722
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
UDK: 616.314
INSON TISHLARINING TUZILISHI, ANATOMO-FIZIOLOGIK FUNKSIYALARI VA
PATOLOGIK HOLATLARI
Sattarov Islomjon
Central Asian Medical University xalqaro tubbiyot universiteti “Terapevtik va Xirurgik
Stomatologiya” kafedrasi mudiri, assistant.
Ergashev Bekzod Jaloliddin o’g’li
Central Asian Medical University, O’zbekiston, Farg’ona, Burhoniddin Marg’inoniy ko’chasi
64 uy, tel: +998 95 485 00 70,
e-mail:
E-mail:
ORCID: https://orcid.org/0009-0000-0382-0811
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204892
Annotatsiya. Tishlar inson va ko‘pchilik sutemizuvchilar hayotida muhim anatomo-
fiziologik funksiyalarni bajaradi: ovqatni maydalash, so‘z talaffuzida ishtirok etish va estetik
ko‘rinishga hissa qo‘shish. Ushbu maqola orqali inson tishlari va hayvon tishlarining o‘zaro
o‘xshashligi va farqlari, shuningdek, og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari, ularning sabablari, oldini
olish choralarini ilmiy asosda tahlil qilinadi. Maqolada sut tishlar va doimiy tishlar rivojlanish
bosqichlari, ularning tuzilishi, mineral tarkibi va kasallanish mexanizmlari haqida ma’lumotlar
jamlangan. Hayvonlarda, xususan, gorilla, moose, va mahkum baliq kabi organizmlarda
tishlarning insonnikiga o‘xshash jihatlari, tuzilishiga ko‘ra moslashuvi ko‘rib chiqilgan.
Tadqiqotda tish kariesi, periodontit, edentulizm va og‘iz bo‘shlig‘i saratoni keng yoritilgan,
ularning global tarqalishi va ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri tahlil qilingan. Profilaktik chora-tadbirlar,
ftorid moddasining roli va sog‘lom ovqatlanish muhimligi ilmiy dalillar asosida bayon etiladi.
Maqola stomatologiya, veterinariya, biologiya va sog‘liqni saqlash sohasi mutaxassislari
uchun foydali ilmiy manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: Tish kariesi, tish tuzilishi, sut tishlari, doimiy tishlar, og‘iz saratoni, ftorid,
periodontal kasalliklar, edentuliz, hayvon tishlari, sog‘lom og‘iz gigiyenasi.
STRUCTURE, ANATOMICAL AND PHYSIOLOGICAL FUNCTIONS AND
PATHOLOGICAL CONDITIONS OF HUMAN TEETH
Abstract. Teeth perform important anatomical and physiological functions in the life of
humans and most mammals: grinding food, participating in speech pronunciation, and
contributing to aesthetic appearance. This article analyzes the similarities and differences
between human and animal teeth, as well as oral diseases, their causes, and preventive measures
on a scientific basis. The article summarizes information about the stages of development of
deciduous and permanent teeth, their structure, mineral composition, and mechanisms of
723
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
disease. In animals, in particular, in organisms such as gorillas, moose, and convict fish, the
similarities of teeth to humans and their structural adaptations are considered. The study
provides a comprehensive overview of dental caries, periodontitis, edentulism, and oral cancer,
analyzing their global prevalence and socio-economic impact. Preventive measures, the role of
fluoride, and the importance of a healthy diet are presented based on scientific evidence. The
article serves as a useful scientific resource for specialists in dentistry, veterinary medicine,
biology, and public health.
Keywords: Dental caries, tooth structure, deciduous teeth, permanent teeth, oral cancer,
fluoride, periodontal diseases, edentulism, animal teeth, healthy oral hygiene.
СТРОЕНИЕ, АНАТОМО-ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ И
ПАТОЛОГИЧЕСКИЕ СОСТОЯНИЯ ЗУБОВ ЧЕЛОВЕКА
Аннотация. Зубы выполняют важные анатомические и физиологические функции
в жизни человека и большинства млекопитающих: перетирают пищу, участвуют в речи
и придают эстетический вид. В данной статье будет проведен научный анализ сходств и
различий между зубами человека и животных, а также заболеваний полости рта, их
причин и мер профилактики. В статье обобщены сведения о стадиях развития молочных
и постоянных зубов, их строении, минеральном составе, механизмах развития
заболеваний. У животных, особенно у таких организмов, как гориллы, лоси и рыбы-
каторжники, были изучены сходство зубов с человеческими и их структурные
адаптации. Исследование подробно рассмотрело кариес зубов, пародонтит, адентию и
рак полости рта, проанализировав их глобальную распространенность и социально-
экономическое влияние. На основе научных данных объясняются профилактические меры,
роль фтора и важность здорового питания. Статья представляет собой полезный
научный ресурс для специалистов в области стоматологии, ветеринарии, биологии и
здравоохранения.
Ключевые слова: Кариес зубов, структура зуба, молочные зубы, постоянные зубы,
рак полости рта, фторид, заболевания пародонта, адентия, зубы животных, здоровая
гигиена полости рта.
KIRISH: Tishlarning biologik ahamiyati, rivojlanishi va kasalliklari: odam va
hayvonlar tish tizimi tahlili: -
Tishlar inson hayotining barcha bosqichlarida muhim funksional,
estetik va biologik ahamiyat kasb etadi[1]. Ular ovqatni uzib olish, chaynash, mexanik
maydalash, hazm jarayonining boshlang‘ich bosqichini ta’minlash, to‘g‘ri talaffuz va nutq
shakllanishida ishtirok etadi. Tishlar yuz-skelet tuzilmasining muhim elementi bo‘lib, insonning
tashqi ko‘rinishi, psixologik holati va ijtimoiy faolligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi[2].
724
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tishlarning rivojlanishi va turlari
Inson hayotida tishlar ikki marotaba rivojlanadi: birinchi bo‘lib sut tishlari (temporal
dentitsiya), keyin esa doimiy tishlar (permanent dentitsiya) shakllanadi[3]. Sut tishlari odatda 6
oylikdan boshlab chiqadi va 20 tagacha yetadi — har bir jag‘da 10 tadan[4]. Ular 6–13 yosh
oralig‘ida asta-sekin ildizlari rezorbsiyaga uchrab, doimiy tishlar bilan almashinadi[3,4].
Doimiy tishlar soni esa odatda 32 tani tashkil etadi: har bir jag‘da 16 tadan, jumladan 4 ta
kesuvchi (incisors), 2 ta qoziq (canines), 4 ta kichik jag‘ (premolars) va 6 ta katta jag‘ tishlar
(molars) joylashadi. Oxirgi katta jag‘ tishlar — “aqlli tishlar” (third molars yoki wisdom teeth)
— 17–25 yosh oralig‘ida chiqadi[5].
Tishlarning anatomik va biokimyoviy tuzilishi
Har bir tish quyidagi asosiy qismlardan iborat[6]:
Emal (enamel)
— eng tashqi, eng qattiq qatlam. Tarkibi 95–97% mineral (asosan
gidroksiapatit)[6,7].
Dentin
— emal ostidagi yumshoqroq qatlam, pulpa bilan emal o‘rtasida joylashgan.
Pulpa
— tish markazidagi asab, qon tomirlari va biriktiruvchi to‘qimalar joylashgan
soha.
Sement
— ildiz qismini qoplab turuvchi ohaklangan to‘qima.
Periodontium
— tishni jag‘ suyaklariga bog‘laydigan to‘rtta to‘qima: sement,
periodontal ligament, alveolyar suyak va gingiva (milk).
Tishlar tarkiban 70% mineral moddalardan, 20% organik komponentlar (kollagen,
oqsillar) va 10% suvdan iborat. Asosiy mineral komponent — gidroksiapatit (Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂)
bo‘lib, u tish va suyaklarning asosiy qismi hisoblanadi[7].
Sutemizuvchi hayvonlarda tish tizimi
Sutemizuvchilarda tish tuzilishi, soni va joylashuvi ularning biologik moslashuvi — ya’ni
oziqlanish turiga qarab farqlanadi[8]. Yirtqich hayvonlarda (masalan, it) kuchli qoziq va yirtqich
tishlar rivojlangan bo‘lib, ular ovni tutish va yirtish uchun mo‘ljallangan. O‘simlikxo‘rlarda esa
yassi, maydalovchi tishlar ustunlik qiladi[9].
Quyida ba’zi hayvonlarning tish tuzilmasi odamnikiga o‘xshash yoki qiziqarli
farqlarga ega bo‘lgan holatlar keltirilgan:
Gorilla —
32 tishga ega bo‘lib, inson bilan tish soni jihatidan o‘xshash. Ammo ularning
qoziq tishlari uzunroq va o‘tkirroq bo‘lib, qo‘pol o‘simliklarni chaynashga moslashgan[10].
Moose
— Shimoliy Amerikada uchraydigan yirik kiyik turi bo‘lib, 32 tishga ega. Yuqori
jag‘da old tishlar yo‘q, pastki jag‘ esa o‘simliklarni uzib olish uchun moslashgan[11].
725
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Sheepshead baliq
— odamga o‘xshash old tishlari bor. Bu baliqning jag‘i oziq tishlar
(premolars/molars) bilan to‘la, bu ularning suvo‘tlar, qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanishiga
moslashganligini ko‘rsatadi[12].
Og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari: keng tarqalgan muammolar
JSST 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari dunyo bo‘ylab 3,5
milliarddan ortiq odamga ta’sir qiladi. 2 milliardga yaqin odam doimiy tishlar kariyesidan aziyat
chekadi, 514 million bola esa sut tishlar kariyesi bilan og‘rigan[13].
Eng keng tarqalgan og‘iz kasalliklari quyidagilar:
Tish kariesi
— blyashkada to‘plangan bakteriyalar shakarni kislota holatiga aylantirib,
tish emalini yemiradi[14].
Periodontal kasalliklar
— milk va suyak to‘qimalarining yallig‘lanishi, yomon gigiyena
va tamaki chekish asosiy sabablardan biridir[14].
MATERIALLAR VA USLUBLAR:
Ushbu maqola tibbiyot, biologiya, va veterinar
sohalaridagi ilmiy manbalar, statistik ma’lumotlar va ilmiy maqolalar asosida tayyorlandi.
Tadqiqotda birlamchi va ikkilamchi manbalardan foydalanildi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotining 2022-yilgi global hisoboti, PubMed, Scopus bazalaridagi ilmiy maqolalar,
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlar,
shuningdek, stomatologiya bo‘yicha amaliy qo‘llanmalar tahlil qilindi[15].
Maqolada inson tishlari va hayvonlardagi o‘xshash va farqli jihatlar morfologik,
funksional va biokimyoviy nuqtai nazardan o‘rganildi. It, moose, gorilla, va mahkum baliq kabi
hayvonlar tanlandi, chunki ularning tish tizimi inson tishlariga qisman o‘xshaydi. Har bir
organizmning tish turlari (kesuvchi, qoziq, oziq tishlar), joylashuvi va tuzilma xususiyatlari
solishtirildi[14].
Tishlarning kimyoviy tarkibi: 70% mineral (asosan gidroksiapatit), 20% organik matritsa
va 10% suv va tsement qatlamidan iborat bo‘lib, bu tarkib tishning mustahkamligi va
kasalliklarga qarshiligini belgilaydi. Tsement tish ildizlarini qoplaydi va uni jag‘ suyagiga
biriktiruvchi periodontium tizimining bir qismidir[15].
Karies yuzaga kelishi uchun quyidagi faktorlar tahlil qilindi:
Oziq-ovqat tarkibidagi erkin shakarlar,
Og‘iz gigiyenasiga e’tiborsizlik,
Ftor yetishmovchiligi,
Plak (blyashka) to‘planishi.
Kariesning rivojlanish mexanizmi va uning davriyatsiz davolanishi bo‘yicha tadqiqotlar
tahlil qilinib, ftorid moddasining remineralizatsiyadagi roli baholandi.
726
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Og‘iz bo‘shlig‘i saratoni yuzaga kelishida rol o‘ynovchi omillar: tamaki va spirtli
ichimlik iste’moli, areka yong‘oqlarini chaynash, HPV infeksiyasi, quyosh nurlanishi va
noto‘g‘ri gigiyena odatlari tahlil qilindi.
Statistik ma’lumotlar:
3,5 milliard odam og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklaridan aziyat
chekmoqda. 2 milliarddan ortiq odam doimiy tish kariesiga chalingan. 514 million bola sut tish
kariesidan aziyat chekmoqda. Edentulizm 60 yoshdan katta odamlar orasida 23% ni tashkil
qiladi. Og‘iz saratoni 2020 yilda 377,713 holat va 177,757 o‘lim bilan qayd etilgan.
Profilaktika choralarini o‘rganishda quyidagilar tahlil qilindi:
Ftorlangan suvdan foydalanish,
To‘g‘ri ovqatlanish,
Og‘iz gigiyenasi madaniyatini oshirish,
Himoya vositalari (sportda, transportda) qo‘llanishi.
Bu metodlar orqali tish sog‘ligini saqlash va kasalliklarni oldini olish imkoniyati tahlil
qilindi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, inson va
hayvon tishlari o‘rtasida anatomik o‘xshashliklar bo‘lishiga qaramay, ularning funksional va
ekologik moslashuvlari turlicha. Masalan, gorillalarda odamlar kabi 32 tish bor, lekin ular
ko‘proq o‘simlik bilan oziqlanganliklari sababli kattaroq va kuchliroq tishlarga ega. Moose
hayvonlari ham odamlar kabi 32 tishga ega, biroq ularning yuqori jag‘ qismida tishlar yo‘q.
Mahkum baliqlarning old jag‘ qismidagi tishlar estetik va joylashish jihatidan
odamlarnikiga juda o‘xshash.
Inson tishlarida 4 ta kesuvchi, 2 ta qoziq, 4 ta kichik jag‘ va 6 ta katta jag‘ tish joylashgan
bo‘lib, ular ovqatni maydalash va talaffuzda ishtirok etadi. Tishlar ikki marta chiqadi: avval 20
dona sut tishlari (10 ta har jag‘da), so‘ng doimiy tishlar (32 dona). Bu jarayon 5–25 yosh
oralig‘ida amalga oshadi.
Tishlarning 70–80% gidroksiapatitdan iborat bo‘lishi, mineral tarkibning kasalliklarga
qarshilikda muhim o‘rin tutishini anglatadi. Ftorid bu yerda asosiy remineralizator sifatida
qaraladi. Tish kariesi – eng keng tarqalgan og‘iz kasalligi bo‘lib, u shakarlar ta’sirida blyashka
ostida hosil bo‘lgan kislotali muhitda yuzaga keladi. Ftoridga etarli darajada ta’sir qilinmagan,
gigiyenasi sust insonlarda karies darajasi yuqori bo‘ladi. Doimiy shakar iste’moli kariyes, og‘riq
va tish yo‘qotilishiga olib keladi.
Og‘iz saratoni esa 13-o‘rinda turuvchi global saraton kasalligidir. Uning asosiy
sababchilari tamaki, spirt, areka yong‘og‘i va HPV infeksiyasidir. 2020-yilda qayd etilgan 377
mingdan ortiq holat, shuningdek, 177 mingdan ortiq o‘lim holati bu kasallikning jiddiyligini
ko‘rsatadi. Bu saraton turi ko‘proq erkaklarda va katta yoshlilarda uchraydi.
727
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Edentulizm, ya’ni to‘liq tish yo‘qotilishi esa odatda og‘ir karies yoki periodontit natijasi
bo‘lib, u ijtimoiy, psixologik va nutqiy muammolarga sabab bo‘ladi. Jahon bo‘yicha 60 yoshdan
yuqori aholining 23 foizi edentulizmga uchragan. Muhokamada shuni ta’kidlash kerakki, og‘iz
bo‘shlig‘i kasalliklari ko‘pincha oldini olish mumkin bo‘lgan kasalliklardir. To‘g‘ri gigiyena,
ftorid, sog‘lom ovqatlanish va zararli odatlarni kamaytirish orqali og‘iz salomatligini sezilarli
darajada yaxshilash mumkin.
XULOSA:
Tishlar inson hayotida nafaqat ovqatni chaynash, balki nutq, estetik va
ijtimoiy faoliyatda ham beqiyos ahamiyatga ega. Ularning sog‘lom saqlanishi umumiy
salomatlikning asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, inson tishlari
va hayvon tishlari o‘rtasida muayyan o‘xshashliklar mavjud, biroq evolyutsion va ekologik
moslashuvlar tufayli har bir organizmda o‘ziga xos tuzilma va funksiyalar shakllangan.
Tish kasalliklari, ayniqsa karies, periodontal kasalliklar, edentulizm va og‘iz saratoni
global sog‘liqni saqlash tizimida dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ularga qarshi
kurashda profilaktika va erta aniqlash eng samarali yo‘llardandir.
Profilaktika uchun asosiy tavsiyalar quyidagilardan iborat:
Ftoridli gigiyenik vositalar va ichimlik suvdan foydalanish;
Shakarli mahsulotlarni cheklash;
Kuniga ikki marta tish yuvish;
Tamaki, spirtli ichimlik va areka yong‘og‘idan voz kechish;
Dental tekshiruvlardan muntazam o‘tish. Shuningdek, og‘iz bo‘shlig‘i sog‘lig‘iga
bolalikdan e’tibor berish zarur, chunki sut tishlar doimiy tishlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Sog‘lom og‘iz salomatligi psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Kelgusidagi ilmiy izlanishlar hayvon tishlari evolyutsiyasi, odam tishlari regeneratsiyasi
va bioaktiv materiallar asosida yaratilgan yangi stomatologik uslublarga e’tibor qaratishi zarur.
REFERENCES
1.
Ahmedov, A. Gʻ., & Ziyamutdinova, G. X. (2016). Anatomiya, fiziologiya va patologiya.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
Abdullayev, N. H., Karimov, H. Yo., & Irisqulov, B. Oʻ. (2008). Patologik fiziologiya.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
3.
Husinov, O. A. (2008). Patologik fiziologiyadan amaliyot darslari uchun qoʻllanma.
Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
4.
Bahodirov, F. (n.d.). Odam anatomiyasi. Olingan manba:
728
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
5.
Xudoyberdiyev, R., & boshqalar. (n.d.). Odam anatomiyasi. Olingan manba:
6.
Toshpoʻlatova, N., & Suyunova, S. (n.d.). Ogʻiz boʻshligʻi kasalliklari. Olingan manba:
7.
Rahmonov,
H.
(n.d.).
Tish
texnikasi
materialshunosligi.
Olingan
manba:
8.
Ziyayeva, M., & Bahodirova, R. (n.d.). Terapevtik stomatologiya. Olingan manba:
9.
Abdullaxoʻjayeva, M. (n.d.). Patologik anatomiya. 1-qism. Olingan manba:
10.
Abdullaxoʻjayeva, M. (n.d.). Patologik anatomiya. 2-qism. Olingan manba:
11.
Sodiqov, Q. (n.d.). Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi. Olingan manba:
12.
Almatov, K., & Karimova, G. (n.d.). Oliy asab faoliyati fiziologiyasi. Olingan manba:
13.
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi. (n.d.). Ogʻiz boʻshligʻi
kasalliklarining oldini olish boʻyicha qoʻllanma. Toshkent.
14.
World Health Organization. (2013). Oral health surveys: Basic methods (5th ed.). Geneva:
WHO.
15.
Ten Cate, A. R. (2012). Oral histology: Development, structure, and function (8th ed.). St.
Louis, MO: Mosby.
