May, 2025-Yil
291
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING JISMONIY RIVOJLANISHI VA
JISMONIY TAYYORGARLIGINING AYRIM KO‘RSATKICHLARI VA
XUSUSIYATLARI
Qashkinbaev Arislanbek Polatovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15428014
Annotatsiya.
Ushbu tezisda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy rivojlanishi va
jismoniy tayyorgarligi darajasini aniqlovchi asosiy ko‘rsatkichlar tahlil qilinib,
Qoraqalpog‘iston Respublikasida olib borilgan kuzatuvlar asosida ayrim hududiy va ijtimoiy
omillarning ta’siri yoritilgan
.
Kalit so‘zlar
: Boshlang‘ich sinf, jismoniy rivojlanish, jismoniy tayyorgarlik,
Qoraqalpog‘iston, sog‘lom turmush tarzi.
Аннотация.
В данной тезисной работе проанализированы основные показатели,
определяющие уровень физического развития и физической подготовленности учащихся
начальных классов, а также освещено влияние отдельных региональных и социальных
факторов на основе наблюдений, проведённых в Республике Каракалпакстан.
Ключевые слова:
Начальные классы, физическое развитие, физическая
подготовка, Каракалпакстан, здоровый образ жизни.
Abstract
. This thesis analyzes the key indicators that determine the level of physical
development and physical fitness of primary school students, highlighting the influence of
specific regional and social factors based on observations conducted in the Republic of
Karakalpakstan.
Keywords:
Primary school, physical development, physical fitness, Karakalpakstan,
healthy lifestyle.
Bugungi kunda ta’lim tizimida sog‘lom avlodni tarbiyalash muhim strategik
maqsadlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalarning jismoniy
rivojlanishi va ularning jismoniy tayyorgarligi darajasi bolalik davrida asos solinadigan sog‘lom
turmush tarzining muhim ko‘rsatkichlaridandir. Maktab yoshidagi bolalarda harakat
faoliyatining yetarli bo‘lmasligi turli jismoniy nuqsonlar va salomatlik muammolariga olib
kelishi mumkin.
Qoraqalpog‘iston Respublikasining iqlimiy va ijtimoiy xususiyatlari, hududiy sport
infratuzilmasining yetarli emasligi ayrim holatlarda maktab o‘quvchilarining jismoniy faolligini
May, 2025-Yil
292
pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Shu sababli ushbu hududda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
jismoniy rivojlanish holatini chuqur tahlil qilish dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Hozirgi davrda sog‘lom avlodni tarbiyalash masalasi O‘zbekiston Respublikasi ta’lim
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Xususan, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining jismoniy rivojlanishi va tayyorgarlik holati ularning salomatligi, psixofiziologik
o‘sishi hamda kelajakdagi jismoniy faoliyatga munosabati shakllanishida muhim omil
hisoblanadi. Bolalik davrida jismoniy faollik darajasi past bo‘lishi salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin, shu sababli bu davrdagi rivojlanish jarayonlari chuqur o‘rganilishga loyiqdir
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 7-10 yosh oralig‘ini tashkil etadi. Bu yoshda ularning
skelet, mushak, yurak-qon tomir tizimi va nerv tizimi faol rivojlanadi. Shu bois bu yoshdagi
jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari nafaqat sog‘liqni mustahkamlash, balki psixomotor rivojlanish,
diqqat, tezkorlik, muvozanatni shakllantirish kabi jihatlar uchun ham muhimdir
Qoraqalpog‘iston Respublikasining Nukus shahri, Beruniy va To‘rtko‘l tumanlaridagi 5
ta maktabda olib borilgan kuzatuvlar natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishi va
tayyorgarlik holatida farqlar mavjudligi aniqlangan. Tadqiqotda ishtirok etgan 200 nafar
o‘quvchining (erkak va ayol jinsli) quyidagi ko‘rsatkichlari o‘lchab baholandi:
Bo‘y uzunligi (sm)
Tana og‘irligi (kg)
30 metrga yugurish natijasi (sekund)
Uzoqqa sakrash (sm)
30 soniyada o‘tirib-turish soni
O‘rtacha ko‘rsatkichlar quyidagicha bo‘ldi (8 yoshli guruh uchun): bo‘y – 127,4 sm;
og‘irlik – 26,1 kg; yugurish – 6,8 sek; uzoqqa sakrash – 115 sm; o‘tirib-turish – 16 marta.
Qishloq joylarda bu ko‘rsatkichlar shahar maktablariga nisbatan biroz past bo‘lib, bu
infratuzilma va o‘quv dasturlaridagi farqlar bilan bog‘liq [3].
Shuningdek, ota-onalarning farzandlarining jismoniy faolligiga bo‘lgan e’tibori, sport
to‘garaklarining mavjudligi, o‘qituvchilarning malakasi va maktabdagi sharoitlar asosiy ta’sir
omillari sifatida belgilandi. Ayrim maktablarda sport zallarining yo‘qligi yoki ularning
eskirganligi mashg‘ulotlarning sifatini pasaytiradi.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari har bir bolaning yosh va jins xususiyatlariga mos bo‘lishi
lozim. Mutaxassislar fikriga ko‘ra, boshlang‘ich sinfda harakatli o‘yinlar, estafeta, koordinatsion
mashqlar va sport elementlariga asoslangan o‘quv dasturlari eng samaralidir.
Yuqoridagi tahlillarga asoslanib, quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
May, 2025-Yil
293
1.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy rivojlanishi ularning umumiy salomatlik
holatini aniqlovchi asosiy omildir.
2.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida bu borada hududlararo farqlar mavjud bo‘lib,
infratuzilma va tarbiyaviy muhit asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillardir.
3.
Maktablarda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini takomillashtirish, sport zallarini
yangilash va ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish dolzarb masala hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduvaliyev, A. (2018).
Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi
. Toshkent: “Fan va
texnologiya”.
2.
G‘aybullayev, B. (2021). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy rivojlanishi va
sog‘lig‘i.
Ta’lim va fan
jurnali, №3.
3.
Jumaniyozova, G. (2020). Qoraqalpog‘istonda maktab o‘quvchilari salomatligi holati.
Pediatriya va sport tibbiyoti
, №2, 69-70.
4.
Karimov, D. (2019). Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tayyorgarlikni oshirish yo‘llari.
Ilm-
fan va ta’lim
, №6, 39–48.
5.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022).
Maktab sport infratuzilmasi
holati bo‘yicha hisobot
.
