Aprel, 2025-Yil
222
SHAXSTIN’ ERKLIK SIPATLARI
Arzieva Ga’wxar Kuljanovna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Bekturg’anova Nursuliw Barliqbay qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
Jarilkasinova Gu’lnara Sa’rsenbay qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237811
Annotatsiya. Usı izertlewda shaxs psixologiyasinin' zárúrli baǵdarlarınan biri bolǵan
erklik ayrıqshalıqlar analiz etilgen. Erklik túsinigi, onıń tiykarǵı belgilerinen biri retinde sanalı
háreket, qarar qabıllaw, qıyınshılıqlardı jeńiw hám maqset tárepke umtılıw sıyaqlı processler
teoriyalıq hám ámeliy tárepten kórsetilgen.
Sonıń menen birge, jas dáwirlerinde shıdamlılıq qáliplesiwiniń ayriqsha tárepleri hám
tálim-tárbiya processinde bul sapalardı rawajlandırıw jolları kórsetip berilgen.
Gilt sózler:
Shaxs psixologiyasi, shańaraq, tálim, tárbiya, shıdamlılıq, shaxstıń erki.
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda shaxs psixologiyasining zarurli yo’nalishlaridan biri
bo’lgan erklik o’zgachaliklari tahlil etilgan. Erklik tushunchasi, uning asosiy belgilaridan biri
sifatida ongli harakat, qaror qabul qilish, qiyinchiliklarni yemgish va maqsadga intilish kabi
jarayonlar teoriya va amaliy tarafdan ko’rsatib o’tilgan.
Shuning bilan birga, yoshlik davrlarida bardoshlilikni taraflari va ta’lim-tarbiya
jarayonlarida bu sifatlarni rivojlantirish usullari ko’rsatib berilgan.
Kalit so’zlar: Shaxs psixologiyasi, oila, ta'lim, tarbiya, chidamlilik, shaxsning erki.
Abstract. This study analyzes the characteristics of autonomy, which is one of the necessary
directions of personality psychology. The concept of autonomy, as one of its main characteristics,
such as conscious action, decision-making, overcoming difficulties and striving for goals, is
presented from a theoretical and practical perspective.
At the same time, the aspects of resilience in adolescence and methods for developing these
qualities in educational processes are presented.
Keywords:
Personality psychology, family, education, upbringing, resilience, individual
freedom.
Aprel, 2025-Yil
223
Kirisiw
Shaxstıń psixologiyalıq portretin tolıq ańǵarıw ushın onıń shıdamlılıq qásiyetlerin analiz
qılıw zárúrli áhmiyetke iye.
Insannıń ómirinde kóplegen quramalı jaǵdaylar júz beredi jáne bul jaǵdaylarda insannıń
ózin tutıwı, qarar qabıllawı hám háreketke kirisiwi kóp tárepten onıń shıdamlılıq kúshine
baylanıslı boladı.
Shıdamlılıq - bul sanalı iskerliginiń zárúrli strukturalıq bólimlerinen biri bolıp, insannıń
maqset tárepke háreketleniwinde, tosqınlıqlardı jeńip ótiwde tiykarǵı qural bolıp tabıladı. Bul
maqalada shaxstıń shıdamlılıq qásiyetleri, olardıń qáliplesiwi, psixologiyalıq kriteryaları hám
ámeliy áhmiyeti analiz etiledi.
Shaxstıń erklik onıń psixik rawajlanıw dárejesi, tárbiyası, tájiriybesi hám de social ortalıq
menen bekkem baylanıslılıǵı tiykarında qáliplesiwi aytıp ótken.
Maqalada L. S. vygotskiy, D. Uznadze, A. N. Leontyev sıyaqlı psixologlardıń
shıdamlılıqge tiyisli teoriyalıq qarawları keltirilip, shaxstıń shıdamlılıqlik sapaları - qatańlıq,
taqatlılıq, ǵárezsizlik, juwapkerlik sıyaqlı pazıyletler rawajlanıw basqıshlarında kórip shıǵılǵan.
Shıdamlılıq túsinigi jáne onıń mánisi Shıdamlılıq - bul insannıń sanalı túrde maqset tárepke
umtılıwı, iskerlikte qatańlıq kórsetiwi, sırtqı hám ishki tosqınlıqlardı jeńip ótiwge qaratılǵan psixik
process bolıp tabıladı.
Ol shaxstıń erkin qarar qabıllawı, olardı ámelge asırıw ushın ózin basqara alıwı menen
baylanıslı.
Shıdamlılıq insandı biologiyalıq janzat retinde emes, bálki social sanalı shaxs retinde
ajıratıp turadı.
Psixologiyalıq ádebiyatlarda shıdamlılıq tómendegi tiykarǵı funksiyalarǵa iye dep
esaplanadı:
Iskerlikti sanalı basqarıw
Maqset tárepke háreket qılıw
Tosqınlıqlardı jeńiw
Ishki teń salmaqlılıqtı saqlaw
Qarar qabıllaw jáne onı ámelge asırıw
Shaxstıń shıdamlılıq qásiyetleri
Shaxstıń shıdamlılıq sapası - bul individdiń ishki bekkemligi, iskerlikke sanalı jantasıwı,
quramalı jaǵdaylarda ózin basqara alıw uqıbın ańlatiwshı psixologiyalıq kórsetkish bolıp tabıladı.
Aprel, 2025-Yil
224
Tómende shıdamlılıq sapalardıń tiykarǵı túrleri keltiriledi:
1. Qatańlıq - shaxstıń tańlaǵan jolında bekkem turıwı, sırtqı basımlarǵa moyin iymewi.
2. Sabrliliq - waqtınsha qolaysızlıqlarǵa shiday alıw, maqset jolında qıyınshılıqlarǵa
shıdam beriw.
3. Mártlik - qáwip yamasa qáweter tuwdıratuǵın jaǵdaylarda tuwrı hám operativ qarar
qabıllaw uqıpı.
4. Baslamashılıq - iskerlikte jańa ideyalardı ilgeri jıljıtıw, ózgerislerden qorqpaslıq.
5. Óz-ózin basqara alıw - impulsiv háreketlerden tiyiliw, sanalı qadaǵalawdı ámelge
asırıw.
6. Juwapkershilik sezimi - óz háreketleriniń nátiyjeleri ushın juwap bere alıw, toparlıq
qádiriyatlarǵa húrmet menen jantasıw.
Shıdamlılıq sapalardıń qáliplesiw faktorları
Shıdamlılıq sapalar bir demde júzege kelmeydi. Olar turmıslıq tájiriybe, tárbiya, ortalıq,
jeke umtılıw jáne social iskerlik arqalı qáliplesedi.
Tómendegi faktorlar bul sapalardıń rawajlanıwda zárúrli rol oynaydı:
Shańaraq hám tárbiya: Balalıqtan berilgen bekkem social kónlikpeler, erkinlik hám
juwapkershilik arasındaǵı teń salmaqlılıq shıdamlılıq tárepten jetik shaxstı qáliplestiredi.
Tálim sisteması: Mektep hám joqarı tálim mákemeleri shaxsta maqset tárepke umtılıw, óz
pikirin qorǵaw sıyaqlı sapalardı rawajlantıradı.
Jeke tájiriybe: Máseleler menen gúresiw, tabıs hám áwmetsizlikler arqalı shaxstıń ishki
bekkemligi artadı.
Social iskerlik: Toparda islew, liderlik, social joybarlarda qatnasıw shıdamlılıq
kónlikpelerdi bekkemleydi.
Shıdamlılıqtiń buzılıw jaǵdayları
Ayırım jaǵdaylarda shaxsta shıdamlılıq iskerlik buziliwi múmkin. Buǵan nevrozlar,
depressiya, ózine isenimsizlik, sırtqı ortalıq basımı sebep bolıwı múmkin. Bul jaǵdaylar tómendegi
sırtqı kórinislerde kózge taslanadı:
Astoeniya (shıdamsızlıq) - shaxsda baslama joq ekenligi, hár qanday iskerlikke biyparq
qatnas.
Abuliya - shıdamlılıq kúshtiń pútkilley passivlesiwi, óz háreketlerin basqara almasliq.
Impulsivlik - shıdamlılıq qadaǵalawdıń tómenligi, háreketlerde kútilmegendey hám
sezimlerge baǵınıw.
Aprel, 2025-Yil
225
Bunday jaǵdaylarda psixologiyalıq máslahátlar, motivatsion treninglar, geyde bolsa
psixoterapevtik járdem zárúr bolıwı múmkin.
Shıdamlılıq sapalardıń rawajlanıw jolları
Shıdamlılıq insannıń sanalı háreketi arqalı qáliplesedi, sol sebepli onı maqsetli shınıǵıwlar
menen rawajlandırıw múmkin:
1. Maqset qoyıw hám oǵan erisiw: Hár kúni adam maqsetler qoyıw hám olardı orınlaw
arqalı erkti shınıqtırıw múmkin.
2. Óz-ózin baqlaw: Kúndelik jumıslardı joybarlaw, waqtın basqarıw, ádetlerdi baqlaw
arqalı ishki ıntızam payda boladı.
3. Qıyınshılıqlarǵa sanalı jantasıw: Hár bir mashqalanı tájiriybe retinde qabıllaw, unamlı
pikirlew arqalı shıdamlılıq bekkemlenedi.
4. Sport hám fizikalıq aktivlik: Deneni shınıqtırıw arqalı psixik shıdamlıliq kúsheyedi.
Juwmaq
Shaxstıń shıdamlılıq qásiyetleri onıń jámiyette tabıslı bolıwında, maqsetlerge jetiwinde,
mashqalalardi jeńip ótiwinde zárúrli rol oynaydı.
Kúshli shıdamlılıq - bul tuwma emes, bálki formalanıwshı hám rawajlanatuǵın sapa bolıp
tabıladı. Onı tájiriybe, maqsetke muwapıq háreketler arqalı rawajlandırıw múmkin.
Búgingi kúnde qatańlıq, sabrliq, juwapkershilik sıyaqlı shıdamlılıq sapalardı qáliplestiriw
tálim hám tárbiyanıń zárúrli wazıypası bolıp tabıladı.
PAYDALANG’AN A’DEBIYATLAR
1.
G‘.G‘. Xodjayeva, M. Qarshiboyeva. Psixologiya asoslari. – Toshkent: “O‘qituvchi”,
2021.Shaxs psixologiyasi va irodaviy jarayonlarga oid bo‘limlar mavjud.
2.
A.A. Rean. Psixologiya lichnosti – Sankt-Peterburg: Piter, 2019. Shaxs va uning irodasi
haqida zamonaviy yondashuvlar mavjud.
3.
Arzieva, Ga’wxar, Inkar Dawilbaeva, and Gu’lbanu Xongrbayeva. "MOTIVTIŃ
DÚZILISI HA'M FUNKTSIYASI." Modern Science and Research 4.4 (2025): 11-16.
4.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
5.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
Aprel, 2025-Yil
226
6.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
