Mart, 2025-Yil
86
XORIJDAGI QUROLLI TO’QNASHUVLARDA ISHTIROK ETISH JINOYATINI
OLDINI OLISH VA BARTARAF ETISH MASALALARI
Abdumutalibov Abdulxay Ikromjon o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti magistranti.
+998-90-018-11-97.
abdulxayabdumutalibov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15178163
Annotatsiya.
Yollanish jinoyati global tahdid sifatida dunyo boʻylab xavfsizlik va
barqarorlikka salbiy ta’sir koʻrsatmoqda. Xalqaro manbalarga koʻra, so‘nggi o‘n yillikda turli
davlatlarda yuz minglab odamlar yollanma askarlik faoliyatiga jalb qilingan. Xususan, Rossiya –
Ukraina, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika (MENA) hududlarida sodir bo‘layotgan harbiy
mojarolar ko‘plab fuqarolarning chet el qurolli guruhlariga qo‘shilishiga sabab bo‘lmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasida ham ayrim fuqarolarning iqtisodiy qiyinchiliklar, huquqiy ong
darajasining pastligi va diniy-ekstremistik tashviqot ta’sirida yollanma jangarilar safiga
qo‘shilish holatlari mavjud. Rasmiy manbalarga koʻra, 2015–2022-yillar oralig‘ida Suriya va
Iroqdagi qurolli guruhlarga qo‘shilgan Markaziy Osiyolik jangarilar soni 5 mingdan ortiqni
tashkil etgan. Shulardan taxminan 1500 nafari Oʻzbekiston fuqarolari bo‘lishi mumkinligi haqida
xalqaro ekspertlar fikr bildirgan. Afsuski bu ko’rsatkichlar Rossiya va Ukraina o’rtasidagi qurolli
mojaro fonida yana ham ortdi. Ushbu tezisda yollanish jinoyatini oldini olish uchun huquqiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va axborot-ma’rifiy chora-tadbirlar muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar:
yollanish, Jinoyat kodeksi, terrorizm, protocol, ijtimoiy himoya
Abstract.
Mercenarism as a global threat negatively impacts security and stability
worldwide. According to international sources, hundreds of thousands of people have been
involved in mercenary activities in various countries over the past decade. In particular, military
conflicts occurring in the Russian-Ukrainian, Middle Eastern, and North African (MENA) regions
are causing many citizens to join foreign armed groups.
In the Republic of Uzbekistan, there are also cases of some citizens joining the ranks of
mercenary militants due to economic difficulties, a low level of legal awareness, and the influence
of religious-extremist propaganda. According to official sources, between 2015 and 2022, the
number of Central Asian militants joining armed groups in Syria and Iraq exceeded 5,000.
International experts believe that approximately 1,500 of them may be citizens of Uzbekistan.
Unfortunately, these figures have increased even more against the backdrop of the armed conflict
between Russia and Ukraine. This thesis discusses legal, socio-economic, and informational-
educational measures to prevent recruitment.
Mart, 2025-Yil
87
Keywords
: mercenarism, Criminal Code, terrorism, protocol, social protection
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksining 154 – moddasida:
“Yollanish,
ya’ni nizolashayotgan davlatning fuqarosi yoki harbiy xizmatchisi hisoblanmagan yoxud nazorat
qilinib turgan nizolashayotgan davlat hududida doimiy yashamaydigan yoki hech qanday davlat
tomonidan qurolli kuchlar tarkibida rasmiy topshiriqni bajarish vakolati berilmagan shaxsning
moddiy manfaatdorlik yoki boshqa biron shaxsiy manfaatni ko‘zlab, o‘zga davlat hududida yoki
uning tarafini olib qurolli to‘qnashuvda yoxud harbiy harakatlarda qatnashish uchun yollanishi
—
besh yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
bilan jazolanadi.”
1
deb qat’iy belgilab
qo’yilgan. Qolaversa Jinoyat kodeksiga sharhlarda ham ushbu jinoyatga to’liq ta’rif berilgan
2
bo’lsada fuqarolarni huquqiy bilim darajasi yetarli darajada bo’lmaganligi yoki ayrimlar bila turib
shaxsiy manfaatni ko’zlagan holda chet elda sodir bo’layotgan qurolli nizolar ishtirokchilariga
aylanib qolmoqdalar. Buning oldini olish uchun qanday choralar ko’rish muhimligini ko’rib
chiqamiz.
1. Huquqiy bazani mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish
1.1. Mavjud qonunchilik va ularni takomillashtirish zarurati
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga koʻra, yollanishda ishtirok etish yoki uni
moliyalashtirish uchun 5 yildan 12 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Shu
bilan birga, 2019-yilda qabul qilingan
"Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash to‘g‘risida"
gi qonunda chet el harbiy harakatlarida qatnashgan shaxslarning fuqaroligini bekor qilish
imkoniyati ham ko‘zda tutilgan.
Biroq, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, faqat jazoni og‘irlashtirish bilan muammo hal
bo‘lmaydi. Masalan, Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston 2020-yildan buyon yollanmachilikni
tashkillashtirish va targ‘ib qilishga oid internet-kontentni bloklash bo‘yicha maxsus qonunlar
ishlab chiqdi. O‘zbekistonda ham bunday mexanizmlarni kengaytirish lozim.
1.2. Xalqaro hamkorlik va tajriba almashinuvi
Yollanmachilik transmilliy muammo bo‘lib, u faqat milliy miqyosda emas, balki xalqaro
darajada ham hal qilinishi lozim. O‘zbekiston BMT, SHHT va MDH doirasida terrorizm va
yollanmachilikka qarshi qator kelishuvlarga qo‘shilgan. Shu bilan birga, mamlakat quyidagi
yo‘nalishlarda xalqaro hamkorlikni yanada kuchaytirishi zarur:
1
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING JINOYAT KODEKSI UMUMIY QISM, 154 – modda 22.09.1994
2
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига шарҳ. Махсус қисм. Рустамбоев М.Х. 2016.
Mart, 2025-Yil
88
Interpol va boshqa xalqaro tuzilmalar bilan hamkorlikni kengaytirish orqali
yollanmachilik faoliyatida gumon qilinayotgan shaxslarni tezkor aniqlash.
Terroristik tashkilotlar bilan aloqador shaxslarni aniqlash uchun sun’iy intellekt asosida
monitoring tizimini joriy etish (masalan, AQSH va Yevropa davlatlarida bu tizim allaqachon
ishlatilmoqda).
Chet davlatlardan qaytayotgan fuqarolarni reabilitatsiya qilish va ularni nazorat qilish
bo‘yicha qat’iy mexanizmlar ishlab chiqish.
2. Iqtisodiy va ijtimoiy choralar
2.1. Iqtisodiy omillar: ishsizlik va kambag‘allik ta’siri
Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda ishsizlik darajasi 8,6% ni
tashkil etgan, yoshlar orasida esa bu ko‘rsatkich 13% dan yuqori bo‘lgan.
3
Statistik tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, yollanmachilik asosan iqtisodiy jihatdan zaif aholi qatlamlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli, quyidagi choralar dolzarb hisoblanadi:
Ish o‘rinlari yaratish dasturlarini kengaytirish, ayniqsa, ishsiz yoshlar uchun.
Mehnat migratsiyasiga borayotgan fuqarolar uchun huquqiy himoyani kuchaytirish.
Kasb-hunar va texnik ta’lim tizimini takomillashtirish, yoshlarni yuqori maoshli
kasblarga yo‘naltirish.
2.2. Ta’lim va huquqiy savodxonlikni oshirish
Xalqaro amaliyotlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim darajasi yuqori bo‘lgan jamiyatlarda
yollanmachilikka moyillik ancha past bo‘ladi. Misol uchun, Skandinaviya mamlakatlarida
yollanmachilik holatlari deyarli uchramaydi, chunki u yerda aholi o‘rtasida huquqiy madaniyat va
ta’lim darajasi yuqori.
O‘zbekistonda quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim:
O‘quv dasturlariga ekstremizm va terrorizm xavfi haqida maxsus darslarni kiritish.
Huquqiy savodxonlik bo‘yicha televideniye va ijtimoiy tarmoqlarda keng targ‘ibot
ishlarini olib borish.
Diniy ekstremizm va yollanmachilik targ‘ibotiga qarshi maxsus huquqiy kurslarni
universitetlarda joriy etish.
3. Axborot-ma’rifiy ishlarni kuchaytirish
3.1. Internetda yollovchilarga qarshi kurash
Bugungi kunda yollanmachilar asosan ijtimoiy tarmoqlar orqali odamlarni jalb qilishadi.
3
https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?end=2023&name_desc=false&start=2023&view=bar
Mart, 2025-Yil
89
So‘nggi yillarda Telegram, WhatsApp va Facebook kabi platformalarda yollovchilar
tomonidan olib borilgan yashirin targ‘ibot ishlari qayd etilgan.
O‘zbekiston quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirishi lozim:
Sun’iy intellekt yordamida shubhali kontentni aniqlaydigan tizimlarni joriy etish.
Targ‘ibotchilar tomonidan foydalaniladigan til va uslublarni aniqlab, ularga qarshi ma’rifiy
targ‘ibot kampaniyalarini tashkil qilish.
Jurnalistlar va blogerlarni jalb qilib, yollanmachilikka qarshi ommaviy axborot vositalari
orqali materiallar tayyorlash.
Xulosa.
O‘zbekistonda yollanish jinoyatini oldini olish uchun kompleks yondashuv zarur.
Huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy choralar bilan birga, keng ko‘lamli ma’rifiy ishlarni olib
borish ham muhim. Shu bilan birga, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanish va yoshlarning ta’lim darajasini oshirish yollanmachilik tahdidini
kamaytirishga yordam beradi. Faqat tizimli va uzoq muddatli strategiyalar orqali bu muammoni
hal qilish mumkin. Qolaversa tanganing ikki tomoni borligini unutmaslik lozim. Har doim ham
fuqarolar o’z xohishiga ko’ra ko’ra xorijiy mamlakatlardagi qurolli to’qnashuvlar ishtirokchilariga
aylanib qolmayabdilar, ular huquqiy bilimining yetarli emasligi va ehtiyotkorsizligi tufayli ushbu
qilmishning qurboni bo’lib qolmoqdalar. Shu sababli yuqorida berilgan takliflar o’rinli deb
hisoblayman.
REFERENCES
1.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING JINOYAT KODEKSI UMUMIY QISM, 154 –
modda 22.09.1994
2.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига шарҳ. Махсус қисм. Рустамбоев
М.Х. 2016.
3.
International Committee of the Red Cross. (1977). Protocol Additional to the Geneva
Conventions.
4.
Allaoua Layeb, 'The need for an international convention against mercenaries and
mercenarism', The African Journal of International and Comparative Law, October 1989
5.
Hague Convention respecting the rights and duties of neutral powers and persons in case
of war on land, 18 October 1907, League of Nations Treaty Series, vol. 54, p. 540.
(Hereafter: Hague Convention on the rights and duties of neutral powers and persons in
case of war on land).
