624
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
FUDBOL OYINIDA CHIDAMLILIK JISMONIY SIFATINI TARBIYALASH
Qashkinbaev Arislanbek Polatovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204800
Annotatciya. Umumiy chidamkorlik - sportchiga uzoq muddatli ishni bajara olish
imkoniyatini tug‘dirib beradi, bu esa, o‘z navbatida, sportchi organizmining barcha organ va
tizimlarini funksional imkoniyatlarining yuqoriligi bildiradi. Aynan shu holat, ya’ni organ va
tizimlaming funksional holatlari umumiy chidamlilik darajasini belgilovchi omil hisoblanadi.
Chidamlilikni o‘lchov me'zoni sifatida ma’lum vaqt va shiddat ichidagi mushak faoliyati
tushuniladi.
Kalit so’zlari: Chidamlilik sifati, Sport o‘yinlarida ham chidamlilik jismoniy,
sportchilarda chidamlilik,murakkab koordinatsiyali faoliyat.
EDUCATION OF THE PHYSICAL QUALITY OF ENDURANCE IN FOOTBALL.
Abstract. General endurance - provides an athlete with the ability to perform long-term
work, which, in turn, indicates a high functional capacity of all organs and systems of the
athlete's div. It is this condition, that is, the functional state of organs and systems, that is, the
factor determining the level of general endurance. The criterion for measuring endurance is
understood as muscle activity within a certain time and intensity.
Keywords: Endurance quality, Physical endurance in sports, endurance in athletes,
complex coordinated activity.
РАЗВИТИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ ВЫНОСЛИВОСТИ В ФУТБОЛЕ.
Аннотация. Общая выносливость позволяет спортсмену выполнять длительную
работу, что, в свою очередь, свидетельствует о высоких функциональных возможностях
всех органов и систем организма спортсмена. Именно это состояние, то есть
функциональное состояние органов и систем, является определяющим фактором общей
выносливости. Под критерием измерения выносливости понимается мышечная
деятельность в течение определенного времени и интенсивности.
Ключевые слова: Качество выносливости, физическая выносливость в
спортивных
играх,
выносливость
у
спортсменов,
сложнокоординированная
деятельность.
Angliyalik futbol mutaxassisi A.Ueyd, futbolchini chidamkorligini tarbiyalash, uni
musobaqa sharoitida doimiy o‘zgaruvchan va shiddatli faoliyatga tayyorlash bilan izohlanishini
e'tirof etadi. Darhaqiqat, futbol musobaqasini kuzata turib, sportchini katta ko‘lamdagi ishni,
doimiy raqib qarshiligida bajarishiga amin bo‘lamiz. Chidamlilik sifati deyarli barcha
sportchilarni tayyorgarligida muhim ahamiyat kasb etuvchi sifatlardan hisoblanadi.
625
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ma’lum sport turlarida esa, u eng asosiy, ahamiyatli jismoniy sifatlardan biri sifatida
qaraladi. Misol uchun, stayer yuguruvchilarida, chang‘i sporti bilan shug‘ullanuvchilarda,
veloshosseli sport bilan shug‘ullanuvchilarda, eshkak eshish kabi sport turlarida chidamlilik
sifatini rivojlanganlik darajasi sportchining musobaqa faoliyatida ko‘rsatadigan natijasiga
chambarchas bogliq bolmadi. Sport o‘yinlarida ham chidamlilik jismoniy tayyorgarligini
muhimligini alohida e'tirof etish mumkin. Futbol, basketbol, suv polosi kabi sport turlarida
chidamlilikni rivojlanganlik darajasi sportchilarda yuqori bo‘lishi talab etiladi. Uchinchi guruh
sport turlarida esa, misol uchun, yadro, nayza uloqtiruvchi yengil atletikachilar yoki suvga
sakrash sport turlari bilan shug‘ullanadigan sportchilarda chidamlilik yuqoridagi sport turlariga
nisbatan kamroq musobaqa sharoitida namoyon boladi va aksincha, bu kabi sportchilarni
faoliyatiga boshqa jismoniy sifatlar ko‘proq ta’sir etadi. Ba’zi sport turlari mavjudki ularda
chidamlilik yanada yaqqol namoyon bo‘lishi kerak.
Bularga zamonaviy beshkurash yoki o‘nkurash bahslarida ishtiroq etuvchi sportchilarni
ko‘rsatib o‘tsak bo‘ladi. Bu sportchilarning musobaqa faoliyati bizga ma’lumki, uzoq vaqt
davomida sportning bir necha yo'nalishlari bo‘yicha xususan, uzoq masofaga yugurish, uzoq
masofaga suzish, velosipedda uzoq masofalarni bosib o‘tish, qilichbozlik kabi sport
dissiplinalarini amalga oshirishligi bilan izohlanadi. So‘zsiz bu sportchilarning musobaqa
faoliyatlari eng murakkab va kuch-quvvat talab qiluvchilardan hisoblanadi. Demak, chidamlilik
barcha sportchilar uchun xos jismoniy sifat bo‘lib, u nafaqat sport musobaqalarida ishtirok etish
uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri kerak bo‘ladi, balki, o ‘quv-mashg‘ulotlar davomida katta hajmdagi va
shiddatdagi ish faoliyatini bajarishga, musobaqalarda o‘z startini kutish jarayonida, uzoq
muddatli chigal yozdi mashqlarini bajarishda, tez qayta tiklana olishda va boshqa bir qator
holatlarda kerak bo‘ladi. N.G.Qzolinning ta’kidlashicha, umumiy chidamlilikning yuqori
darajasi - bu sportchini salomatligini tasdiqlovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri sifatida
ta’riflanadi. Umumiy chidamkorlik - sportchiga uzoq muddatli ishni bajara olish imkoniyatini
tug‘dirib beradi, bu esa, o‘z navbatida, sportchi organizmining barcha organ va tizimlarini
funksional imkoniyatlarining yuqoriligi bildiradi. Aynan shu holat, ya’ni organ va tizimlaming
funksional holatlari umumiy chidamlilik darajasini belgilovchi omil hisoblanadi. Chidamlilikni
o‘lchov me'zoni sifatida ma’lum vaqt va shiddat ichidagi mushak faoliyati tushuniladi. Umumiy
chidamkorlik yuqori aerob imkoniyatlarni keltirib chiqaradi. Bu esa, nafaqat katta hajmdagi va
shuddatdagi ishni bajara olishni ta’minlaydi balki, mashqlarni bajarib bo‘lgandan so‘ng, tcz
qayta tiklana olish qobilyatini ham rivojlantiradi. Tez va oson qayta tiklana olish qobilyati esa,
mashqlar orasidagi pauzalarni kamaytiradi. Natijada sportchi mashg'ulotlarda kerakli yuklamani
olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
626
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Misol uchun, jismoniy mashqlarni siklik turlarida (yurish, yugurish, suzish va b.) berilgan
masofani eng kam vaqt ichida bosib o ‘tish vaqti hisoblanadi. Yakkakurashlarda yoki sport
o‘yinlarida hkrakatlanish faoliyatini berilgan samaradorlikda bajarish vaqti o‘lchanadi.
Murakkab koordinatsiyali faoliyat turlarida esa, (gimnastika, nafisli uchish va b.)
chidamlilikni o‘lchovi bolib, harakatni texnik tarafdan to‘g‘ri bajara olish stabilligi hisobga
olinadi. Demak, chidamlilikni o‘rganishda turli sport turlarida unga turlacha yondashish talab
etiladi.
Futbolchilarning chidamliligi deganda uchrashuvning boshidan oxirigacha o‘yin
faoliyatini hech bo‘shashtirmasdan davom ettira olish qobiliyati tushuniladi. Chidamlilikni yana
toliqishga qarshi tura olish qobiliyati sifatida tushunish ham mumkin. Sport amaliyotida to‘rt
toifa toliqish farqlanadi. Bular: aqliy, sensor, emotsional va jismoniy toliqishlar. Bu to‘rt toifa
toliqish futbolchiga ham xosdir. Tabiiyki, bular, ichida jismoniy toliqishning salmog‘i ko'proq.
Futbolchilarda chidamlilikni tarbiyalash usuliga to‘g‘ri yondashish uchun sportchilar
o‘yin faoliyati tizimini va o‘yin vaqtidagi ulaming zimmasiga tushadigan yuklamani hisobga
olish zarur.
Ma’lumki, futbolchilarning faoliyati bir - biriga zid bo‘lgan zonalarda kechadi: bir
tomondan qisqa vaqt maksimal shiddatda o‘tuvchi ish 5-8 sek.. (ichida tez yugurish, tezlashish,
sakrash, kurashish va shu singarilar); boshqa tomondan - o ‘yin vaqti 90 min. davom etadiki, bu
o‘rtacha ishga xos xususiyatdir. Agar o‘rtacha ishdan iborat mashg‘ulotning maksimal
shiddatdagi ishda salbiy ta’sir qilishni hisobga oladigan bo'lsak, unda futbolchining chidamlilik
tayyorgarligini amalga oshirish muammosini hal etishda, chuqur bilim va malaka ega bo‘lish
kerakligi ravshan bo‘ladi. Futbolchilardagi chidamlilikni tarbiyalash usullarini aniqlashda
ulardagi umumiy va maxsus chidamlilikni bir-biridan farqlash lozim. Umumiy chidamlilik
deganda, odatda, ishlarni xatto bir-biridan jiddiy tafovuti bo‘lgan ishlarni o‘rtacha darajada yoki
oshiqmasdan uzoq vaqt bajara olish qobiliyati tushuniladi. Maxsus chidamlilik futbolchilardan
talab etilgan sur’atni o‘yinning oxirigacha saqlab tura olish qobiliyatida namoyon bo‘lishidir.
Umumiy chidamlilikni rivojlantirish uchun, odatda, uzoq vaqt harakat qilish bilan bog‘liq
mashqlardan foydalaniladi.
Masalan, 800 2000 m. tez yurish, yugurish, 3-5 km.krosslar, changida yurish, suzish va
boshqalar. Bu mashqlar o‘rtacha sur’atda, hali sportchilar tayyorgarlik davrining dastlabki
bosqichida ekanida, ular hali ogir kuch bilan bajariladigan ishga tayyor bo‘lmaganlarida
bajariladi. Futbolchi jam oada egallangan o‘miga qarab 5,5 dan 14 km.gacha masofani bosib
o‘tadi. Bunda shiddatli harakatlar (tez yugurish, tezlashish) 5 min. vaqtni egallaydi, bu vaqt
oralig‘ida o‘yinchilar 1500 dan to 2500 m. gacha masofaga tez, ammo qisqa-qisqa qilib uzunligi
7-15-24 m.dan yuguriladi.
627
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu orada ular sekinroq yugurishga 25 dan 35 minutgacha, qadamlab yurish uchun esa 45
dan 57 minutgacha vaqt sarflashadi. Yuzaki qaraganda o‘yinchilar uchun shiddatli bo‘lmagan
yugurishga ko‘proq vaqt sarflangandek ko‘rinadilar. Ammo bu aslida 5 min ichidagi
jadallashish.
Tez yugurish va to‘p uchun kurashga sarf bo‘lgan juda katta kuchquvvatni qoplashga
ketadigan vaqtdir. Agar futbolchi faoliyati kuchli ruhiy holat vaziyatida va ulkan emotsional his -
hayojon bilan utishni hisobga oladigan bo‘lsak, bunga ham ozmuncha kuch-quvvat sarflanmaydi.
Biroq, o‘yin faoliyatini taxlil qilish shuni ko‘rsatbadiki, kuchli harakat faoliyatidan keyin
bo‘ladigan tanaffuslarda umumiy dastlabki holatni tiklab olish uchun ularda yetarlicha vaqt
bo‘lar ekan. Binobarin o‘yinchilami xuddi ana shunday faoliyat turiga tayyorlash kerak. Ba’zan
mashg‘ulotdagi ish hajmiga qarab, uning sifatini belgilashadi, bu batamom noto‘g‘ri. Katta
hajmdagi yuklamani bajarishning o‘zi maqsad qilib olinmasligi va epchillikni tarbiyalashning
asosiy vositasi, deb qaralmasligi lozim. Futbol sportning notsikl turidir, unda bajarilayotgan
harakat, futbolchilarning shiddati doimo o‘zgarib turadi. Shuning uchun u o‘ziga muvofiq
tayyorgarlikni talab qiladi. Jadalligi tez o‘zgarib turishi bilan bog‘liq bolig an ish, jadalligi bir
maromda bajariladigan ishga qaraganda ko‘p kuch-quvat sarflashni taqozo qiladi. Futbolchilarda
epchillikni tarbiyalayotganda ana shuni allbatta, hisobga olish kerak. Vegetativ vazifaga ega
bolmagan nafas olishning bajarilayotgan harakat forma va xarakteriga moslashuvini unutmaslik
lozim. Bunda nafas olish hamda nafas chiqarish uzviy ravishda harakat akti tuzilishiga kiradi.
Futbolchilarning nafas olishi changichining yoki stayerchi (uzok masofaga
yuguruvchi)ning nafas olishidan o‘zgachadir. Chidamlilikni tarbiyalashda irodaviy sifatlar ham
oldingi o‘rinlardan birida turadi. Muntazam uzoq davom etadigan ish sportchilardan ichki va
tashqi qiyinchiliklarni kuchli, qat’iy, zo‘r iroda bilan yengishni, ya’ni “barqaror iroda sifatlarini”
talab qiladi. Sportchi notsikl harakat yerdagi ishni bajarar ekan nisbatan qisqa vaqt ichidagi
qiyinchilikni, ammo jadal takrorlanadigan zo‘r berishni boshdan kechiradi. Futbolchilar o‘yin
jarayonida uchaydigan takroriy tez yugurish “portlovchi” o‘yin vaziyatlaridan keyin biron bir
jadal harakat faoliyatini bajarish, buning ustiga harakat ko‘tarilgan paytida o'zini shunga majbur
etishning qanchalik og‘ir ekanligini yaxshi biladilar. Futbolchilar chidamliligini tarbiyalashda,
asosan, organizmning kislorodsiz sharoitida, portlovchi qisqa vaqtdagi ishiga katta o ‘rin
beriladi.
Jadal ish orasidagi tanaffuslarda boyagi kislorod “qarzini” qaytarib beriladi. Maxsus
funksional tayyorgarlikka xos vazifalar o‘yin mashqlarini bajarayotganda ancha samarali hal
qilinadi. o‘z xarakterlari va emotsionalligi jihatidan ular uynga ancha mos tushishadi. Biroq
o‘yin mashqlarini to‘psiz mashqlar bilan birga qo‘shib olib borish zarur.
628
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Chidamlilikni takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulotlami yuklamaning beshta
belgisiga rioya qilgan holda o‘tkazish darkor: a) ishlash vaqti, b)ish qiyinligi, v) dam olish vaqti,
g) dam olishning xarakteri, d) takrorlash miqdori.Mashg'ulotning biror bir belgisining o‘zgarishi
uning yo‘nalishiga ta’sir etadi. Futbolchilarni uchrashuvlarga samarali tayyorlash uchun
mashg‘ulotning vosita va usullarini bir - biriga ko‘proq moslash kerak. Maxsus adabiyotlami
o’rganish natijasida, sportchilarni tayyorlash jarayonida, ulami chidamlilik sifatlarini
tarbiyalashni bir necha usullari keltiriladi. Futbolchilarni tayyorlashdt ham mazkur usullardan
foydalaniladi. Chidamlilikni tarbiyalashning “ bir tekis tarbiyalash” usuli Bu usulni qo'llash
orqali murabbiy birinchi usulga o‘xshab futbolchida umumiy chidamkorlikni shakllantiradi.
Organizmni organ va tizimlari mustahkamlanadi, harakatlar koordinatsiyasi yaxshilanadi.
Bu usuldan foydalanish o‘tish davrida va tayyorgarlik davrini boshida amalga oshirilish
tavsiya etiladi. Bir bosqichda bu tayyorgarlik shaklini amalga oshirish kerak. Usulni mohiyati
haqida gapirsak, unda mashg‘ulotlarda bir tekis ish faoliyati amalga oshiriladi. Ya’ni futbolchi
ma’lum ish shaklini bir me'yorda, tezlikda, belgilangan vaqt ichida amalga oshirishi talab etiladi.
Misol uchun, oddiy yugurish mashqini bir xil tezlikda 1 soat davomida bajarish
tushuniladi. Chidamlilikni tarbiyalashning “interval” usuli o‘yinchining o‘yin paytidagi samarali
harakati uchun uning organizmi yetarli miqdorda kislorod olib turishi zarur. Buning uchun
YuQCh (yurak qisqarish chastotasi) va SX (sistoliq hajmi) faol harakatlanlanuvchi faoliyat
mahalida o‘z optimumiga yetmogi lozim. Agar optimal YuQCh minutiga 180 - 190 martagacha
ursa, bu ko‘pincha SX ga bog‘liq tarzda keladi. Bunda shunday xulosa kelib chiqadiki, demak
SX ni oshirish uchun qulay sharoit yaratishga kumaklashgan foydali usuldir. Uncha uzoq
bo‘lmagan intervaldagi dam olishlarga taqsimlangan, qisqa-qisqa takrorlash shaklida
bajariladigan anaerob ishning katta samara berishi ma’lum. Anaierob parchalanishidan hosil
bo‘lgan maxsus usullar nafas olish jarayonida kuchli stimulyator bo‘lib xizmat qiladi. Bunda SX
ning eng katta bo‘lgan ish paytida emas, balki ish bajarilmay YuQCh pasaya boshlaganda, ya’ni
qisqa dam olish paytida yuzaga keladiki, bu kislarodni ko‘proq sarf qildiradi. Ish vaqti va dam
olish qay ravishda ma’lum tartibga solingan mashg‘ulot usuli intervalli usul deb nomlanadi.
Yuklama ana shu usul bo‘yicha bajariladigan YuQCh minutiga 180-200 marta urishi
lozim, dam olishning so‘nggi pallasida minutiga 120-140 marta urish kerak. Ish va dam olish
vaqti darsning maqsadiga muvofiq ravishda belgilanadi.
REFERENCES
1.
Азимов И.Г., Собитов Ш. Спорт физиологияси. Дарслик. Тошкент- 1998.
2.
Акрамов Р.А. Игровые и тренировычные нагрузки в футболе. Учебное пособие. Т.,
2000.
629
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
3.
Акрамов Р.А. Талипджанов А.И. Подготовка футбослистов высокой квалификатсии.
Учебное пособие. Ташкент, 1994.
4.
Акрамов Р.А.Футболные университеты XVII Кубка мира, Ташкент, УзГИФК, 2004.
5.
Артиков А.А., Алимжанов С.И., Шукурова Ш.Т. Укувуслубий кулланма. Т., 2014.
6.
Гаппаров З.Г. К вопросу о средствах психологической научных трудов. Ташкент,
2001.
7.
Годик М.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. М., ФиС, 1980.
8.
Исеев Ш.Т. Футбол жамоаларининг галаба цозонишида футболчиларнинг стандарт
вазиятларидан самарали фойдаланиш. «Педагогик таълим». Ж. № 2, 2003.
QOSIMSHA ÁDEBIYATLAR.
9.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
10.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666
11.
Jumaniyazov,
D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM
HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI
.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-400.
12.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
13.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №.
8. – С. 8-16.
