Aprel, 2025-Yil
212
PSIXOLOGIK TRENINGLARNING USLUBIY MUAMMOLARI VA TRENING
BOSQICHLARI
Turemuratova Aziza Begibaevna
Berdaq nomidagi Qoraqolpoq davlat universiteti pedagogika va psixologiya kafedrasi assistenti.
Aralbaeva Shaxnoza Kuandikovna
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi.
Amangeldieva Asilxan Berdax qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237686
Annotatsiya. Tezisda psixologik treninglarni tashkil etishda uchraydigan uslubiy
muammolar, ularning psixologik va tashkiliy sabablari, shuningdek, trening jarayonining
bosqichma-bosqich amalga oshirilishi, har bir bosqichning maqsadi, psixologik mazmuni va
ishlatiladigan metodlari tahlil qilinadi. Muallif trening samaradorligini oshirish uchun zarur
bo‘lgan ilmiy-metodik asoslarni ko‘rsatadi, murabbiylar va psixologlar uchun metodik tavsiyalar
beradi.
Kalit so‘zlar: psixologik trening, uslubiy muammolar, trening bosqichlari, metodik
yondashuv, trening dizayni, emotsional muhit.
METHODOLOGICAL PROBLEMS OF PSYCHOLOGICAL TRAINING AND
TRAINING STAGES
Abstract. The thesis analyzes methodological problems encountered in organizing
psychological trainings, their psychological and organizational causes, as well as the step-by-step
implementation of the training process, the purpose of each stage, the psychological content and
methods used. The author indicates the scientific and methodological foundations necessary to
increase the effectiveness of training, and provides methodological recommendations for trainers
and psychologists.
Keywords: psychological training, methodological issues, training stages, methodological
approach, training design, emotional environment.
KIRISH
Zamonaviy psixologik amaliyotda trening usullari inson shaxsiyati, emotsional dunyosi,
ijtimoiy munosabatlari va ichki psixologik ehtiyojlarini chuqur o‘rganish va rivojlantirishga
qaratilgan kompleks yondashuvlarni o‘z ichiga oladi.
Aprel, 2025-Yil
213
Biroq, bu faoliyat turining samaradorligi ko‘p jihatdan uning uslubiy asoslariga, trening
jarayonining tuzilishi va trenerning professional yondashuviga bog‘liqdir. Ko‘plab amaliyotlarda
trening mashg‘ulotlarining yetarlicha rejalashtirilmasligi, metodlarning noto‘g‘ri tanlanishi,
ishtirokchilarning tayyorgarlik darajasi va ehtiyojlariga mos tushmasligi kabi uslubiy xatolar
trening natijadorligini sezilarli darajada pasaytiradi. Shu boisdan, psixologik treninglarda
uchraydigan uslubiy muammolarni tahlil qilish va trening bosqichlarining ilmiy asoslangan
modelini ishlab chiqish muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
ASOSIY QISM
Psixologik treninglar bilan bog‘liq uslubiy muammolar, avvalo, trening maqsadining
noaniqligi bilan bog‘liq bo‘ladi. Ko‘plab treninglar oldindan aniq diagnostika asosida emas, balki
umumiy motivatsion yondashuv bilan tashkil etiladi. Natijada ishtirokchilarning psixologik
ehtiyojlari, psixotiplari va rivojlanish darajalari e’tiborga olinmaydi. Bu esa trening davomida
moslashuv muammolariga, psixologik qarshiliklarga va past motivatsiyaga olib keladi.
Ikkinchi katta uslubiy muammo – bu metodlarning bir-biriga zidligi yoki noto‘g‘ri ketma-
ketligidir. Masalan, chuqur reflektiv metodlar (masalan, psixodrama yoki emotsional ekspressiya
texnikasi) treningning dastlabki bosqichlarida emas, balki ishonch va ochiqlik shakllangandan
so‘ng qo‘llanilishi lozim. Aks holda, ishtirokchilar o‘zlarini noqulay his qilib, ichki qarshilik
ko‘rsatishadi yoki umuman ishtirokni to‘xtatishlari mumkin. Shu sababdan har bir metodik vosita
aniq bosqichlarga muvofiq tanlanishi, uning psixologik yuklamasi oldindan baholanishi kerak.
Uslubiy muammolarning yana biri bu — trenerning tayyorgarlik darajasidir. Trenerda
psixologik bilim bo‘lishi, lekin metodik tafakkur, gruppani boshqarish ko‘nikmalari,
metakommunikativ sezuvchanlik va reflektiv kompetensiyalar yetarli bo‘lmasligi trening
jarayonini samarasiz qiladi. Treningda yuzaga keladigan emotsional qarama-qarshiliklar, ichki
ziddiyatlar, transfers holatlari va konfliktlarni hal qilish uchun trener faqat nazariy emas, amaliy
jihatdan ham yuqori malakaga ega bo‘lishi zarur.
Trening jarayonining samaradorligi, yuqoridagi uslubiy muammolarni hisobga olgan
holda, aniq va izchil bosqichlarga asoslangan model orqali ta’minlanadi. Tajribaviy va nazariy
tadqiqotlar asosida quyidagi psixologik trening bosqichlari ajratib ko‘rsatiladi:
Motivatsion tayyorgarlik bosqichi. Ushbu bosqichda ishtirokchilar trening maqsadlari,
qoida va tamoyillari bilan tanishtiriladi, psixologik jihatdan tayyor holatga keltiriladi. “Ice-
breaking” texnikalari, tanishuv o‘yinlari, ishonchli muhit yaratish metodlari (masalan, “kuzatuvchi
emas, ishtirokchi” tamoyili) asosiy o‘rin tutadi.
Aprel, 2025-Yil
214
Muammo yuzasidan faollashtirish bosqichi. Bu bosqichda mavzuga oid muammolar
aniqlanadi, individual psixologik pozitsiyalar aniqlashtiriladi. Interaktiv muloqot, rolli o‘yinlar,
psixologik testlar va kichik guruhli muhokamalar vositasida ishtirokchilar o‘z muammolari
yuzasidan faollashadilar.
Analiz va refleksiya bosqichi. Treningning mazkur bosqichida individual va guruhiy
tajribalar tahlil qilinadi, ishtirokchilar o‘z xatti-harakatlarining sabablarini anglaydilar. “Reflektiv
aylanalar”, “ko‘zgu” texnikasi, “hayot metaforalari” kabi usullar qo‘llaniladi. Bu bosqichda o‘z-
o‘zini anglash va ichki o‘zgarishlar boshlanadi.
O‘zgarishlar integratsiyasi bosqichi. Yangi tajriba va bilimlar shaxsning ichki tizimiga
moslashtiriladi. Ishtirokchilarga yangi strategiyalarni kundalik hayotda qo‘llashga oid
rejalashtirish ishlari amalga oshiriladi. Bu bosqichda maqsad – treningdan keyingi amaliy
natijalarni mustahkamlashdir.
Yakuniy umumlashtirish va tahlil bosqichi. Trening jarayoni bo‘yicha yakuniy xulosalar
chiqariladi, ishtirokchilarning subyektiv baholari eshitiladi, o‘zgarishlar monitoringi yuzasidan
dastlabki fikrlar aniqlanadi. Shu bosqichda ijobiy emotsional yakun, minnatdorchilik va psixologik
"yopilish" ta’minlanadi.
Psixologik treninglar amaliyotida kam yoritilgan, biroq juda muhim bo‘lgan uslubiy
muammolardan biri bu – trening auditoriyasi tarkibining psixotipik va ijtimoiy-guruhiy
noaniqligidir.
Bunda ayniqsa, bir guruhga turli yosh, kasb, madaniy darajadagi va psixologik holati farqli
ishtirokchilarning jamlanishi treningda bir yo‘nalishdagi refleksiya va o‘zgarishlar dinamikasiga
salbiy ta’sir o‘tkazadi.
Bunday holatlarda trener treningni universal emas, balki moslashuvchan modelda olib
borishi, har bir ishtirokchining individualligini hisobga olgan holda bosqichlarni dizaynlashtirishi
zarur. Shu sababli, “psixologik portret” asosidagi avvalgi tashxislash jarayoni nafaqat foydali,
balki muhim deb hisoblanadi.
Yana bir murakkab uslubiy muammo – bu psixologik rezistentlik (qarshilik) holatlarini
oldindan bashorat qila olmaslikdir. Treningning muayyan bosqichlarida, ayniqsa, shaxsiy
kechinmalar bilan ishlovchi mashg‘ulotlarda ayrim ishtirokchilarda ruhiy himoya mexanizmlari
kuchayib, ular tomonidan inkor etish, hazil bilan yo‘naltirish, hissiy yopilish, tajovuzkorlik yoki
ishtirokdan voz kechish holatlari kuzatilishi mumkin.
Aprel, 2025-Yil
215
XULOSA VA MUNOZARA
Psixologik treninglar samaradorligining kaliti – bu aniq maqsadga yo‘naltirilgan, metodik
jihatdan asoslangan va bosqichma-bosqich rejalashtirilgan ish rejasi bilan ishlashdir.
Har qanday trening jarayoni faqatgina interaktivlik va emotsional ta’sir bilan emas, balki
chuqur nazariy bilim, psixologik sezuvchanlik va uslubiy tahlil orqali mustahkamlanadi.
Uslubiy muammolarni oldindan aniqlab, ularga mos yechimlar ishlab chiqish, trening
dizaynini ishtirokchilarning ehtiyoj va psixotiplariga moslashtirish bugungi zamonaviy psixologik
treninglarning eng dolzarb vazifasidir. Trenerlar esa nafaqat bilimli, balki refleksiv va adaptiv
psixologik yetakchilar bo‘lishi kerak.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
3.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS
OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
5.
Turemuratova, A., and B. Temirbekov. "Mustahkam oilani shakllantirishda yoshlarda
naql-maqollardan foydalanishning tarbiyaviy-psixologik ahamiyati." (2022).
6.
Turemuratova, A. "Har bir xalqning o'z qadriyati bor." (2021).
7.
Turemuratova, A., and J. Asamatdinova. "Talabalar qadiriyatqa bag'darlang'anliqti
rivajlantiruwda auditoriyadan tis shinig'iwlardin'roli." (2021).
8.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 262-269.
Aprel, 2025-Yil
216
9.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE
OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND
PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research
4.4 (2025): 50-55.
