ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
962
YOLLANMA ASKARLIK VA YOLLANMA QO’SHINLARNING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Abdumutalibov Abdulxay Ikromjon o’g’li
O’zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti magistri.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237558
Annotatsiya.
Maqolada yollanma askarlikning asosiy rivojlanish bosqichlaridagi roli
tahlil qilinadi. Tarixiy misollar shuni ko‘rsatmoqdaki, birinchi bosqichda yollanma askarlik
professional askarning paydo bo‘lishiga, serjant va ofitser kadrlarning shakllanishiga, taktika,
strategiya, harbiy san’at va harbiy qurilish amaliyotining rivojlanishiga hal qiluvchi ta’sir
ko‘rsatgan. Birinchi bosqich oxiriga kelib, yollanma askarlik XXI asrda armiyani to‘ldirishning
keng tarqalgan usullaridan biriga - shartnoma asosidagi xizmatga aylangani qayd etiladi.
Yevropa davlatlari shakllanishining dastlabki davrida, bu davlatlarning byudjeti o‘z muntazam
qurolli kuchlarini saqlashga imkon bergunga qadar, yollanma armiyalar eng ko‘p talab
qilingan, degan xulosaga kelish mumkin. O‘z taraqqiyotining ikkinchi bosqichida, XX asr
o‘rtalarida yollanma askarlikning ma’lum darajada qayta jonlanishi yuz bergani kuzatilgan. Bu
holat asosan sovuq urush davri va mustamlakachilik tizimining parchalanishi jarayonida G‘arb
davlatlarining ta’sir doiralari kengaytirish uchun kurashi bilan bog‘liq bo’lgan. Xususiy harbiy
kompaniyalar (Private Military Companies) va maxsus xizmatlar o‘rtasidagi uzviy aloqa aynan
shu davrda namoyon bo‘lganini ta’kidlash mumkin. AQShning xususiy harbiy kompaniyalar
ko‘rinishidagi yollanma askarlikni yanada rivojlantirish va uni tashqi siyosat vositalaridan
biriga aylantirishdagi yetakchi rolini ham ko‘rib chiqamiz.
Maqolada Xususiy harbiy kompaniyalar sonining o‘sish tendensiyalari va ularning yirik
korporatsiyalarga birlashishi globallashuv jarayonlari hamda davlatning an’anaviy
vazifalarining bir qismini xususiy biznesga o‘tkazish jarayoni boshlanishi bilan o‘zaro
bog‘liqligi ta’kidlangan. Xususiy harbiy kompaniyalarga ham davlatlar, ham transmilliy biznes
tuzilmalari qiziqish bildirmoqda, degan xulosaga kelish mumkin. Xususiy harbiy kompaniyalar
faoliyatini davlat tomonidan qonuniylashtirish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy
oqibatlar va ushbu salbiy oqibatlarning oldini olish uchun zarur shart-sharoitlar haqidagi
xulosalar asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
xususiy harbiy kompaniyalar, peltastlar, loxoslar, yollanish.
STAGES OF DEVELOPMENT OF MERCENARY MILITARY SERVICE AND
MERCENARY ARMIES
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
963
Abstract.
The article analyzes the role of the mercenary in the main stages of
development. Historical examples show that at the first stage, mercenary service had a decisive
influence on the emergence of professional soldiers, the formation of sergeant and officer
personnel, and the development of tactics, strategy, military art, and military construction
practice. By the end of the first stage, it is noted that mercenary service has become one of the
most widespread methods of replenishing the army in the 21st century - contract service. It can
be concluded that in the early period of the formation of European states, mercenary armies
were most in demand, until the budgets of these states allowed them to maintain their regular
armed forces. In the second stage of its development, in the middle of the 20th century, a certain
revival of mercenary service was observed. This situation was mainly associated with the
struggle of Western countries to expand their spheres of influence during the Cold War and the
collapse of the colonial system. It can be noted that it was during this period that the close
connection between private military companies (Private Military Companies) and special
services was manifested. Let us also consider the leading role of the USA in the further
development of mercenary service in the form of private military companies and its
transformation into one of the instruments of foreign policy.
The article notes that the growth trends in the number of private military companies and
their merger into large corporations are interconnected with the processes of globalization and
the beginning of the process of transferring part of the traditional functions of the state to
private business. It can be concluded that both states and transnational business structures are
showing interest in private military companies. Conclusions about the possible negative
consequences of the legalization of the activities of private military companies by the state and
the necessary conditions for preventing these negative consequences are substantiated.
Keywords:
private military companies, peltast, loxos, mercenarism.
ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ НАЕМНОЙ ВОЙНЫ И НАЕМНЫХ АРМИЙ
Аннотация.
В статье анализируется роль наемнической войны на основных
этапах развития. Исторические примеры показывают, что на первом этапе
наемническая служба оказала решающее влияние на становление профессионального
солдата, формирование сержантских и офицерских кадров, развитие тактики,
стратегии, военного искусства и практики военного строительства. К концу первого
этапа отмечается, что наемническая служба стала одним из самых распространенных
способов пополнения армии в XXI веке - контрактной службой. Можно сделать вывод,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
964
что наемные армии были наиболее востребованы на ранних этапах становления
европейских государств, до того, как бюджеты этих государств позволили им
содержать собственные регулярные вооруженные силы. На втором этапе своего
развития, в середине XX века, наблюдается некоторое возрождение наемнической войны.
Такая ситуация во многом была обусловлена борьбой западных стран за
расширение сфер своего влияния в период холодной войны и крушением колониальной
системы. Можно отметить, что именно в этот период проявилась тесная связь
частных военных компаний со спецслужбами. Мы также рассмотрим ведущую роль
Соединенных Штатов в дальнейшем развитии наемнической войны в форме частных
военных компаний и превращении ее в инструмент внешней политики.
В статье подчеркивается, что тенденции роста числа частных военных компаний
и их слияния в крупные корпорации коррелируют с процессами глобализации и началом
процесса передачи части традиционных функций государства частному бизнесу. Можно
сделать вывод, что интерес к частным военным компаниям проявляют как государства,
так и транснациональные бизнес-структуры. Обоснованы выводы относительно
возможных негативных последствий государственной легализации деятельности
частных военных компаний и необходимых условий для предотвращения этих негативных
последствий.
Ключевые слова:
частные военные компании, пельтасты, локсо, вербовка.
Kirish.
So‘nggi paytlarda axborot maydonida xususiy harbiy kompaniyalar (XHK)
haqida ko‘proq so‘z yuritilmoqda. Hozirgi farazlarga ko’ra, yollanma askarlikning bu shakli
zamonaviy dunyoda tobora ommalashib bormoqda. Bunday tendensiyaning sabablari nimada va
yollanma askarlikning mohiyati qanday o‘zgardi?
“Yollanma askarlar yoki yollanma qo‘shinlar - davlat tomonidan boshqa mamlakatlarning
fuqarolaridan yollangan askarlar”
1
tushunchasining ensiklopedik ta’rifi o‘zining qisqaligi bilan
boshqa ta’riflardan ajralib turadi. Biroq, bu ta’rif “yollanma askar” va “yollanma qo‘shin”
tushunchalarini tenglashtiradi va bir narsa ekanligini anglatadi. 1977-yilgi Jeneva
konvensiyalariga birinchi qo‘shimcha Protokolda keltirilgan “yollanma askar”ning rasmiy ta’rifi
ancha murakkab. Yollanma askarlarga quyidagi shaxslar kiradi:
- qurolli to‘qnashuvda qatnashish uchun mahalliy yoki chet elda maxsus yollangan;
1
Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
965
- harbiy harakatlarda bevosita ishtirok etadigan;
-asosan shaxsiy manfaat ko‘zlab harbiy harakatlarda ishtirok etadi va unga
nizolashayotgan tomon yoki uning topshirig‘iga ko‘ra, ushbu tomonning qurolli kuchlari shaxsiy
tarkibiga kiruvchilarga beriladigan mukofotdan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan moddiy
mukofot va’da qilingan;
- nizolashayotgan tomonning fuqarosi ham, doimiy nizolashayotgan tomon nazoratidagi
hududda yashovchi shaxs ham emas;
- nizolashayotgan tomonning qurolli kuchlari shaxsiy tarkibiga kirmaydi;
- nizolashayotgan tomon bo‘lmagan davlat tomonidan o‘z qurolli kuchlari tarkibidagi
shaxs sifatida vazifalarni bajarish uchun yuborilmagan.
Ushbu ta’rifda “yollanma qo‘shin” tushunchasi e’tibordan chetda qolgan, bu to‘g‘ri emas.
Masalan, XIV-XV asrlarda Shveysariya armiyasi boshqa Yevropa davlatlariga o‘z
qo‘shinlarini yollash uchun taqdim etgan, ammo u chaqiruv asosida to‘ldirilgan, ya’ni “yollanma
askar” va “yollanma qo‘shin” tushunchalari bir xil emas.
Yuqorida keltirilgan ikkita ta’rif, boshqa o‘xshash ta’riflar singari, amaliyotda
uchraydigan yollanma askarlik turlariga to‘liq mos kelmasligi bilan ajralib turadi. Bu mutlaqo
tabiiy holat. Yollanma askarlik qadim zamonlardan beri mavjud bo‘lib, u yoki bu shaklda hamon
ma’lum darajada talab qilinmoqda.
2
Boshqa huquqiy me’yorlar kabi, xalqaro huquq nuqtayi
nazaridan yollanma askarlikka har tomonlama ta’rif berish urinishlari ham hayotdagi
o‘zgaruvchan vaziyatlardan orqada qolishga mahkumdir. Real hayot doimo huquqiy tizim
rivojlanishidan ilgarilab ketadi.
Yollanma askarlikning rivojlanish tarixida quyidagi eng muhim bosqichlar ajratib
ko‘rsatiladi:
- I bosqich - yollanma askarlikning harbiy xizmat instituti sifatida paydo bo‘lishi va
rivojlanishi, harbiy tashkilot shakli sifatida (miloddan avvalgi II - III asrlar - XIX asr);
- II bosqich - yollanma askarlikning qurolli mojarolar davrida davlat siyosatining vositasi
sifatida rivojlanishi (XX asr);
- III bosqich - yollanma askarlikning zamonaviy holati (XX asr oxiri - XXI asr boshi).
Birinchi bosqichning ba’zi xususiyatlari
2
Алибаева
Г.А. История наемничества: криминологический аспект. Вестник Астраханского
государственного технического университета, 2007. № 3.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
966
Qadimgi Yunoniston tarixi bo‘yicha mavjud ma’lumotlarni ko‘rib chiqsak, bu davrda
yollanma askarlik qo‘shinlarni to‘ldirish usuli sifatida vujudga kelgani haqida xulosa chiqarish
mumkin. Ma’lumki, Qadimgi Yunoniston shahar-davlatlari dastlab qo‘shin tuzishning fuqarolar
lashkari usulidan foydalangan. Falanga shaklida tuzilgan bunday qo‘shinlar qisqa muddatli
to‘qnashuvlarda va o‘z shaharlaridan uncha uzoq bo‘lmagan joylarda samarali harakat qilish
imkonini bergan. Nazorat qilinadigan hududning kengayishi, jangchilarni tayyorlashga bo‘lgan
talablarning ortishi va davlatlarning moliyaviy imkoniyatlarining ko‘payishi natijasida aholining
eng kambag‘al qatlamlari pul evaziga harbiy xizmatga jalb qilina boshlandi. Ular endi nafaqat
o‘z fuqarolari orasidan, balki chetdan ham yollangan professional askarlarga aylandi. Bundan
tashqari, o‘z aholisini mehnatdan ajratib qo‘ymaslik maqsadga muvofiq deb topildi.
Professional askarlardan foydalanish yaxshi tayyorgarlikdan o’tgan va obro‘li
jangchilarning zobit bo‘lishiga olib keldi. Bu zobitlar nafaqat jang qilish, balki jangni
boshqarish, tinchlik vaqtida askarlarni o‘qitish va qo‘shinlar harakati taktikasini o‘ylash
qobiliyatiga ega edilar. Keyingi harbiy tarixda armiyaning zobitlar qatlami faqat yuqori
tabaqalardan shakllantirilgan davrlar ham bo‘lgan. Biroq bu harbiy san’at rivojlanishi uchun eng
yaxshi davrlar emas edi. Aynan eng mohir askarlar zobit bo‘lgan davrda Qadimgi Yunoniston
harbiy san’atida muhim yangiliklar paydo bo‘ldi: qo‘shinlarni qurol turlari bo‘yicha bo‘lish,
yengil piyodalarni (peltaslar) shakllantirish, tepalik joylarda falangalarni alohida kolonnalarga
(loxoslarga) ajratish taktikasi, qanotlarda kuchlarni qayta taqsimlash (Epaminond taktikasi),
falangalarning chuqur joylashuvi, shuningdek, jang maydonidan qochishning oldini olish uchun
orqa tomonda to‘siq otryadlarini qo‘llash, kabilar. Shu davrda qo‘shinlarning o‘zini-o‘zi
ta’minlash tizimi o‘rniga intendantlik xizmati paydo bo‘ldi. Yunon yollanma qo‘shinlari
samaradorligiga Kichik Osiyo noibi Kirning o‘z ukasi, Fors shohi Artakserksga qarshi yurishi
yorqin misol bo‘ladi. Kir 13 ming tajribali yunon jangchisini yollagan edi.
3
Yurish paytida Kir
halok bo‘lgach, yunon yollanma askarlari “buyurtmachi”siz qolib, Fors podshohligi ichkarisidan
janglar bilan Qora dengizga chiqdilar va oz yo‘qotish bilan vatanlariga qaytdilar. Ana shu
zaminda Aleksandr Makedonskiyning qo‘shini va sarkardaning iste’dodi shakllandi.
Makedonskiy tarixda bir shaxsda bir vaqtning o‘zida jasur jangchi, mohir taktik va strateg
iste’dodi namoyon bo‘lgan sarkardalardan biridir. Yollanma askarlik Rim imperiyasida ham
qabul qilingan edi. Dastlab Rim respublikasi o‘z qo‘shinlarini militsiya tamoyili asosida va faqat
fuqarolaridan tuzgan.
3
Свечин А.А. Эволюция военного искусства. От древности до Наполеоновских войн. М.: Вече. 2017. 416 с.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
967
Zobitlar tarkibi tabaqalanish prinsipi bo‘yicha shakllanib, yaxshi tayyorgarlik ko‘rmagan
va tashabbussiz edi. Armiya asosan qattiq intizomga va eng yaxshi askarlardan saralangan
professional serjantlarga (senturionlarga) tayanardi. Bunday intizomli qo‘shin Rimning butun
Italiyani bo‘ysundirishini ta’minladi. Biroq Gannibal armiyasi va uning turli taktik usullardan
foydalanish mahoratiga duch kelganda, yaxshi serjantlar va zaif zobitlarga ega Rim armiyasi
og‘ir mag‘lubiyatga uchradi. Rim imperiyasi armiyasi respublika armiyasidan farqli ravishda
asosan yollanma askarlardan tashkil topgan edi. Rim imperiyasi Yevropadagi qo‘shnilaridan
ancha ilgarilab, harbiy qurilishning ko‘p an’analarini yaratdi. Bu an’analar hozirgi kungacha
dunyo armiyalarida ko‘zga tashlanadi. Jumladan, yangi shakllarda saqlanib qolgan yollanma
askarlik tajribasi ham shular jumlasidandir. Masalan, imperiya fuqarolaridan legionlar (soni
jihatidan hozirgi diviziyaga yaqin) tuzilgan bo‘lib, ular pretorian gvardiyasini tashkil etardi.
Viloyatlardagi legionlar yollanma askarlar bilan to‘ldirilib, ulardan yordamchi kogortalar
(soni jihatidan zamonaviy batalyonlarga yaqin) shakllantirilardi. Kogortada legioner-yollanma
askarlar o‘z tillarida so‘zlashishlari mumkin edi, ammo senturionlar faqat imperiya fuqarolaridan
iborat bo‘lib, buyruq tili yagona - lotin tili edi. Ijtimoiy ta’minotning yagona tizimi - jamg‘arma
va dafn kassalari yollanma askarlarga ham taalluqli edi. Eng muhimi, ular Rim fuqarosi bo‘lish
imkoniyatiga ega edilar. Shuningdek, senturionlarning zobit bo‘lish imkoniyati Rim armiyasiga
yetarli miqdorda professional askarlar va mohir zobitlarga ega bo‘lish imkonini berdi.
Rim imperiyasidagi yollanma askarlar imperiyaning rivojlanishiga sezilarli darajada hissa
qo‘shgan. “Yollanma qo‘shinlarning keng tarqalishi, ularning harbiy harakatlarda faol va
ko‘pincha hal qiluvchi ishtiroki, bir tomondan, va antik davlatlar harbiy tashkilotining asosi
hisoblangan fuqarolik lashkarining ahamiyati pasayishi, boshqa tomondan, yunon ijtimoiy-
siyosiy tuzumi - yunon polisining inqirozi va Rim imperiyasining tanazzulida muhim rol
o‘ynadi”
4
degan fikrga qo‘shilish qiyin. Rim imperiyasining qulashiga iqtisodiy ravnaqning
asosiy manbalaridan biri bo‘lgan keyingi bosqinchilik yurishlarining chegaralanishi sabab
bo‘lgan, degan fikr to‘g‘riroq ko‘rinadi. Yollanma askarlardan mohirona foydalanish Rim
imperiyasining qulashini tezlashtirishdan ko‘ra, uning gullab-yashnash davrini uzaytirgan.
Rim imperiyasi qulashi bilan davlat yana avvalgi feodalizm darajasiga qaytdi, Yevropada
esa Qorong‘u o‘rta asrlar davri boshlandi.
4
Алибаева
Г.А. История наемничества: криминологический аспект. Вестник Астраханского
государственного технического университета, 2007. № 3.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
968
Yollanma askarlik ma’lum muddat talab kamayib ketdi. O‘rta asrlar mayda va o‘zaro
urushlar bilan to‘lib-toshgan edi. Salib yurishlari esa feodal Yevropaning harbiy jihatdan
zaifligini yaqqol namoyon etdi, xolos.
Ma’lum ijtimoiy munosabatlar tufayli yollanma askarlarga bo‘lgan ehtiyoj aynan
Angliyada qayta paydo bo‘ldi. Lenniklar harbiy xizmatga chaqirilishdan qochib, yerdan mahrum
bo‘lmaslik uchun qirolga pul to‘lab qutular, “qirol esa yig‘ilgan mablag‘ga harbiy ishni tark
etmagan va yurishga jon-dili bilan boradigan ritsarlarni yollardi”
5
E’tiborli jihati shundaki, erkin
tabaqalar vakillari (zodagonlar, ruhoniylar, ozod dehqonlar) yollanma askarlikka faol qarshilik
ko‘rsatib, qirolning ortib borayotgan hokimiyatini cheklashga intildilar. Ular hatto “Buyuk
ozodlik xartiyasi”ga yollanma askarlikni taqiqlash bandini kiritishga erishdilar. “Biroq yollanma
askarlik g‘alaba qozondi, chunki u iqtisodiyotning yangi talablariga mos kelardi”
6
. Aynan
yollanma askarlar inglizlarga Uelsni zabt etish imkonini berdi.
Qirollar hokimiyatini mustahkamlashning o‘xshash jarayonlari Yevropaning boshqa
qismlarida ham ro‘y berdi. Moliyaviy ahvol o‘z armiyasini tuzish uchun yetarli bo‘lmasa-da,
yollanma askarlar xizmatini to‘lash uchun yetarli darajada mustahkamlangani sayin, yollanma
askarlik butun Yevropa bo‘ylab qayta jonlandi.
Biroq, o‘z xizmatlariga buyurtmasiz qolgan yollanma askarlar jiddiy muammolar manbai
bo‘lib qoldi. “Yollanma askarlar iloji boricha uzoqroq jangovar harakatlar olib borishga intilardi,
tinch davrlarda esa talonchilik va bosqinchilik bilan shug‘ullanardi”
7
. Bu vaziyatda faqat
Angliya yutib chiqdi. Ular o‘z hududidan tashqarida harbiy harakatlar olib borib, keraksiz bo‘lib
qolgan yollanma askarlarni o‘z mamlakatidan tashqarida qoldirdi. Harbiy xizmatdan
bo‘shatilgan yollanma askarlardan o‘z ichidan chiqqan tajribali qo‘mondonlar boshchiligida
mustaqil tashkiliy tuzilmalar shakllana boshladi. Italiya hududida bunday professional yollanma
askarlar guruhlari ba’zan shaharlarni egalladi, ularning boshliqlari (kondotyerlar) esa siyosiy
hokimiyatni qo‘lga kiritib, o‘troq hayot tarziga o‘tdi.
Ammo bunday harakatlar davlatlarning shakllanish jarayoniga zid bo‘lib, ularga qarshi
kurashish yo‘llarini topish zarur edi. Masalan, fransuzlar “yaxshi” yollanma guruhlardan davlat
armiyasining asoslarini shakllantirish va “yomon” yollanma guruhlarga qarshi kurashish uchun
foydalanish yo‘lini tutdi.
5
Шерр О. С. Частные военные компании как инструмент внешней политики США // Россия и Америка в
XXI веке. 2018. Выпуск 4 [Электронный ресурс]. Доступ для зарегистрированных пользователей.
6
Свечин А.А. Эволюция военного искусства. От древности до Наполеоновских войн. М.: Вече. 2017.
7
Шерр О. С. Частные военные компании как инструмент внешней политики США // Россия и Америка в
XXI веке.2018. Выпуск 4
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
969
XV-XVI asrlarda davlatlarning iqtisodiy salohiyati mustahkamlanib borgan sari, bu
davlatlarning qo‘shinlarini shakllantirish jarayoni yo militsiya tajribasini qayta tiklash asosida,
yoki yollanma qo‘shinlar salohiyatidan foydalanish asosida amalga oshirildi. Yollanma askarlar
bo‘linmalari tajribali jangchilardan iborat bo‘lib, ularga taktik san’atni egallagan tajribali
sarkardalar boshchilik qilardi. Feodal lashkarlari va professional jangchilar to‘qnashuvida natija
tabiiy edi. XVIII asrgacha Yevropadagi iqtisodiy sharoitlar faqat yollanma qo‘shinlar asosida
armiya tuzishga imkon began. Yagona istisno Shveytsariya bo‘ldi. Qadimgi Yunoniston va Rim
imperiyasi piyoda qo‘shinlarining yo‘qotilgan jangovar tajribasi Shveytsariyada qayta tiklandi.
XIV asrdayoq shveytsariyaliklar umumiy harbiy majburiyat asosida o‘z armiyasini
tuzishga majbur bo‘lganlar. Xizmatga chaqirilgan shaharliklar va o‘rmon kantonlari vakillaridan
tashkil topgan Shveytsariya armiyasining o‘ziga xos xususiyati qattiq intizom edi. O‘rmon
kantonlarining tog‘liqlari yashash sharoitiga ko‘ra qaroqchilik harakatlariga moyil edilar. Harbiy
xizmat yaxshi o‘lja olish imkoniyatini yaratgan va shu bilan jozibador bo‘lgan. Natijada,
“chaqiruv e’lon qilinganda ko‘ngillilar soni talab qilinganidan ko‘proq bo‘lardi”
8
. Shunga
qaramay, intizomiy tartib shunday ediki, chaqiruvga kelmagan shveytsariyalikning uyi va butun
xo‘jaligi vayron qilinardi. Jangda o‘zini tutish qoidalari ham qat’iy edi. Jangda chekinish o‘lim
bilan jazolanardi. Safdagi qo‘shni safdan chiqmoqchi bo‘lgan yoki dushmanni ayagan kishini
o‘ldirishi shart edi - asir olish taqiqlangan. Urush shveytsariyaliklar tomonidan dushman
askarlarini ham, bosib olingan shaharlar va aholi punktlari aholisini ham yo‘q qilish uchun olib
borilardi. Shveytsariyaliklarning safarbarlik tayyorgarligi bo‘yicha tajribasi ham noyob edi. Har
bir kantondagi barcha fuqarolar ro‘yxatga olingan bo‘lib, harbiy xizmatga chaqirilgan taqdirda
barcha zarur jihozlar va qurollarga ega bo‘lishlari shart edi. Vaqti-vaqti bilan tekshiruvlar
o‘tkazilib, fuqarolar to‘liq jihozlangan holda kelishlari talab etilardi. Ko‘rik paytida qurol
ishlatish qobiliyati ham tekshirilardi. Natijada, shveytsariyaliklar militsiya tizimiga asoslanib,
o‘rta asrlarda Yevropaning hech qanday yollanma armiyasiga teng kela olmaydigan eng jangovar
armiyani yaratishga muvaffaq bo‘ldilar. Shveytsariyaning ba’zi kantonlari o‘z qo‘shinlarini
boshqa davlatlarga (Fransiya, Gollandiya, Vatikan, Italiyaning ba’zi shaharlariga) yollash uchun
taqdim etardilar. Biroq bular yollanma qo‘shinlar edi, yollanma askarlar emas.
Izoh. Shveytsariya Qurolli Kuchlari bugungi kunda ham sifat jihatidan eng ilg‘or
armiyalar qatorida bo‘lib, umumiy harbiy majburiyatni, yuqori jangovar qobiliyatni va o‘ziga
xos safarbarlik tayyorgarligini saqlab qolmoqda.
8
Свечин А. А. Эволюция военного искусства. От древности до Наполеоновских войн. М.: Вече. 2017. 416 с.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
970
Shveytsariyaning har bir fuqarosi uyida barcha harbiy jihozlari va shaxsiy qurollarini
saqlaydi hamda har yili harbiy yig‘inlarga chaqiriladi. Zaxirada bo‘lishga imkon bermaydigan
yoshga yetganda, shveytsariyalik barcha harbiy jihozlarini, shu jumladan qurollarini topshiradi,
biroq shaxsiy foydalanish uchun pompali miltiq oladi
9
.
XVI asr boshlariga kelib, Yevropa davlatlarida markaziy hokimiyat mustahkamlanishi
natijasida feodal qo‘shinlaridan butunlay voz kechib, yollanma askarlardan iborat o‘z
qo‘shinlarini tuzishga kirishdilar. Yollanma askarlardan foydalanish armiyani tashkil etish,
jihozlash, o‘qitish va ta’minlash xarajatlaridan qutulish imkonini berardi. Harbiy kuch ishlatishni
talab qiladigan muayyan vazifalarni hal etish uchun vaqtinchalik harbiy bo‘linmalarni yollash
bilangina cheklanishardi. Yollanma armiyalarning jangovar qobiliyati hal qiluvchi darajada pul
ta’minotining miqdori va muntazamligiga bog‘liq edi, biroq tizimli kamchiliklar tufayli ularning
jangovar qobiliyati yuqori emas edi. Yollanma askarning o‘zini-o‘zi ta’minlash (qurol-yarog‘,
kiyim-kechak, oziq-ovqat bilan) vazifalarini bajarishi yollanma qo‘shinning nafaqat mol-mulk,
balki ayollar va bolalar bilan ham ulkan karvon bilan birga yurushiga olib kelardi. Biroq,
boshqacha misollar ham mavjud edi. Jumladan, Ispaniya armiyasi nafaqat turli millatlarning
sarguzashtchilaridan, balki musulmonlarni yarim oroldan haydab chiqarish uchun urushda
birlashgan o‘z aholisidan ham tashkil topgandi. Ispanlar Amerika qit’asidagi mustamlakalaridan
yollanma armiyani yaxshi ta’minlashga imkon beradigan katta resurslarni olishardi. Ispaniya
yollanma armiyasi qo‘shinlar harakati taktikasida, shu jumladan o‘qotar qurollarning paydo
bo‘lishini hisobga olgan holda, muvaffaqiyatlarga erishdi. Ispaniya yollanma armiyasida birinchi
marta karakol deb atalgan o‘qchilar safi paydo bo‘ldi, bu esa saflarni qayta tuzish orqali
mushketlardan uzluksiz o‘t ochishni ta’minlash imkonini berdi.
Izoh. Kreml polki namoyish etayotgan ba’zi rang-barang usullar o‘qotar qurollar bilan
bajariladigan saflanish usullaridan kelib chiqqan, biroq bu usullar namoyish maqsadida emas,
balki jangovar harakatlarni mashq qilish uchun qo‘llanilgan.
Biroq Niderlandiyaning yollanma armiyani muvaffaqiyatli tashkil etishi yanada e’tiborga
loyiq misol hisoblanadi. Bu muvaffaqiyatning negizida davlatning iqtisodiy imkoniyatlari hamda
Rim harbiy san’atining mohir bilimdoni bo‘lgan shahzoda Moris Oranskiy singari yuqori
ma’lumotli va g‘ayratli rahbarning mavjudligi yotardi. Dengizchilikdagi yutuqlari tufayli
gollandlar XVII asrga kelib o‘z davlatlarini Yevropaning boy savdo markaziga aylantirdilar.
Gollandiyaliklar uchun harbiy xizmat jozibador emas edi.
9
Самая милитаризированная страна. Военное обозрение. 2013.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
971
Armiya asosan yollangan nemislardan tashkil topgan bo‘lib, jangovar qobiliyati jihatidan
Yevropada hukmronlik qilayotgan ispan armiyasi bilan mutlaqo taqqoslanmas edi. Moris
Oranskiy harbiy xizmatchilarga pul mukofotlarini yil davomida muntazam va tizimli ravishda
(har 10 kunda) to‘lashni yo‘lga qo‘yishga erishdi. Bu saf tayyorgarligini qayta tiklash, harbiy
intizomni kuchaytirish, askarlarni istehkom qurish va boshqa muhandislik ishlariga jalb etish,
yuqori malakali ofitserlar korpusini shakllantirish, taktik tayyorgarlikni isloh qilish va uning
darajasini oshirish imkoniyatini yaratdi. Natijada Moris Oranskiy kichik Gollandiyada yollanma
askarlardan iborat Yevropadagi eng kuchli armiyani tuzishga va mintaqada ispan hukmronligiga
barham berishga muvaffaq bo‘ldi.
Keyinchalik, armiyani tuzish uchun yollanma askarlikdan foydalanish asta-sekin chaqiruv
asosida to‘ldirishga o‘z o‘rnini bo‘shatib berdi, shu bilan birga jangovar tayyorgarlik usullari,
jumladan safarbarlik zaxiralari ham rivojlantirildi. Yollanma qo‘shinlar harbiy qurilish
nazariyasi va amaliyoti, taktika, strategiya va umuman harbiy san’atning rivojlanishida katta
ijobiy rol o‘ynadi. Davlatlarning mustahkamlanishi, mudofaa va xavfsizlik sohasining asosiy
vazifalardan biriga aylanishi bilan harbiy xizmatga yollanma askarlarni jalb etishdan voz
kechilishi va milliy harbiy an’analar hamda harbiy maktablarning shakllanishi qonuniy jarayon
edi. Yevropada yollanma askarlik XIX asrdayoq barham topgan edi. Davlatlar o‘z mamlakatlari
ichida ham (xavfsizlik organlari va ichki qo‘shinlar orqali), tashqi siyosatda ham (qurolli kuchlar
vositasida) harbiy kuch ishlatish monopoliyasiga ega bo‘ldilar.
Yollanma askarlik rivojlanishining ikkinchi bosqichi va o’ziga xos ayrim
xususiyatlar
Muntazam armiyalarning tashkil etilishi amalda XX asrning ikkinchi yarmiga kelib
yollanma askarlar davlatlar uchun kerak bo‘lmay qolishiga olib keldi. Biroq, bu hodisa butunlay
yo‘q bo‘lib ketmadi, balki qo‘shinlarni to‘ldirish usullaridan biriga - shartnomali xizmatga
aylandi. Bundan tashqari, Sovuq urush tugagach, keng ko‘lamli harbiy to‘qnashuvlar xavfi
kamaygan bir paytda, XXI asr boshlarida ko‘plab mamlakatlarda shartnomali asosda qo‘shinlarni
to‘ldirish usuli asosiy bo‘lib qoldi. Garchi ba’zi davlatlar hamon chaqiruv tizimidan voz
kechishni rejalashtirmayotgan bo‘lsa-da, odatda bunday yondashuv yo milliy an’analar, yoki
davlatning harbiy xavfsizligini ta’minlash xususiyatlari bilan bog‘liq. Masalan, Norvegiya katta
safarbarlik resurslariga muhtoj bo‘lmasa-da, chaqiruv tizimidan voz kechmaydi. Norvegiyaliklar
uchun armiyada xizmat qilish nafaqat o‘zini to‘laqonli erkak sifatida anglash, balki jamiyatning
to‘laqonli fuqarosi sifatida tan olinish va davlat xizmatida ko‘tarila olish imkoniyati uchun ham
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
972
zarurdir. Rossiya Federatsiyasida 1992-yil 7-mayda o‘z qurolli kuchlarini tashkil etish
to‘g‘risidagi qaror qabul qilinishi bilan, shartnoma va chaqiruv asosidagi aralash to‘ldirish
tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish haqida qaror qabul qilindi
10
. Geografik va demografik
omillarni hisobga olgan holda, Rossiya uchun bunday to‘ldirish usuli eng maqbul hisoblanadi.
Yollanma askarlar rivojlanishining uchinchi bosqichidagi ba’zi xususiyatlar,
AQShning roli
Talab qilinmay qolgan bo‘lsa-da, yollanma askarlik hodisasi vaqti-vaqti bilan aniq
vaziyatlarda nafaqat XIX asrda, balki XX asrda ham namoyon bo‘ldi. Bu holat, ayniqsa, Birinchi
va Ikkinchi jahon urushlaridan so‘ng yaqqol ko‘zga tashlandi. Bu ko‘p jihatdan Birinchi jahon
urushi tugagach, ayniqsa mag‘lubiyatga uchragan Germaniyada, ko‘plab sobiq harbiylarning ish
topolmay qolishi bilan bog‘liq edi. “Ofitserlar korpusi keskin qisqartirildi. Biroq nemis
ofitserlarining tan olingan harbiy mahorati dunyoning boshqa qismlarida keng qo‘llanildi. 1927-
yilda Xitoy Respublikasi prezidenti generalissimus Chan Kayshi Gomindanning siyosiy
yo‘nalishini o‘zgartirib, o‘z uyida tartib va tozalik o‘rnatish” shiori ostida kommunistlarga qarshi
ochiq kurashga o‘tdi va shu bilan birga 60 nafar sovet harbiy maslahatchilaridan voz kechdi.
Ularning o‘rniga katta haq evaziga reyxsverning zaxiradagi ofitserlari yollandi”
11
.
Shu bilan birga, iste’fodagi nemis zobitlari Lotin Amerikasining bir qator mamlakatlari,
shuningdek, Otaturk davridagi Turkiyaning harbiy qurilishida muhim rol o‘ynadi. Ikkinchi jahon
urushidagi navbatdagi mag‘lubiyatdan so‘ng fashistlar Germaniyasining omon qolgan ko‘plab
ofitser va generallari aynan shu zamin asosida o‘z o‘rnini topdi.
Biroq bu misollarning barchasi yollanma askarlik amaliyotida ilgari uchramagan
yangilikni aks ettirmaydi.
Yollanma askarlikning dastlabki sifat jihatidan yangi xususiyatlari Sovuq urush davrida
mustamlakachilik tizimining yemirilishi boshlanishi bilan namoyon bo‘ldi, deb hisoblash
mumkin. Yollanma askarlarga bo‘lgan ehtiyoj ham ichki, ham tashqi omillar tufayli paydo
bo‘ldi, ammo bu ikki omil o‘zaro bog‘liq edi. Bu aloqadorlikning namoyon bo‘lishi Kongo
voqealari misolida yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Sobiq Belgiya Kongosi mustaqil deb e’lon qilingach, ichki vaziyatning beqarorlashuvi,
oq tanli aholining qirg‘in qilinishi va ularni himoya qilish uchun Belgiya qurolli kuchlari
bo‘linmalarining kiritilishi mamlakatda bo‘linishga olib keldi.
10
Указ Президента Российской Федерации от августа 1992 года.
11
Коновалов И.П. Солдаты удачи и воины корпораций. История современного наемничества.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
973
Sotsialistik yo‘nalishga moyil bo‘lgan Patris Lumumba boshchiligidagi markaziy
hukumatdan birinchi bo‘lib mamlakatning eng boy Katanga viloyatini boshqargan Moiz Chombe
mustaqillik e’lon qildi. Uning ortidan olmosga boy Janubiy Kasai viloyati ham mustaqillik e’lon
qildi. Katangadagi mis va uran konlarining boy zaxiralarini hisobga olgan holda, Chombe
xizmatiga yollanma askarlar otryadlari keldi. Ular orasida mashhur “yollanma askarlar qiroli”
Bob Dinar ham bor edi. U viloyatlarning ko‘p sonli oq tanli aholisini mahalliy qora tanlilar
to‘dalaridan himoya qilishda ham muhim rol o‘ynadi. Uning otryadlari mafkuraviy sabablar -
sotsialistik g‘oyalarni rad etish bilan ham harakatlanardi. Keyinchalik ularga Kuba "kontraslari"
otryadlari qo‘shilgani bejiz emas edi. Kongoda boshlangan fuqarolar urushi BMT Xavfsizlik
Kengashini aralashishga majbur qildi. BMTning keng ko‘lamli tinchlikparvarlik operatsiyasi
asosan Qo‘shma Shtatlar tomonidan moddiy jihatdan ta’minlandi. Dastlab bu operatsiya Kongo
bosh vaziri Patris Lumumba tomonidan ijobiy qabul qilindi. U BMT tinchlikparvar kuchlari
ayirmachilarga qarshi kurashda yordam berishiga umid qilgan edi. Ammo BMT tinchlikparvar
kuchlarining vakolati sotsialistik taraqqiyot yo‘lini tanlashga moyil bo‘lgan yetakchi
boshchiligidagi markaziy hukumatga yordam berish emas, balki faqat tinchlikni tiklash vazifasi
bilan cheklangan edi. Patris Lumumba SSSRdan yordam so‘rab murojaat qildi va nafaqat qurol-
yarog‘ va harbiy texnika, balki harbiy maslahatchilar ko‘rinishida ham yordam oldi
12
.
Xulosa.
Yollanma qo‘shinlar o‘z rivojlanishining dastlabki bosqichida (XIX asr
boshlarigacha) harbiy san’atning (taktikadan strategiyagacha) taraqqiyotida, harbiy qurilish
nazariyasi va amaliyotida, professional harbiy kadrlarni shakllantirish va tayyorlash tizimida
muhim rol o‘ynadi, hamda zamonaviy qurolli kuchlarni shartnoma asosida to‘ldirish tizimini
yaratishga asos bo‘ldi. Yollanma qo‘shinlarga bo‘lgan talab Yevropa davlatlari shakllanishining
ilk davrida, ya’ni markaziy hokimiyat muntazam armiyani ta’minlash uchun yetarli mablag‘ga
ega bo‘lmagan paytda eng yuqori darajada edi.
Ikkinchi bosqichda (XX asrning ikkinchi yarmigacha) yollanma askarlik eng kam talab
qilinadigan bo‘ldi. Bu davrda davlatlar muntazam qurolli kuchlarni saqlash imkoniyatiga ega
edilar. Biroq XX asrning ikkinchi yarmida mustamlakachilik tizimining parchalanishi
boshlanishi bilan yollanma askarlarga ma’lum ehtiyoj paydo bo‘ldi. Mustamlakachilik
qaramligidan ozod bo‘layotgan davlatlarni o‘z ta’sir doirasiga jalb qilish uchun kurashda G‘arb
mamlakatlari yollanma askarlardan foydalanishga majbur bo‘ldilar.
12
И. Евдокимов. Демократическая Республика Конго: «сердце Африки» – страна Патриса Лумумбы. К 55-
летию установления дипломатических отношений. Международная жизнь.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
974
Sotsialistik mamlakatlar esa o‘zlarining muntazam qurolli kuchlaridan zarur bo‘lgan
barcha hajmda foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lganlari sababli yollanma askarlardan
foydalanishga ehtiyoj sezmadilar.
Uchinchi bosqichda (XX asr oxiri - XXI asr boshlari) xususiy harbiy kompaniyalar
shaklida yollanishning qayta tiklanish tendensiyasi ko‘zga tashlanadi. Ushbu bosqichda XHKlar
harbiy faoliyatning keng ko‘lamini qamrab oladi, ammo o‘tmishdagidan farqli o‘laroq, jangovar
harakatlarda ishtirok etish oxirgi o‘rinda turadi.
Xulosa so’ngida dastlabki davrlarda ko’plab mamlakatlar yollanma askar va qo’shinkarga
ehtiyoj sezganlar va qaysidur ma’noda bu davlatlarning rivojlanishiga hissa qo’shgan. Lekin
hozirgi huquq ustuvor bo’lgan davrda yollanish jinoyati xalqaro hamjamiyatda davlatlar
o’rtasidagi diplomatic munosabatlarga putur yetkazibgina qolmay, ko’plab jamiyatdagi qatlamlar
orasida og’ir asoratlar qoldirmoqda.
REFERENCES
1.
Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона.
2.
Алибаева Г.А. История наемничества: криминологический аспект. Вестник
Астраханского государственного технического университета, 2007.
3.
Свечин А.А. Эволюция военного искусства. От древности до Наполеоновских войн.
М.: Вече. 2017.
4.
Шерр О. С. Частные военные компании как инструмент внешней политики США //
Россия и Америка в XXI веке. 2018. Выпуск 4
5.
Самая милитаризированная страна. Военное обозрение. 2013.
6.
Коновалов И.П. Солдаты удачи и воины корпораций. История современного
наемничества.
7.
Кубинцы на фронтах холодной войны. Где и зачем воевали солдаты Фиделя Кастро.
Военное обозрение, 19.06.2018.
8.
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the
Protection of Victims of International Armed Conflicts
9.
International Convention against the Recruitment, Use, Financing and Training of
Mercenaries, 4 December 1989, UN Doc.
10.
Денис Кириллов. Частные военные компании. Интервью с Г.Лукьяновым. Вести.
Экономика. 4.01.2019.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
975
11.
И.П. Коновалов, О.В. Валецкий. «Эволюция частных военных компаний» - Центр
стратегической конъюктуры, Пушкино.
12.
Е. Лосев Израильские ЧВК, Альманах Искусство войны, 22.03.2012г
13.
Percy, S. (2007). Mercenaries: The History of a Norm in International Relations. Oxford
University Press
14.
UN Working Group on the Use of Mercenaries (2018). Report to the Human Rights
Council, UN Doc.
15.
Montreux Document on Pertinent International Legal Obligations and Good Practices for
States related to Operations of Private Military and Security Companies during Armed
Conflict (2008), Part II.
