630
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
GIGIENALIQ FAKTORLAR DENE TÁRBIYA QURALI SIPATINDA QOLLANILIWI
Qashkinbaev Arislanbek Polatovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204804
Annotatciya. Hár túrlı fizikalıq shınıǵıwlardıń nátiyjesi hár qıylı yamasa hár qıylıdaǵı
fizikalıq shınıǵıwlar birdey tárbiyalıq tásir kórsetiwi ámeliyatta tastıyıqlanǵan. Sonday eken, bul
fizikalıq shınıǵıwlar turaqlı birdey tásir ózgesheligine iye emesliginiń tastıyıǵı bolıp tabıladı.
Tayanish so`zleri: Gigienalıq sharayat, Fizikalıq shınıǵıwlar, Pedagogikalıq
process,tábiyaattıń sawallandırıwshı kúshleri, gigienalıq faktorlar.
Gigienalıq faktorlar
jeke hám jámiyetlik gigienası talapların óz ishine alıp, miynet
gigienası, awqatlanıw, dem alıw hám sırtqı ortalıqtıń zıyanlı faktorları hám basqalar fizikalıq
shınıǵıwlardı orınlaw (sabaq, ǵárezsiz shınıǵıwdı orınlaw, trenirovka) shınıǵıwlarında gigienalıq
talap hám normalardı saqlawdı talap etedi. Olar fizikalıq shınıǵıwlar tásirliligin, nátiyjeliligin
asırıwın ilimiy, ámeliy tárepten tastıyıqlaǵan.
Gigienalıq sharayattı jetkilikli dárejede támiyinlew, dene tárbiyası ushın paydalanılatuǵın
materiallıq-texnikalıq baza, sport úskeneleri, buyımlar hám ámeldegi kiyimler jaǵdayına
baylanıslı.
Fizikalıq shınıǵıwlar, tábiyaattıń sawallandırıwshı kúshleri hám gigienalıq faktorlardı
ratsional qóllaw insan salamatlıǵın bekkemleydi hám fizikalıq qábiletlerdi rawajlandıradı.
Fizikalıq shınıǵıwlar menen shuǵullanıw insannıń ómirlik iskerliginiń organikalıq
bólegine aylansaǵana dene tárbiyası sistemasınıń sawallandirılıwına baǵdarlanǵan principti
ámelge asırıwdıń múmkinshiligi boladı. Basqa tárepten, kerek bolǵan gigienalıq normalarǵa
ámel etilse ǵana fizikalıq shınıǵıwlar kerek bolǵan nátiyjesin beredi. Dene tárbiyasınıń arnawlı
quralı esaplanbasa da gigenalıq faktorlar dene tárbiyasınıń wazıypasın tolıq sheshiw ushın
áhmiyetke iye boladı.
Pedagogikalıq process qanshelli puqta shólkemlestirilmesin, awqatlanıw, uyqı kún
rejimine ámel etilmese, sonıń menen birge, shınıǵıw medicina talaplarına juwap bermeytuǵın
orınlar hám úskeneler menen ótkerilse, olar álbette nátiyjesiz boladı. Mine sol sebepli
mekteplerdegi dene tárbiyası programmalarına gigienaǵa tiyisli bilimler mazmunın ańlatiwshı
teoriyalıq maǵlıwmatlar ushın temalar usınıs etilgen. Olar dene tárbiyası processinen sırttaǵı
insannıń turmıslıq iskerligin qurawshı hám dene tárbiyası procesi quramındaǵı qurallar bolıp
tabıladı.
Fizikalıq shınıǵıwlar, eger olar dene tárbiyasınıń nızamlıqları negizinde qollanilmaytuǵın
bolsa, unamsız nátiyje beriwi, zárer keltiriw múmkin.
631
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Pedagog konkret sharayatlarda fizikalıq shınıǵıwlardıń tásirin biliwi hám esapqa alıwı,
bunda adamnıń organizmi pútin bir barlıq ekenligi hám hár qanday háreket onıń bir talay
organizm hám sistemalarınıń iskerligine tásir etiw hámde oǵan pútin bir tásir ótkeriwdi kózde
tutıw kerek.
Hár túrlı fizikalıq shınıǵıwlardıń nátiyjesi hár qıylı yamasa hár qıylıdaǵı fizikalıq
shınıǵıwlar birdey tárbiyalıq tásir kórsetiwi ámeliyatta tastıyıqlanǵan. Sonday eken, bul fizikalıq
shınıǵıwlar turaqlı birdey tásir ózgesheligine iye emesliginiń tastıyıǵı bolıp tabıladı.
Tárbiya processinde fizikalıq shınıǵıwlardıń nátiyjeli tásirin belgiley alatuǵın faktorlardı
biliw pedagogikalıq processti basqarıwdı ańsatlastıradı. Bul faktorlar tómendegishe toparlarǵa
bólinedi:
1. Oqıtıwshı hám oqıwshılardıń jeke xarakteristikası faktorı.
Tálim procesi óz-ara -
oqıwshılar oqıydı, oqıtıwshı oqıtadı. Sol sebepli fizikalıq shınıǵıwlardıń tásiri keń dárejede kim
oqıtıp atırǵanlıǵına hám kimlerdi oqıtıp atırǵanlıǵına, etikalıq sapalarına hám intálıǵı (intellekti)
na, fizikalıq rawajlanǵanlıǵına hám tayarlıǵı dárejesine, sonıń menen birge, baslanǵısh orınlay
alıw tájriybesi, qızıǵıwshılıǵı, háreket aktivligi hám de taǵı basqalarǵa baylanıslı.
2. Ilimiy faktorlar
–
dene tárbiyasınıń nizamlıqların tárepinen ańlanıwshı normasın
xarakterleydi.
Fizikalıq
shınıǵıwlardıń
pedagogikalıq,
psixologiyalıq,
fiziologiyalıq
ózgeshelikleri qanshelli tereń islep shıǵılǵan bolsa, pedagogikalıq wazıypalardı sheshiw ushın
olardan sonshalıq nátiyjeli paydalanıw múmkin.
3.
Mеtоdikalıq faktorlar
–
fizikalıq shınıǵıwlardan paydalanıwda ámel etiletuǵın júdá keń
mazmundaǵı talaplar toparın ulıwmalastıradı.
Fizikalıq shınıǵıwdı oqıtıw dawamında yamasa basqa pedagogikalıq wazıypanı sheshiw
ushın qollanılıp atırǵan metodika (fizikalıq qábiliyetti ashsın, ózlestiriwdi ańsatlastırsın) mısalı,
fizikalıq qábiletlerdi rawajlandırıwda tómendegiler esapqa alınadı, birinshiden fizikalıq
shınıǵıwdan kùtilip atırǵan nátiyje, yaǵnıy bul shınıǵıw menen qanday wazıypalar (bilim beriw,
tárbiyalaw, yamasa sawallandırıwshı) dı sheshiw; ekinshiden, fizikalıq shınıǵıwdıń dúzilisi,
statikalıq yamasa dinamikalıq shınıǵıwma, ciklik, atsiklik háreketpe yamasa basqasıma;
úshinshiden, múmkin bolǵan tákirarlaw metodikaları (bóleklerge ajıratıp yamasa shınıǵıwdı tolıq
orınlaw menen úyretiw maqsetke muwapıqpa, tákirarlawlar aralıǵında aktiv dem alıstı qóllaw
kerekpe yamasa passiv dem alıstı támiyinley aladıma hám taǵı basqalar). Fizikalıq
shınıǵıwlardıń bunday xarakteristikası qoyılǵan pedagogikalıq wazıypalardı sheshiw ushın dene
tárbiyası quralları hám metodların tańlaw imkaniyatın beredi.
Fizikalıq shınıǵıwlardıń nátiyjesi optimal tekseriwdi belgiley alıw arqalıǵana bolıwı
múmkin. Iskerlikte tekseriwdiń dawam etiw waqti hám de onıń intensivligi, tákirarlaw chastotası
(interval hám dem alıw), tákirarlawlar aralıǵındaǵı dem alıstıń xarakterine baylanıslı.
632
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Júklemeni basqarıwda joqarıda kórsetilip atırǵan jaǵdaylardıń óz-ara qatnası esabına
alınıwı shárt. Mısalı, shınıǵıwdıń orınlanıwında dawam etiw waqtınıń artıwı onıń intensivliginiń
tómenlewine alıp keliwi nizamlıǵı menen belgilengen.
Fizikalıq shınıǵıwdıń nátiyjesi onıń orınlaw usılına baylanıslı. Mısalı, arqanǵa úsh usıl
menen tırmasıp shıǵıw erkin usıl menen tırmasıp shıǵıwdan natiyjelilew bolıp tabıladı, sebebi
úsh usıl qollanǵanda biyikrekke shıǵıw múmkinshiligi boladı.
Fizikalıq shınıǵıw menen shuǵullanǵannan keyin organizmde arnawlı funktsional ózgeris
payda boladı hám ol málim waqıtqa shekem organizmde ız qaldıradi, saqlanıp turadı. Payda
bolǵan ózgeris fonında keyingi shınıǵıwdıń tásir nátiyjesi jáne de basqashalaw bolıwı múmkin.
Dáslepki hám sońǵı shınıǵıwda shınıǵiw natiyjeliligi artıwı yamasa tómenlewi múmkin.
Kóp jaǵdaylarda áyne birdey háreket wazıypası túrlishe usıllar menen orınlawǵa
bolatuǵın (mısalı: biyiklikke sekiriw ushın tuwrıdan yamasa azmaz shetirekten juwirıp keliw,
plankaǵa jaqın ayaq penen yamasa odan uzaǵıraq turǵan ayaq penen hám sekiriw múmkin hám
basqalar). Biraq bulardıń ishinde talay nátiyjeli usıllar da bar. Fizikalıq shınıǵıwlardıń háreket
wazıypasın maqsetke muwapıq túrde, talay nátiyjeli sheshiwge múmkinshilik beretuǵın orınlaw
usılların fizikalıq shınıǵıwlar texnikası dep ataw qabıl etilgen.«Texnika» sózi grekshe «maxorat»
mánisin ańlatadı.
REFERENCES
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980.
– 136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС.,
1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
QOSIMSHA ÁDEBIYATLAR.
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS
ISKERLIGINE
TEXNIKALÍQ
TAYARLÍǴÍ.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 664-666
633
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
9.
Jumaniyazov,
D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM
HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-400.
10.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM
OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
11.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. –
№. 8. – С. 8-16.
