‘li. Buning uchun o‘qituvchilar, o‘quv
dasturlari va baholash tizimlari birgalikda harakat qilishlari kerak.
Adabiyot darslarida o‘quvchilarning hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirish tendensiyalari
ta’limning sifatini oshirish, o‘quvchilarni hayotga tayyorlash va ularning shaxsiy rivojlanishiga
ko‘maklashishga qaratilgan. Bu tendensiyalarni amalga oshirish uchun o‘qituvchilar o‘z kasbiy
mahoratini doimiy ravishda oshirib borishlari, zamonaviy ta’lim metodlaridan foydalanishlari va
o‘quvchilar bilan hamkorlikda ishlashlari zarur.
REFERENCES
1.
Sh.M.Mirziyoyev. Ma’naviy-ma’rifiy ishlar ta’sirchanligini yanada oshirishga qaratilgan
vazifalar
muhokamasiga
bag‘ishlangan
videoselektor
yig‘ilishidagi
nutqi.
https://www.gazeta.uz, 2021-yil, 19-yanvar.
176
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
2.
Сайдахмедов Н. Янги педагогик технология мохияти ва замонавий лойихаси. -Т.:
1999. - 7-8 б.
3.
Сафо Матчонов. Бадиий матннинг ўқув таҳлили орқали ўқувчиларнинг адабиестетик
тафаккурини шакллантириш «Ўзбeк тилини соҳага йўналтириб ўқитишнинг илмий -
мeтодик асослари» мавзусидаги республика илмий-назарий анжуман материаллари,
2022 йил 4 июнь, 327-334 б.
4.
Мавлянов А. Педагогик технология тамойиллари асосида дарс машғулотларини олиб
бориш технологияси. Ўқув-услубий қўлланма. – Т.: 2010 . -117 б.
5.
Мавлянов А. Ўқув машғулотларини ташкил этишда таълим технологиялари. Ўқув
қўлланма. – Т.: 2013. -142 б.
6.
Abdullayeva M.O. Adabiyot darslarini zamonaviy yondashuvlar asosida tashkil etish
zarurati. Yosh olimlar axborotnomasi. Maxsus son, 4 (2023), ISSN 2181-5186, 70-73-
betlar.
7.
Abdullayeva M.O. Adabiyot darslarini tashkil etishda PISA xalqaro baholash dasturining
ahamiyati. “Ilm-fan va innovatsiya: muammolar, yechimlar va istiqbollar” xalqaro ilmiy-
amaliy konferensiya, 2024-yil, 17-18-may, 268-272-b.
8.
Mullaboyeva S.X va boshq. O‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini hayotiy vaziyatlarda
qo‘llash, fikrlash va muloqot qilish qobiliyatlarini baholash. Academic Research in
Educational Sciences Volume 3 | Issue 4 | 2022 ISSN: 2181-1385 Cite-Factor: 0,89 | SIS:
1,12 DOI: 10.24412/2181-1385-2022-4-1115-1122 SJIF: 5,7 | UIF: 6,1.
