2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
279
MOTIVACIYANIN’ PSIXOLOGIK TEORIYALARI
Arzieva Ga’wxar Kuljanovna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.
Dauilbaeva Mirzagu’l Azamat qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti.
Joldasbaeva Baxtigu’l Quwanishbay qizi
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255007
Annotatsiya.
Usı ilimiy maqalada motivaciya túsiniginiń psixologiyalıq mazmunı hám
oǵan baylanıslı tiykarǵı teoriyalıq jaqınlasıwlar keń kólemde analiz etiledi. Motivaciya insan
iskerliginiń ishki háreketlendiriwshi kúshi sıpatında kórip shıǵıladı hám onı qáliplestiriwshi
tiykarǵı faktorlar tallanadı. Atap aytqanda, maqalada associaciya (úyrenilgen) teoriyası,
biologiyalıq (instinktiv) qatnas, G. Xalldıń kúshsizlikti azaytıw teoriyası, A. Maslovtıń zárúrlikler
ierarxiyası hám D. Makklelland tárepinen islep shıǵılǵan úsh tiykarǵı zárúrlik teoriyasına toqtap
ótiledi. Hárbir teoriya tiykarın salıwshılar, teoriyanıń mánisi, insan minez-qulqı hám
motivaciyasına tásiri, ámeliy psixologiyadaǵı qollanılıwı jaǵınan tallanadı. Maqala psixologiya
baǵdarında bilim alıp atırǵan studentler, ilimiy izleniw alıp barıp atırǵan izertlewshiler hám
motivaciya menen islep atırǵan ámeliyachı qánigeler ushın teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.
Gilt sózler:
Motivaciya, psixologik teoriyalar, jetiskenlikke erisiw, ámeliy psixologiya.
MOTIVATSIYANING PSIXOLOGIK TEORIYALARI
Annotatsiya.
Ushbu maqolada motivatsiya tushunchasining psixologik mazmuni va unga
bog'liq bo'lgan nazariy yondashuvlar keng tahlil qilingan. Motivatsiya insonning harakatini
kuchaytiruvchi kuch sifatida koʼrib chiqiladi va uni kuchaytiruvchi omillar tahlil qilinadi.
Xususan, maqolada assotsiatsiya nazariyasi (o'rganilgan), Xallning kuchsizlikni kamaytiruvchi
nazariyasi, A. Maslovning zerurliklar ierarxiyasi va D. Makklend terapiyadan kelib chiqqan uchta
zarracha nazariya haqida gapirib berdi. Har bir nazariyaning asoschilari, nazariyaning mohiyati,
insonning motivatsiyasiga ta'siri va psixologiyada qo'llanilishi tahlil qilinadi. Maqola psixologiya
bo'yicha ta'lim olgan talabalar, ilmiy izlanishlar olib borgan tadqiqotchilar va motivatsiya bilan
izlanayotgan o'quvchi qizlarni nazariy va amaliy bilimlarga bag'ishlaydi.
Kalit so’zlar:
Motivatsiya, psixologik teoriyalari, muvaffaqqiyatga erishish, amaliy
psixologiya.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
280
Kirisiw
Usı ilimiy maqalada motivaciya túsiniginiń psixologiyalıq mazmunı hám oǵan baylanıslı
tiykarǵı teoriyalıq jaqınlasıwlar keń kólemde analiz yetiledi. Motivaciya insan iskerliginiń ishki
háreketlendiriwshi kúshi sıpatında kórip shıǵıladı hám onı qáliplestiriwshi tiykarǵı faktorlar
tallanadı. Atap aytqanda, maqalada biologiyalıq (instinktiv) qatnas, G. Xalldıń kúshsizlikti azaytıw
teoriyası, A. Maslovtıń zárúrlikler ierarxiyası hám D. Makklelland tárepinen islep shıǵılǵan úsh
tiykarǵı zárúrlik teoriyasına toqtap ótiledi. Hárbir teoriya tiykarın salıwshılar, teoriyanıń mánisi,
insan minez-qulqı hám motivaciyasına tásiri, ámeliy psixologiyadaǵı qollanılıwı jaǵınan tallanadı.
Maqala psixologiya baǵdarında bilim alıp atırǵan studentler, ilimiy izleniw alıp barıp
atırǵan izertlewshiler hám motivaciya menen islep atırǵan ámeliyachı qánigeler ushın teoriyalıq
hám ámeliy áhmietke iye. Motivaciya - bul shaxstiń maqsetke bagdarlangan iskerligin
xoshametlewshi ishki hám sirtqi faktorlar sisteması. Ol insan minez-qulqı, úyreniw procesi, jumıs
iskerligi hám jeke rawajlanıwında áhmietli rol oynaydı. Psixologiyada motivaciyanı túsindiriwshi
túrli teoriyalar bar. Bul maqalada motivaciyanıń eń áhmiyetli psixologiyalıq teoriyaları jarıtıp
beriledi.
1. Biologiyalıq (instinktiv) teoriyalar.
Bul teoriyaga muwapıq, motivaciya biologiyalıq zárúrlikler - ashlıq, shóllew, uyqılaw
sıyaqlı fiziologiyalıq jaģdaylardan kelip shiģadı. Bul teoriyada insan is-háreketleri tuwma
instinktler arqalı basqarıladı. Mısalı, Uilyam MakDugall instinktlerdi tiykarǵı motivaciya faktorı
sıpatında kórgen.
2. Drive Reduction Theory (Hálsizlikti kemeytiw teoriyası).
Bul teoriya G. Xull tárepinen islep shigilgan bolip, shaxs organizmindegi ishki turaqsızlıq
jaģdayın saplastırıwģa umtıladı. YAǵnıy, insan zárúrlik sezgeninde kúshsizlik (drive) payda boladı
hám ol bul jaǵdaydan shıǵıw ushın iskerlikti baslaydı. Máselen, ashliq jaǵdayında awqat tabıw
ushın háreket yetiledi
3. Masloudıń zárúrlikler ierarxiyası teoriyası.
A. Maslou motivaciyanı zárúrlikler ierarxiyası tiykarında túsindiredi. Ol mútájliklerdi bes
basqıshqa bóledi:
1. Fiziologiyalıq mútájlikler (awqat, suw, uyqı).
2. Qáwipsizlik zárúrligi.
3. Sociallıq mútájlikler (doslıq, muhabbat).
4. Húrmetke bolgan talap.
5. Ózin-ózi júzege shıǵarıw
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
281
Bul mútájlikler tómennen joqarıǵa qaray qanaatlandırıladı. Tómengi zárúrlikler
qanaatlandırılmastan joqarı dárejedegiler motivaciya bola almaydı.
4. Makklellandtıń Úsh tiykarǵı mútájlikler teoriyası.
D. Makklelland insandı úsh tiykargı zárúrlik basqaradı dep esaplaydı.
Jetiskenlikke erisiw (achievement) - shaxs óz aldına maqset qoyıp, ogan erisiw arqalı
motivaciyalanadı.
Hákimiyat (power) - basqalar ústinen tásir ótkeriw, basshılıq etiw tilegi.
Tiyislilik (affiliation) - basqalar menen jıllı, shın kewilden múnásibet ornatıwǵa bolgan
mútájlik.
Shaxsta bul zárúrliklerden biri ústin bolıp, ol is-háreketlerin belgileydi.
Juwmaq
Motivaciya teoriyaları insan minez-qulqı hám iskerligin túsiniwde áhmiyetli rol oynaydı.
Biologiyalıq zárúrliklerden baslap, sociallıq tásirlerge shekemgi túrli faktorlar
motivaciyanı qáliplestiredi. Hár qıylı teoriyalar motivaciyanıń hár qıylı táreplerin jarıtıp beredi
hám hár bir teoriya real turmıstaǵı jaǵdaylardı tallawda paydalı.
REFERENCES
1.
Karimova R. A. – Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2015.
2.
Yo‘ldoshev Q.X. – Psixologiya asoslari. – Toshkent, 2019.
3.
Sharipova D.A. – Pedagogik psixologiya. – Toshkent, 2020.
4.
Arzieva, Ga’wxar, Inkar Dawilbaeva, and Gu’lbanu Xongrbayeva. "MOTIVTIŃ DÚZILISI
HA'M FUNKTSIYASI." Modern Science and Research 4.4 (2025): 11-16.
