680
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
O‘DK-631
TIPIK BO‘Z TUPROQLARDA JOYLASHGAN ISSIQXONALARDA
YETISHTIRILGAN POMIDORGA MINERAL O‘G‘ITLAR SAMARADORLIGI
Kamilov Bobir Sultonovich
Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204837
Annotatsiya. Bugungi kunda aholini oziq-ovqat va boshqa qishloq xo‘jaligi, xususan,
sabzavot mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini to‘la qondirish maqsadida sabzavotchilik tarmog‘ida
keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilib muayyan natijalarga erishilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan
strategiyasida tuproq-iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda o‘g’itdan foydalanishning
samarali tizimini joriy etish, tuproq unimdorligini saqlash va yanada oshirish choralarini
ko‘rish borasida muhim vazifalar ko‘rsatib o’tilgan.
Issiqxona tuproqlari unumdorligini oshirishning muhim yo‘llaridan biri organik
chiqindilarning
ekologik
toza
biokonservatsiyasi
mahsuloti-biogumusdan
oqilona
foydalanishdir. Sabzavot ekinlari orasida Pomidor o‘simligi muhim o‘rin tutadi va u yurtimizda
eng ko‘p ekiladigan ekinlar qatoridan joy olgan. Shuning uchun aholini yangi terilgan meva va
konserva sanoatini hom-ashyoga bo‘lgan talabini qondirish uchun Pomidor ishlab chiqarish
hajmini oshirish kerak bo‘ladi. Bunga nafaqat yangi serhosil navlarni yaratib, balki Pomidor
yetishtirishning jadal texnologiyalarini joriy qilish orqali mahsulot tannarxini pasaytirgan holda
hosildorlikni oshirish hisobiga erishish mumkin.
Kalit so’zlar: Tuproqlar unmdorligi issiqxonalarda yetishtirilgan pomidorlar, mineral
o‘g‘itlar.
EFFECTIVENESS OF MINERAL FERTILIZERS FOR TOMATOES GROWED IN
GREENHOUSES LOCATED ON TYPICAL GRAY SOILS
Abstract. Today, in order to fully satisfy the population's needs for food and other
agricultural products, in particular, vegetable products, comprehensive measures are being
implemented in the vegetable growing sector and certain results are being achieved. The
Strategy for the Development of Agriculture of the Republic of Uzbekistan for 2020-2030
indicates important tasks in terms of introducing an effective system of fertilizer use based on
soil and climatic conditions, taking measures to maintain and further increase soil fertility.
One of the important ways to increase the fertility of greenhouse soils is the rational use
of biohumus, an environmentally friendly bioconservation product of organic waste.
Tomato is an important vegetable crop and is one of the most widely grown crops in our
country. Therefore, in order to meet the demand of the population for fresh fruits and the
681
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
canning industry for raw materials, it is necessary to increase the volume of tomato production.
This can be achieved not only by creating new high-yielding varieties, but also by increasing
productivity by reducing the cost of production through the introduction of intensive tomato
cultivation technologies.
Key words: Soil fertility tomatoes grown in greenhouses, mineral fertilizers.
ЭФФЕКТИВНОСТЬ МИНЕРАЛЬНЫХ УДОБРЕНИЙ НА ТОМАТАХ,
ВЫРАЩИВАЕМЫХ В ТЕПЛИЦАХ, РАСПОЛОЖЕННЫХ НА ТИПИЧНЫХ
СЕРЫХ ПОЧВАХ
Аннотация. Сегодня в целях полного удовлетворения потребностей населения в
продуктах питания и другой сельскохозяйственной продукции, в частности, овощах, в
отрасли овощеводства реализуются комплексные мероприятия, достигающие
определенных результатов. В Стратегии развития сельского хозяйства Республики
Узбекистан на 2020-2030 годы определены важные задачи по внедрению эффективной
системы применения удобрений с учетом почвенно-климатических условий, принятию
мер по сохранению и дальнейшему повышению плодородия почв. Одним из важных
направлений повышения плодородия почв теплиц является рациональное использование
биогумуса — экологически чистого продукта биоконсервации органических отходов.
Растения томата занимают важное место среди овощных культур и являются
одной из самых распространенных культур в нашей стране. Поэтому для удовлетворения
спроса населения на свежие фрукты и потребности консервной промышленности в
сырье необходимо будет увеличить производство томатов.
Добиться этого можно не только за счет создания новых высокоурожайных
сортов, но и за счет повышения урожайности при снижении себестоимости продукции
путем внедрения интенсивных технологий выращивания томатов.
Ключевые слова: Плодородие почвы томаты выращивают в теплицах,
минеральными удобрениями.
Issiqxona tuproqlarini organik o‘g‘itlar bilan boyitish ularning unumdorligini oshiradi,
hamda o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligining oshishi uchun qulay sharoit
yaratadi. Shu bois Pomidordan muntazam barqaror va yuqori hosil olish uchun nafaqat
qo‘llaniladigan mineral o‘g‘itlar me’yorini hisobga olish, balki go‘ng va biogumus kabi organik
o‘g‘itlar bilan birgalikda qo‘llashni ham o‘rganish kerak bo‘ladi.
Issiqxonada Pomidor yetishtirishda organik o‘g‘itlardan foydalanish nafaqat hosildorlikka
o‘z ta’sirini ko‘rsatadi, balki tuproqning unumdorligini yuqori darajada saqlab qolish
imkoniyatini ham yaratadi
682
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Mamlakatimizda kuzgi boshoqli don ekinlari yig‘ishtirib olinganidan keyin, ularning
o‘rniga takroriy ekinlar yetishtirish uchun qulay imkoniyat mavjud. O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” gi
farmoni, hamda maskur farmonga tegishli qildi me’yoriy xuquqiy xujjatlarda belgilangan
vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi.
Mineral o‘g‘itlar kiritilganda e’tiborni azot va kaliy nisbatining to‘g‘ri bo‘lishiga qaratish
lozim. Avvalombor, biz sog‘lom va yaxshi rivojlangan o‘simliklarni olish uchun kerak. Shuning
uchun odatda, qishki oylarda pomidorni kaliy bilan oziqlantirish kuchaytirildi. Aksincha,
yanvar-fevral oyida pomidorni mo‘l azotli oziqlash vegetativ massaning kuchli rivojlanishiga
olib kelib, bu hol meva qilishda o‘z aksini topadi.
Pomidor o‘simligidan yuqori hosil olishda, nafaqat mineral azot, go‘ng,siderat va boshqa
organik birikmalar bilan kiritiluvchi azotni ham nazarda tutish kerak.
Demkinning baholashicha pomidor uchun o‘g‘itlardan oqilona foydalanish uning
hosildorligini 600 kg/ga ko‘paytirishi mumkin. Sabzavot ekinlarini yetishtirishda mineral
o‘g‘itlarni sistematik ravishda qo‘llash, gumus va ozuqa elementlarining xarakatchan shakllarini
ko‘payishiga olib keldi. Mineral va organik o‘g‘itlar pomidorlarning sifati va hosiliga ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi
Natijalari.
Himoyalangan tuproqdan oqilona foydalanish maqsadida ushbu xo‘jalikda
kuzgi-qishki ekin almashlab ekishda pomidor birinchi almashlashda, qishki-bahorida esa bodring
ekiladi. Bunday almashlab ekishda birinchi ekinni yig‘ib – terib olish bilan ikkinchi ekinni
ekish o‘rtasida uzilish deyarli bo‘lmaydi. Tuproqdan bu kabi jadal foydalanish uning
unumdorligida va shunga muvofiq sabzavot olinadigan xosilda aks etdi bundan kelib kelib
chiqqan holda, biz tomondan asosiy elementlari 1. jadvalda keltirilgan tajriba olib borildi.
Keltirilgan tajriba sxemasidan ko‘rinib turibdiki, u ushbu tadqiqotda nazorat rolini
o‘ynagan. NPK – N
190
P
225
K
135
bir xil fonda olib borildi. Barcha variantlarda (1 jadval)
qo‘shimcha mineral ozuqa ammiakli selitra ko‘rinishida 190 kg hisobida, nitrat ammoniy
shaklida – (NH
4
NO
3
), 225 kg hisobidan bir qorishmali fosfat kalsiy shaklida – Sa(H
2
PO
4
) va
K
2
O xlorli kaliy shaklida 135 kg hisobida kiritiladi.Ushbu fondda bir martta kiritilgan go‘ng,
bo‘lib kiritilgan biogumusning Pomidor hosildorligi va tuproq unumdorligiga ta’siri o‘rganiladi.
Mineral –organik o‘g‘itlar birinchi martta oziqlantirish hamma variantlarda yer
haydashdan olidin 30 sm chuqurlikda kiritildi. Biogumus bilan oziqlantirish, yoxud bir martta
45t/ga (3 variant), va 15 t/ga (4 variant) yoki bo‘lib 15 t/ga (5-7 variant) hisobida olib borildi.
So‘ngi holatda biogum bilan oziqlanish birinchi martta 15t/ga hisobida 30 sm chuqurlikda
haydalgan yerga (5-7 variant), ikkinchisi – ko‘chatlar tuproqqa ko‘chirib o‘tkazilgandan keyin
(5-7 variant), uchinchisi – birinchi meva bandida tugunaklar hosil bo‘layotganda (6-7 variant),
683
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
va nihoyat, to‘rtinchi biogumus bilan oziqlantirish (15 t/ga) birinchi yetilgan mevalar paydo
bo‘lganda (7 variant) (1 jadval).
Birinchi – oltinchi variantlarda, har bir oziqlantirishdan so‘ng PPV dan 70% hisobida –
vegetatsiya boshida, 80% yoppasiga meva tugish davrida, va 70% vegetatsiya ohirida, har 4-6
kunlik interval bilan sug‘orish ishlari olib borildi. Yettinchi variantda sug‘orish vegetatsiya
boshida – PPV ning 70% hisobida, yoppa meva tugish davrida – 80% va vegetatsiya ohirida –
80% hisobida olib borildi. Ko‘chatlar ikki qatorli lenta shaklida, egatlar oralig‘i 70 sm, lentalar
orasi – 90 sm va ekinlar orasi 35 sm li sxemada o‘tkaziladi.
Ekishning bu usulida, o‘rtacha, bir kv. m. ga 6 ta ekin to‘g‘ri keladi. Ekish uchun
jo‘yaklar qo‘lda, shpatel bilan, sharker simi yoki shpagat bilan olindi. Sug‘orish 23-24
0
S
haroratli suv bilan shlangdan olib borilib, so‘ng ko‘chatlar joylandi va ildiz tizimi tuproq bilan
yopildi.
Ekinlarni asosiy ozuqa elementlari bilan ta’minlanganligi avvalombor ularning
vegetatsiya davridagi o‘sib-rivojlanishida o‘z ifodasini topadi. Makro-va mikroelemntlar
bo‘yicha optimal bo‘lgan ozuqa nafaqat ekinlarning vegetativ organlarini normal rivojlanishiga
olib keladi, balki ularning hosilorligini ham oshiradi.
684
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Barcha tajriba variantlaridagi tadqiqot natijalari ko‘rsatishicha ekinlarning o‘sish va
rivojlanish fenofazasidagi o‘tish muddatlaridagi o‘tish muddatlarida hech qanday farq
kuzatilmadi. Ekinlarning o‘sish va rivojlanishi fenofazasidagi farqlar 3 yillik izlanishlar
maboynidagi taqqoslashlarda aniqlandi.
Birinchi hosilni terib olishdan, avval bevosita o‘lchangan asosiy poya uzunligi, uning
mineral-oranik oziqlanishiga bog‘liqligini ko‘rsatdi Masalan, 3 yillik izlanishlar davomida faqat
NPK qo‘llanilgan variantlarda asosiy poya uzunligi o‘rtacha 121+4,39 sm.ga teng bo‘lib,bu
qo‘shimcha go‘ng yoki biogumus kiritilgan boshqa variantlarga nisbatlar statistik jihatdan
sezilarli darajada past edi.
Biogumusning 15t/ga hisobida bir marta kiritilishi (N
190
:P
225
: K
135
+BG
15
) statistik
jixatdan go‘ng kiritilishiga nisbatan kam edi.Biroq qo‘shimcha biogumus kiritilishi asosiy poya
uzunligining 133.4
+
6.18 sm (N
190
: P
225
: K
135
+BG
30
) va 138.8
+
4,08 sm (N
190
:P
225
: K
135
+BG
45
)
gacha o‘sishiga olib keladi.
Bundan ko‘rinib turibdiki, bir marotaba 45t/ga biogumus kiritilishiga nisbatan 15t/ga
hisobida bo‘lingan uch martalik kiritilishi asosiy poyaning ko‘proq uzayishi va yon novdalarning
ko‘payishiga olib keladi.
Pomidor hosildorligining asosiy ko‘rsatkichi unda gullarning mavjudligi bo‘lib, ular hosil
beruvchi mevalarning shakllanishiga olib keladi. O‘simlik gullashining boshlang‘ich fazasida
bitta shoxdagi gullarning soni hisoblanganda, bu ko‘rsatkich pomidor rivojlangan tuproqdagi
mineral – organik o‘g‘it me’yoriga muayyan bog‘liqligini ko‘rsatadi. 3.6 jadvaldagi
ma’lumotlarga ko‘ra NPK fanida kiritiladigan biogumus me’yorining ortishi bilan bir shoxdagi
gullar sonining ko‘payishi kuzatildi. Bunda eng ko‘p gullar soni NPK fanida biogumus
miqdorining 3 martta bo‘lib kiritilgan variantiga xarakterli edi.
(N
190
:P
225
: K
135
+BG
45
). Keyinchalik biogumus miqdorining ko‘payishi7-variant
N
190
:P
225
:K
135
+BG
60
bitta shoxda gullarning o‘rtacha 3 yilda 9,0
+
2,5 paydo bo‘lishiga olib keldi
Xulosa
Himoyalangan tuproq sharoitida Pomidor yetishtirishda ozuqa moddalari manbai sifatida
biogumus qo‘llanilishi mumkin.
N
190
:P
225
:K
135
fonida 15 t/ga hisobida 45-60 t/ga biogumusning bo‘lib kiritilishi o‘simlik
oziqlanishiga eng optimal sharoitlarni yaratadi.
Mineral o‘g‘itlar biogumus birgalikda kiritilganda Pomidor hosil tomonidan
oziqlantiruvchi elementlarni so‘rab olinishi biogumus me’yori ortishi bilan o‘sib boradi. Azot,
fosfor va kaliyning optimal tortib olinishi NPK fonida 45-60 t/ga biogumus kirtilgan da
kuzatiladi.
685
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
NPK fonida 15t/ga hisobida biogumusning uch yoki, to‘rt marta kirtilishi NPK va 75 t/ga
go‘ng qo‘llanilgan variantga nisbatan mevalar soni, ularning massasi va tovarbop qimmatini
oshiradi.
NPK fonida 45 va 60 t/ga biogumusni 15 t/ga hisobida bo‘lib kiritilishi o‘rtacha uch yilda
16,8 va 17,4 kg/m
2
ni tashkil qildi.
N
190
:P
225
:K
135
fonida 45 t/ga biogumus kirtilganda erishildi.
REFERENCES
1.
Zokirov X.X., Normuratov O.U. Pomidordan ekologik toza mahsulot yetishtirishda
moldsitim va ekositim biopreparatlarining samaradorligi // Xorazm Ma‟mun akademiyasi
axborotnomasi.
2.
Xiva -2018 yil №1, 47-51 betlar.Perednev V.V., Stepuro M.F. Vliyanie udobreniy na
urojay i kachestvo ovoщnыx kultur // Teor. i prak. aspektы xim. Zemledeliya. Tez. dokl.
nauch. konf. 19 - 20 sen. 1990. – Minsk, 1990. – S. 45 – 47.
3.
Permitina G.V. Kompleksonы otechestvennogo proizvodstva i vozmojnosti ix
primeneniya v teplichnыx xozyaystvax // J.: Udobrenie «mikrovit». Gavrish, 2001. - №3. –
S. 19 – 20.
Internet ma’lumotlari
4.
5.
http://chemistry nonod.ru/nasdel/istoriy htm
