Mart, 2025-Yil
11
MOTIVTIŃ DÚZILISI HA'M FUNKTSIYASI
Arzieva Ga’wxar Kuljanovna
Qaraqalpaq Ma’mleketlik Universiteti Pedagogika kafedrasi assistenti.
Dawilbaeva Inkar Polat qizi
Berdaq atindag’i Qaraqalpaq Ma’mleketlik
Universiteti Shimbay fakulteti 2-kurs A’meliy psixologiya studenti.
Xongrbayeva Gu’lbanu Tugelbay qizi
Berdaq atindag’i Qaraqalpaq Ma’mleketlik Universiteti Shimbay fakulteti 2-kurs
A’meliy psixologiya studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15160933
Annotatsiya.
Usi maqala ‘Motivtin’ du’zilisi ha’m funktsiyasi’ temasin u’yreniwge
arnalg’an. Maqala motivatsiyanin’ psixologiyaliq tiykari retinde teoriyaliq aspektlerin aship
beredi, onin’ du’zilisin ha’m insan is-ha’reketin basqariwdin’ tiykarg’i funktsiyalarin analiz
qiladi. Maqalada motivtin’ tiykarg’i elementleri (talaplar, qizig’iwshiliqlar, maqsetler,
bahaliqlar) ha’m olardin’ birgelikte qanday jumis islewleri aniqlanadi.
Gilt so’zler:
Motivatsiya, motiv, motivtiń dúzilisi, motivtiń funktsiyalari, psixologiya.
Kirisiw
Motivatsiya, insan xatti-háreketini baslawshı, jóneltiriwshi ha'mde dawam ettiriwshi
psixologiyalıq process bolıp tabıladı. Ol, maqsetlerge erisiw ushın quwat beriwshi ha'mde
shabıtlantırıwshı kúsh retinde xızmet etedi. Motivtiń dúzilisi ha'm funktsiyasın túsinip jetiw, insan
xatti-háreketini aldın ala boljaw ha'mde oǵan tásir etiwdin' a'hmiyetli aspektlerinen biridir.
Motivtiń Dúzilisi
Motiv, bir neshe elementlerden quralǵan kompleks dúzilisti ańlatadı:
1.Talap (Potrebnost): Insannıń bir nársege bolǵan jetispewshiligin seziwi. Mısalı, ashlıq,
shóllik, qáwipsizlikke talap.
2.Qızıǵıwshılıq: Bir ob'ektke yamasa aktivlikke bolǵan emotsionallıq munasábet.
Qızıǵıwshılıq, insandı sol ob'ekt yamasa aktivlik penen shuǵıllanıwǵa tartadı.
3.Inam: Maqsetke erisiw múmkinshiligine isenim. Inam, insannıń háreketlerin dawam
ettiriw ushın zárúrli.
4.Bahalıqlar: Insannıń ne nársege áhmiyet beretug'ınlıǵı. Bahalıqlar, maqsetlerdi tańlawda
ha'mde xatti-háreketlerdi bahalawda áhmiyetli rol oynaydı.
Mart, 2025-Yil
12
5.Maqset: Insannıń erisiwdi qálegen nátiyjesi. Maqset, motivatsiyanı jóneltiriwshi kúsh
retinde xızmet etedi.
Bul elementler bir-biri menen óz-ara baylanıslı bolıp, insannıń xatti-háreketin
qáliplestiredi.
Motivtiń Funktsiyalari
Motivatsiya tómendegi tiykarǵı funktsiyalardı atqaradı:
1.Aktivlestiriw: Motiv, insandı háreketke keltiredi. Talap yamasa qızıǵıwshılıq payda
bolǵanda, insan sol talaptı qanaatlandırıw yamasa qızıǵıwshılıqtı qandırıw ushın háreket ete
baslaydı.
2.Jóneltiriw: Motiv, insannıń háreketin belgili bir maqsetke qaratadı. Maqset, insannıń
energiyasın toplanıwına ha'mde onıń háreketlerin maqsetke erisiw ushın jóneltiriwine járdem
beredi.
3.Retlestiriw: Motiv, insannıń xatti-háreketin basqarıp turadı. Ol, insannıń maqsetke erisiw
jolındaǵı qıyınshılıqlardı jeńiwine ha'mde maqsetinen ayrılmawına járdem beredi.
4.Bekkemlew: Motiv, maqsetke eriskenlikten keyin insanda qanaatlanıw sezimin payda
etedi.
Bul sezim, insannıń keyingi háreketlerin bekkemleydi ha'mde onı jańa maqsetlerge
umtılıwǵa shabıtlantıradı.
Motivatsiya Túrleri
Motivatsiya, ishki ha'm sırtqı motivatsiya dep eki túrge bólinedi:
•Ishki motivatsiya: Insannıń óz qızıǵıwshılıǵı yamasa qanaatlanıwı ushın bir aktivlik penen
shuǵıllanıwı. Mısalı, bir insan óz qızıǵıwshılıǵı ushın kitap oqıwı yamasa súwret salıwı múmkin.
•Sırtqı motivatsiya: Insannıń sırtqı sıylıqlar yamasa jazadan qutılıw ushın bir aktivlik penen
shuǵıllanıwı. Mısalı, bir oqıwshı jaqsı bahalar alıw ushın oqıwı A'lbette, motivtiń dúzilisi ha'm
funktsiyalari haqqında tolıǵıraq maqaleni qarań:
Motivtiń Dúzilisi ha'm Funktsiyasi: Teoreyalıq Aspektler ha'm A'meliy A'hmiyet
Motivatsiya, psixologiyanıń eń áhmiyetli ha'mde qızıqlı tarawlarınan biri bolıp tabıladı. Ol
insan xatti-háreketin baslawshı, jóneltiriwshi ha'mde dawam ettiriwshi psixologiyalıq process
retinde qaraladı. Motivtiń dúzilisi ha'm funktsiyasın tereńirek túsinip jetiw, tek ǵana insan xatti-
háreketini aldın ala boljaw ushın ǵana emes, bálki onıń ózgeriwine tásir etiwdin' de tiykarǵı shárti
bolıp tabıladı.
Motivtiń Dúzilisi: Komponentler ha'm Óz-Ara Baylanısıw
Motiv, tómendegi elementlerden quralǵan kompleks psixologiyalıq dúzilisti ańlatadı:
Mart, 2025-Yil
13
1.Talap (Potrebnost): Bul, organizmnıń normal funktsiyalawı ushın zárúr bolǵan nárselerge
bolǵan obyektiv yamasa subyektiv jetispewshilikti seziniwi. Talaplar, biologiyalıq (ashlıq,
shóllik), sociallıq (baylanıs, húrmet) ha'mde ruwxıy (óz-ózin rawajlandırıw) túrlerge bólinedi.
Talaplar, insan xatti-háreketiniń baslanıw noqatı bolıp tabıladı.
2.Qızıǵıwshılıq: Bir ob'ektke yamasa aktivlikke bolǵan emotsionallıq munasábet.
Qızıǵıwshılıq, talaptı qanaatlandırıw ushın belgili bir ob'ektler yamasa aktivliklerdi
tańlawda áhmiyetli rol oynaydı. Qızıǵıwshılıq, insandı sol ob'ekt yamasa aktivlik penen
shuǵıllanıwǵa tartadı ha'mde onıń energiyasın jóneltiredi.
3.Intilish: Belgili bir talaptı qanaatlandırıwǵa yamasa maqsetke erisiwge qaratılǵan sanalı
túrdegi umtılıw. Intilish, insannıń háreketlerin rejelestiriw ha'mde olardı ámelge asırıw ushın
zárúrli.
4.Bahalıqlar: Insannıń ne nársege áhmiyet beretug'ınlıǵı haqqındaǵı isenimleri. Bahalıqlar,
maqsetlerdi tańlawda ha'mde xatti-háreketlerdi bahalawda tiykarǵı rol oynaydı. Olar, insannıń ne
ushın bir nárseni qáleytug'ınlıǵın túsindiredi.
5.Maqset: Insannıń erisiwdi qálegen nátiyjesi. Maqset, motivatsiyanı jóneltiriwshi kúsh
retinde xızmet etedi. Ol, insannıń háreketlerin rejelestiriwde ha'mde olardı ámelge asırıwda
áhmiyetli rol oynaydı.
Bul elementler bir-biri menen óz-ara baylanıslı bolıp, insannıń xatti-háreketin
qáliplestiredi.
Mısalı, ashlıq talabı insanda awqatqa bolǵan qızıǵıwshılıqtı payda etedi, bul bolsa awqat
izlewge intiliwge alıp keledi. Insannıń awqatqa bolǵan bahası bolsa, onıń ne awqat jeýdi
tańlawında áhmiyetli rol oynaydı.
Motivtiń Funktsiyalari: Xatti-Háreketin Basqarıw Mexanizmleri
Motivatsiya tómendegi tiykarǵı funktsiyalardı atqaradı:
1.Aktivlestiriwshi funktsiya: Motiv, insandı háreketke keltiredi. Talap yamasa
qızıǵıwshılıq payda bolǵanda, insan sol talaptı qanaatlandırıw yamasa qızıǵıwshılıqtı qandırıw
ushın háreket ete baslaydı. Bul funktsiya, insannıń passiv halattan aktiv halatqa ótiwine járdem
beredi.
2.Jóneltiriwshi funktsiya: Motiv, insannıń háreketin belgili bir maqsetke qaratadı. Maqset,
insannıń energiyasın toplanıwına ha'mde onıń háreketlerin maqsetke erisiw ushın jóneltiriwine
járdem beredi. Bul funktsiya, insannıń energiyasın biypayımla shıǵarıwdıń aldın aladı.
3.Retlestiriwshi funktsiya: Motiv, insannıń xatti-háreketin basqarıp turadı. Ol, insannıń
maqsetke erisiw jolındaǵı qıyınshılıqlardı jeńiwine ha'mde maqsetinen ayrılmawına járdem beredi.
Mart, 2025-Yil
14
Bul funktsiya, insannıń maqsetke erisiw procesinde turaqlılıqtı támiyinleydi.
4.Bekkemlewshi funktsiya: Motiv, maqsetke eriskenlikten keyin insanda qanaatlanıw
sezimin payda etedi. Bul sezim, insannıń keyingi háreketlerin bekkemleydi ha'mde onı jańa
maqsetlerge umtılıwǵa shabıtlantıradı. Bul funktsiya, insannıń keyingi háreketleri ushın pozitiv
feedback beredi.
Motivatsiya Túrleri: Ishki ha'm Sırtqı Dinamikası
Motivatsiya, ishki ha'm sırtqı motivatsiya dep eki túrge bólinedi:
•Ishki motivatsiya: Insannıń óz qızıǵıwshılıǵı, qanaatlanıwı yamasa ózi ushın áhmiyetli
bolǵan sebepkerlik ushın bir aktivlik penen shuǵıllanıwı. Mısalı, bir insan óz qızıǵıwshılıǵı ushın
kitap oqıwı yamasa súwret salı
Juwmaq
Motivtiń dúzilisi ha'm funktsiyasın túsinip jetiw, insannıń xatti-háreketin túsinip jetiwdiń
tiykarı bolıp tabıladı. Motivatsiya, insannıń maqsetlerge erisiwine, shaxsıy rawajlanıwına ha'mde
jaqsı turmıs keshiriwine járdem beredi. Sol sebepli, motivatsiyanı arttırıw ushın túrli
strategiyalardı qollanıw, áhmiyetli ámeliy áhmiyetke iye.
Ulıwma aytqanda, usı maqalada motivtiń dúzilisi, funktsiyalari ha'm túrleri haqqında
tiykarǵı maǵlıwmatlar berilgen. Eger sızge qanday da bir qosımsha maǵlıwmat yamasa anıqlıq
kerek bolsa, sorawıńız múmkin. wı múmkin. Ishki motivatsiya, insan ushın uzaq múddetli ha'mde
turaqlı boladı.
•Sırtqı motivatsiya: Insannıń sırtqı sıylıqlar (aqsha, maqtaw) yamasa jazadan (jaza,
qadaǵan) qutılıw ushın bir aktivlik penen shuǵıllanıwı. Mısalı, bir oqıwshı jaqsı bahalar alıw ushın
oqıwı yamasa bir jumısshı sıylıq alıw ushın qattı islew múmkin. Sırtqı motivatsiya, tez ha'mde
qısqa múddetli bolıwı múmkin, biraq ol ishki motivatsiyaday turaqlı emes.
REFERENCES
1.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs
and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.
2.
2.Locke, E. A., & Latham, G. P. (2002). A theory of goal setting & task performance.
Academy of Management Review, 27(3), 705-735.
3.
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370.
4.
4.Vroom, V. H. (1964). Work and motivation. New York: Wi
Mart, 2025-Yil
15
5.
Turumbetova, Zamira, and Klara Dauletmuratova. "PEDAGOGIKAL PSYCHOLOGIKAL
FEATURES OF THE INFLUENCE ON THE BEHAVIOR OF PRESCHOOL
CHILDREN." Modern Science and Research 3.1 (2024): 848-854.
6.
Mambetiyarova, Venera, and Mirzagul Dauilbaeva. "MOTIVATSIYA HÁM
MOTIVLERDI ÚYRENIWSHI METODLAR." Modern Science and Research 3.12 (2024):
789-792.
7.
Mambetyarova,
Venera.
"MOTIVATSIYA
HAQIDA
MA'LUMOTLAR
VA
TAHLILLAR." Modern Science and Research 3.12 (2024): 852-857.
8.
Mambetiyarova, V. "SHARQ MUTAFAKKIRLARINING KASB TANLASH VA KASB
HUNARGA YO’NALTIRISH HAQIDAGI QARASHLARI." Academic research in
educational sciences 2.NUU Conference 1 (2021): 364-365.
9.
Matjanov, Aman. "SCIENTIFIC RESEARCH OF THE LIFESTYLE OF THE PEOPLE
EVACUATED IN KARAKALPAKSTAN." Modern Science and Research 2.10 (2023):
771-775.
10.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON THE
MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS OF
EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
11.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
12.
Polatovna, Rametullaeva Nadira. "Innovative Approaches in the Formation of Pedagogical
and Psychological Methods in the Higher Education System." American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769) 1.9 (2023): 574-578.
13.
Polatovna,
Rametullaeva
Nadira,
and
OLIY
TA’LIMDA
INNOVATSION
YONDASHUVLAR ASOSIDA. "PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK METODLARNI
TAHLIL QILISHGA ASOSLANGAN TADQIQOTLAR." TA'LIM VA RIVOJLANISH
TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI 3.12 (2023): 67-70.
14.
Polatovna, Rametullaeva Nadira. "Religious Pedagogy in Social Education." American
Journal of Social and Humanitarian Research 3.11 (2022): 285-288.
15.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
Mart, 2025-Yil
16
16.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of Aesthetic Nature In Developing the Student's
Personality." Information Horizons: American Journal of Library and Information Science
Innovation (2993-2777) 1 (2023): 107-110.
