Aprel, 2025-Yil
206
PSIXOLOGIYALIQ TRENIN’ TIYKARLAWSHILERI HÁM OLARDIŃ
ISKERLIGINDEGI USILLAR HAQQINDA ULIWMA MAǴLIWMATLAR
Turemuratova Aziza Begibaevna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Rahimov Shaxbozjon Sayfullo o'g'li
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.
Abdullayev Shohruh Rustem uli
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237660
Annotatsiya.
Bul izertlewde psixologiyalıq trenin’ tiykarlawshileri hám tariyxda olar
ótkergen psixologiyalıq izertlewler haqqında maǵlıwmatlar keltirip ótilgen. Bul maǵlıwmatlardan
biliwimiz múmkin, kópshilik ilimpazlarımız psixologiya baǵdarında izertlewlerdi ámelge asırǵan.
Psixologiya páni qáliplesiwine tiyisli tariyxıy maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan halda jańa
psixoterapevtik metodlardı qáliplesiwi tiykarlanıp psixologiyalıq trenin’ge baylanıslılıǵı haqqında
aytıp ótilgen.
Gilt sózler:
Psixologiyalıq trenin’, psixologiya tariyxı, psixoterapiya, psixologiyalıq
izertlewler, psixologiyalıq metodlar, gipnoz.
PSIXOLOGIK TRENING ASOSCHILARI VA ULARNING FAOLIYATIDAGI
USULLAR HAQIDA UMUMIY MA'LUMOTLAR
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda psixologik trening asoschilari va tarixda ular o’tkazgan
psixologik tadqiqotlar haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Bu ma’lumotlardan bilishimiz
mumkinki, ko’pchilik olimlarimiz psixologiya yo’nalishida tadqiqotlarni amalga oshirgan.
Psixologiya fani shakllanishiga oid tarixiy ma’lumotlarga asoslangan holda yangi psixoterapevtik
metodlarni shakllanishi asosan psixologik treningga bog’liqligi haqida aytib o’tilgan.
Kalit so’zlar: Psixologik trening, psixologiya tarixi, psixoterapiya, psixologik tadqiqotlar,
psixologik metodlar, gipnoz.
GENERAL INFORMATION ABOUT THE FOUNDERS OF PSYCHOLOGICAL
TRAINING AND THE METHODS USED IN THEIR WORK
Abstract. This study provides information about the founders of psychological training and
the psychological research they conducted in history. From this information, we can learn that
most of our scientists conducted research in the field of psychology. Based on historical
Aprel, 2025-Yil
207
information about the formation of the science of psychology, it is stated that the formation of new
psychotherapeutic methods is largely dependent on psychological training.
Keywords:
Psychological training, history of psychology, psychotherapy, psychological
research, psychological methods, hypnosis.
Trenin’niń birinshi basqıshında topar qatnasıwshıları arasındaǵı uyalıwshılıqlardı jeńiw
ushın da oyın usılı júdá úlken payda beretuǵın jaǵdaylardan biri esaplanadı. Bul jaǵday
psixologiyalıq qorǵawdı jeńiwge járdem beredi. Kópshilik jaǵdaylarda oyınlar diagnostika hám
ózin diagnostikalawdıń quralı bolıp qaladı. Oyın iskerligi menen kóplegen kónlikpe hám uqıplıqlar
bekkemlenedi. Insanlar verbal hám verbal emes kommunikativ jaǵdaylar aniqlanadi. Oyın iskerligi
ózin kórsetiw ushın eń qolaylı usıllardan biri bolıp esaplanadı. Bul balalıq penen baylanıslardı
tikleydi. Bunıń nátiyjesinde oyın xızmeti tek balalar ushın emes, bálkim úlkenler ushın da
psixoterapiyalıq hám psixokorrekciyalıq xızmet bolıp xızmet etiwi múmkin. Sonin ushin da
kópshilik izertlewshiler oyın iskerligine qızıp keledi (A.A.Verbitskiy, YU.V.Gromiko,
P.G.Shedrovickiy hám basqalar). Keyingi tiykarǵı usıllarǵa sociallıq ańlaudı rawajlandırıwǵa
baǵdarlanǵan usıllar kiredi. Topar qatnasıwshıları basqa adamlardı, ózlerin, toparların qabıl etiwdi,
túsiniwdi hám bahalawdı úyrenedi hám rawajlandıradı. Trenin’ shınıǵıwları dawamında arnawlı
shınıǵıwlar járdeminde qatnasıwshılar verbal hám verbal emes maǵlıwmatlar aladı. Olar basqa
adamlardı qabıl etiwdi, óz túsinikleriniń qanshelli durıs ekenligin talqılawdı úyrenedi. Olar
refleksiyanı, seziw obyektin mánisli hám bahalı analizlewdi úyrenedi. Bul topardaǵı usıllarǵa
parapsixologiyalıq fenomenlerdi rawajlandırıw hám intuciyanı rawajlandırıwdı da kirgiziwimiz
múmkin. Keyingi usıl dene háreketi psixoterapiyasınıń baǵdarlanǵan usılı esaplanadı. Bunıń
tiykarın salıwshısı sıpatında V.Rayxtı keltiriw múmkin (1960). Sońǵı jılları trenin’ ótkeriwshi
psixologlardıń itibarın kóbirek usı usı usıl ózine tartpaqta. Bunda úsh tiykarǵı baǵdarlar toparı bar:
dene dúzilisi menen islew (Aleksandr texnikası), seziw tárepinen seziw hám shıǵıs usıllarındaǵı
nerv-muskuo relaksaciyası (yoga, aykido hám basqalar). Meditativ texnikalardı trenin’ usıllarınan
birine kirgiziwimiz múmkin, bul usıl topar iskerliginde kerekli usıllardan biri esaplanadı. Bul
usıllar kóp jaǵdaylarda fizikalıq hám emocional relaksaciyanı anıqlawda qollanılıwı múmkin, bul
jaǵdayda artıqsha psixikalıq qozǵatıwshılardan, stress jaǵdaylarınan qutılıwdı úyreniw múmkin.
Ayırım qánigeler trenin’de qollanıwdı maqul kóredi - bul qatnasıwshılardıń sanasın tormozlanǵan
halatqa túsiriw esaplanıp, qatnasıwshılarǵa kóp kólemdegi maǵlıwmatlardı ózlestiriw imkaniyatın
beredi. Bunda bir qatar usıllardıń birgelikte qollanılıwı menen anıqlanadı. Sugestiv usıldı
qollanıwda birinshi gezekte payda bolatuǵın soraw bul etika kózqarasınan durıspa yamasa
Aprel, 2025-Yil
208
nadurıspa degen soraw. Bul usılda gipnoz jaǵdayı hám basqa usıllardıń qollanılıwın esapqa alsaq,
ádep-ikramlılıq jaqtan durıs islenip atırǵan yaki atırǵanlıǵı belgisiz. Bunda insanlardı basqarıw
imkaniyatınıń bar etkenligi psixologtı qolaysız jaǵdayǵa salıp qoyıwı múmkin. joqarıda atap
ótilgen qáwip penen bir qatarda sonı aytıw kerek, birinshiden ámeliy psixologiya hám
psixoterapiyada bul usıl uzaq waqıtlar dawamında nátiyjeli qollanılıp kelmekte; ekinshiden, bul
usıllar trenin’ waqtında júdá kem qollanıladı; úshinshiden, bul usıldı qollanıwda psixolog joqarı
dárejedegi qábiletlilikke iye bolıwı menen bir qatarda onda joqarı ádep-ikramlıq normaları da
bolıwı talap etiledi; tórtinshiden, bul texnikalar tek ǵana ózin-ózi rawajlandırıw hám óz kúshine
isendiriwge baǵdarlanǵan esaplanadı, bunda basqalardan ǵárezli bolıw názerde tutılmaydı. Bul
jaǵdayda qatnasıwshılarǵa zıyan jetkeriw tek tómendegi jaǵdaylarda ámelge asırılıwı múmkin:
abaylamay islengen háreket hám qastan islengen háreketler bolıwı múmkin. Bul jaǵday trenin’
processlerinde kópshilik jaǵdaylarda tez ótetuǵın processlerden biri bolıp esaplanadı. Waqıyalar
trenin’ waqtında birden-bir ólshem sıpatında. Waqıyalarǵa birinshi bolıp Dj.Gibson tárepinen
máni berilgen. E.I.Golovaxova hám A.A.Kronikler bul mashqalanı shaxstıń psixologiyalıq waqtı
menen birgelikte izertlegen. Olar waqıyalar kózqarasın kirgiziwdi usınıs etken. Waqiyalıq
jaqınlasıwı oyında nátiyjeli islewin Yu.M.Jukov tárepinen kórsetip berilgen. Onıń pikirinshe:
Mashqalaǵa tereń kirip barıw waqıyalar qatarın talqılaw imkaniyatın beredi, bunda mashqalalar
belgili bir waqıya ústinde boladı hám sol waqıya talqılanadı. Bunda tiykargı texnologiya sıpatında
birinshiden, waqiyalar qatarın shólkemlestiriw, ekinshiden, oni analizlew boladı. Áyne
waqıyalardıń ótiwi, topar ishindegi individual sananıń qáliplesiwi, kommunikaciya hám kontakt
ushın tiykar sıpatında kórinedi, degen edi. Ol izbe-iz basqıshlardı ajıratıp kórsetken edi: 1)
identifikaciya waqıyalardı ómir aģımınan ajıratıp kórsetiw hám ne, qay jerde, qashan sorawlarına
juwap beriw; 2) interpretaciya-waqıyalar júz beriwiniń sebeplerin, sharayatların hám
mexanizmlerin anıqlaw hám olardıń asqınıwların talqılawǵa umtılıw; 3) kvalifikaciya -
keleshektegi mútájlikler modeline waqıyalardı jaylastırıw, olardıń jaman tabısqa erisiwde imkan
beretuģın yamasa tosqınlıq etetuģının anıqlaw. Trenin’ waqıyası waqıt shkalasında. Topar
psixoterapiya hám gipnoz. XIX ásir ortalarında bul effekt izertlewshiler tárepinen úyrenilmegen.
Shotlandiyalıq shipaker Dj.Breyd (1843) "haywanlıq magnetizm" termini ornına "gipnotizm"
atamasın qollanıwdı usınıs etken, sebebi bul alıw sol halat uyqıǵa uqsatqan. Gipnotik jaǵday
kóplegen psixiatrlarda qızıǵıwshılıq oyattı. Olar gipnotikalıq jaǵdaydı túrlishe talqılaǵan.
Kóplegen alımlar bul haqqında tartıslarga sebep bolgan pikirlerdi de talqılagan. Gipnoz haqqındaǵı
medicinanıń pikiri kritikalıq bolsa da, ámeliyachılar onı aktiv qollanıwǵa kirisken. O.Vetterstrand
gipnozdı toparılıq terapiyada da qollanıwdı baslaǵan.
Aprel, 2025-Yil
209
Alkogolizm keselliklerine ushiragan nawqaslarda da gipnoz massalıq túrde qollanilgan.
Sovet psixologiyasında gipnoz nevrotik keselliklerge ótkenlerde, aqil kemislikleri bar
bolǵan nawqaslarda, somatik keselliklerge duwshar bolǵanlarda da qollanılǵan. Bul
V.M.Bexterevtiń mektebinde keńirek qollanılǵan. Joqarıda aytılǵanlar sonı kórsetedi, toparıq tásir
álbette nátiyjeli jumıslardan biri esaplanadı, bular psixoterapiyanıń qáliplesiwine tiykar bolıp
xızmet etken. Biraq topar menen islewde basqa psixologiyalıq usıllar da bar olar sociolog hám
sociallıq psixologlar tárepinen úyrenilgen. Toparıq usıllardıń sociallıq-psixologiyalıq tárepleri
Toparıq usıllardı birinshilerden bolıp úyrengen hám onıń mexanizmlerin jaratqan alımlar
E.Drbkgeym hám G.Zimmeller bolǵan.
Olardıń izertlew nátiyjeleri toparlıq psixoterapiyada qollanılǵan. Biraq sonı da aytıw kerek,
bir toparda nátiyje bergen jaǵday ekinshi toparda nátiyjesiz juwmaqlanıwı múmkin. bunıń ushın
álbette sociallıq psixologiyanı kishi toparlar psixologiyasın jaqsıraq biliw talap etiledi. Trenin’
termini klinikalıq psixologiyada payda bolmaǵan, bul termin deni saw adamlar menen islegende
payda bolǵan. Házir de kóp ǵana ilimpazlar tárepinen social-psixologiyalıq trenin’ termini
qollanıladi.
Házirgi kúnde trenin’ termini toparlıq psixoterapiya hám toparlıq korrekciyadaǵı kóplegen
dástúriy usıllardı óz ishine aladı.
Batis mektepleriniń psixoanaliz hám toparlıq usıllar haqqındaǵı
kózqarasları. Z.Freydtıń ózi hesh qashan toparlıq psixoterapiyanı qollanıp kórmegen bolsa da,
kópshilik onıń izertlewshileri toparda psixoanalıq emlew usılların qollanıp kelgen. Birinshi
gezekte Alfred Adlerdi keltiriwimiz múmkin, ol Freydten parıqlı túrde insannıń rawajlanıwında
sociallıq faktorlardıń ornı úlken ekenligin atap ótken.
Onıń pikirinshe, áyne topar maqset hám qádiriyatlardıń qáliplesiwine tiykar boladı olardı
sırtqı turmısqa beyimlestiredi. Psixoterapevtlar tárepinen toparda psixonaliz keń qollanılǵan, olar
L.Uender, P.Shilder, T.Barrou (ol topar analizi atamasin usınǵan), A.Volf (toparda analiz atamasin
kirgizgen bolıp, psixoterapevtsız da islew múmkin degen pikirdi bildirgen) hám basqalar.
Amerikanıń psixoterapiyasında psixoterapevtlar toparlıq usılların keń qollanıp basladı,
Evropa alımları bolsa tek urıs waqtında nevrozlardıń aldın alıw ushın qollanılǵan. Toparda
emocional jaǵdaylardı analizlew ushin qollanilgan. Terapevtikalıq jámiyet ataması keń qollanıla
baslagan. Terapevtikalıq jámiyet ataması eki alım ortasında túrlishe tartısıwlarga sebep bolgan.
Olar S.Slavson hám J.Moreno esaplanadı.
Morenonıń pikirinshe terapevtlik jámiyet jaqsı nátiyje beredi, adamzat terepevtlik
jámiyetke aylanıwı múmkin.
Aprel, 2025-Yil
210
Bugan qarsı pikirdi Z.Foulks, V.Bion, T.Maynlar bildirgen. S.Slavson óspirimler ushın
psixoanalitik topardı shólkemlestirgen, onıń tiykarǵı maqseti aktivlik arqalı tásir etiw bolǵan,
bunda óz ara tásir jaǵdayına úlken áhmiyet qaratılǵan. Toparlıq psixoterapiya hám trenin’
toparlarında Kurt Levinniń ideyaları úlken áhmiyetke iye bolǵan, áyne ol AQSHta loborotor
trenin’ ideyasın kirgizgen, áyne "maydan teoriyası" topar dinamikası hám toparlıq fenomenlerdiń
qáliplesiwine tiykar bolıp xızmet etken. Onıń pikirinshe "Bir insandı ózgertiw, topar adamlardı
ózgertiwden qıyın.
Paydalanılģan ádebiyatlar
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Asamatdinova, J., and B. Saidboeva. "Diagnosis and Correction of the Development of
Value Orientation in Students in the Process of Moral and Aesthetic Education."
JournalNX 9.6 (2023): 274-277.
5.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 262-269.
6.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE
OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research
4.4 (2025): 50-55.
7.
Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR
ASOSIDA
TALABALARNING
KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI
Aprel, 2025-Yil
211
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 252-261.
8.
Turemuratova, Aziza, Umida Uzakbaeva, and Dilafroʻz Nuriyeva. "BASIC CONCEPTS
OF
FAMILY
PSYCHOLOGY
AND
OVERCOMING
PSYCHOLOGICAL
PROBLEMS." Modern Science and Research 4.4 (2025): 104-109.
9.
Turemuratova, Aziza, Maftuna Masharipova, and Ma'mura Atabayeva. "RESEARCH ON
IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR
PSYCHOLOGICAL TRAINING APPROACHES." Modern Science and Research 4.4
(2025): 90-97.
10.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kushbaeva Indira Tursinbaevna, and Dawletmuratova
Raxila
Genjemuratovna.
"THE
MAIN
ESSENCE
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL
APPROACHES
IN
MODERN
EDUCATION."
CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 5.09 (2024): 43-46.
11.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
12.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS
OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
13.
Daribaev, Atabay, and Nazrgiza Sagindikova. "HISTORY OF PSYCHOLOGY." Modern
Science and Research 3.1 (2024): 1162-1166.
14.
Turdimuratova, S. B., and N. J. Sagindikova. "PSIXOLOGIK DIAGNOSTIKA." Modern
Science and Research 3.7 (2024).
15.
Polatovna, Rametullaeva Nadira, and OLIY TA’LIMDA INNOVATSION
YONDASHUVLAR ASOSIDA. "PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK METODLARNI
TAHLIL QILISHGA ASOSLANGAN TADQIQOTLAR." TA'LIM VA RIVOJLANISH
TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI 3.12 (2023): 67-70.
