Aprel, 2025-Yil
227
OʻZBEKISTON TOGʻLARIDA TARQALGAN JUNIPERUS L. TURKUMINING
BOTANIK TAVSIFI, TURLARI VA AHAMIYATI
Mashrabova Munisabonu
Andijon Davlat Pedagogika Instituti biologiya kunduzgi taʼlim yoʻnalishi 101-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237776
Annotatsiya. Ushbu ilmiy ishda Juniperus L. turkumiga mansub archa o‘simliklarining
O‘zbekiston tog‘li hududlarida tarqalgan turlari, ularning morfologik va ekologik tavsifi,
tarqalish hududlari va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati yoritilgan. Ayniqsa, archa turlarining tuproq
eroziyasiga qarshi kurashdagi roli, havoni tozalashdagi ekologik xususiyatlari va dorivor
xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: archa, Juniperus, botanik tavsifi, O‘zbekiston florasi, endemik turlar, dorivor
o‘simliklar, tog‘ ekotizimi, ekologik ahamiyat
Аннотация. В данной научной работе рассмотрены виды рода Juniperus L.,
распространённые в горных районах Узбекистана, их морфологические и экологические
особенности, ареалы и значение в народном хозяйстве. Особое внимание уделено роли
можжевельника в предотвращении эрозии почв, очистке воздуха и его лекарственным
свойствам.
Ключевые слова: можжевельник, Juniperus, ботаническое описание, флора
Узбекистана, эндемичные виды, лекарственные растения, горные экосистемы,
экологическое значение.
Abstract. This scientific work explores the species of the genus Juniperus L. that grow in
the mountainous regions of Uzbekistan. It includes their morphological and ecological
descriptions, distribution, and significance in the national economy. Special attention is given to
their role in preventing soil erosion, air purification, and medicinal uses.
Keywords: juniper, Juniperus, botanical description, flora of Uzbekistan, endemic species,
medicinal plants, mountain ecosystems, ecological importance.
Juniperus L. – archa turkumi – Cupressaceae (archadoshlar) oilasiga mansub doimiy yashil
buta va daraxtsimon o‘simliklar turkumidir. Barglari ignasimon yoki tangachasimon shaklga ega,
rangi yashil yoki kulrang-yashil. Ko‘pincha ikki uyli, ya’ni erkak va urg‘ochi gulchalari alohida
o‘simliklarda bo‘ladi. Mevalari – ko‘knori (galbule) shaklida bo‘lib, 1–3 urug‘dan iborat, to‘liq
yetilishi uchun 2–3 yil talab qilinadi. Juniperus turlari kuchli ildiz tizimiga ega bo‘lib, toshloq,
quruq, nisbatan kam unumdor yerlarda ham o‘sishga moslashgan.
Aprel, 2025-Yil
228
Oʻzbekistonda uchraydigan turlari
O‘zbekiston tog‘lari – Pomir-Olay, G‘arbiy Tyan-Shan tizmalari – Juniperus turkumining
bir nechta yovvoyi holda o‘suvchi tabiiy turlarining vatani hisoblanadi:
1. Juniperus seravschanica – Zarafshon archasi
Zarafshon, Turkiston va Hisor tog‘larida tarqalgan. 1000–2700 m balandliklarda o‘sadi.
Qattiq yog‘in-sochin va sovuqqa chidamli. Barglari tangachasimon. O‘rmon fondida
muhim o‘rin tutadi.
2. Juniperus turkestanica – Turkiston archasi
Pomir-Olay tizmasi tog‘ yonbag‘irlarida uchraydi. Erta bahorda changlanadi. Eroziyaga
qarshi kurashuvchi kuchli ildiz tizimiga ega.
3. Juniperus semiglobosa – Yarimsharsimon archa
Hisor tog‘ tizmasida, 2000–3200 m balandliklarda o‘sadi. Ignasimon barglari bor, sovuqqa
chidamli. Tabiiy tog‘ landshaftlarining muhim komponenti hisoblanadi.
Ahamiyati
Archa o‘simliklari tog‘li hududlarda tuproq eroziyasining oldini oladi, tuproq qatlamini
mustahkamlaydi.Barglari orqali changni tutib qoladi, kislorod ishlab chiqaradi, havoni
tozalaydi.Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta: yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam
yasashda ishlatiladi. Ayrim turlari xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Qubbalaridan efir
moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar olinadi. Shuningdek, qubbasining damlamasi
tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori
sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyoda oʻsuvchi turlardan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa
jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllanadi.
Ekologik xususiyatlari
O‘zbekiston tog‘larida o‘suvchi Juniperus L. turkumiga mansub archa turlarining ekologik
moslashuvchanligi juda yuqori bo‘lib, ular asosan quruq, toshloq, sho‘r va iqlimi keskin
hududlarda uchraydi. Archa turlari yuqori harorat farqlari, sovuq qish va qurg‘oqchilikka
moslashgan. Ular 700–3200 metr balandlikdagi tog‘ mintaqalarida yashay oladi. Ayrim turlari –
30 °C gacha sovuqqa bardosh bera oladi.Archa turlari kam unumdor, ohaktoshli, qumoq va sho‘r
tuproqlarda ham o‘sishga qodir. Ularning ildiz tizimi chuqur va keng tarqalgan bo‘lib, qiyaliklarda
tuproq qatlamini tutib turadi.Archa o‘rmonlari tog‘ ekotizimlarining asosiy komponentlaridan biri
hisoblanadi. Ular boshqa o‘simlik va hayvonlar uchun yashash joyi va oziqa bazasi sifatida xizmat
qiladi. Archa ostida o‘sadigan soyabop o‘simliklar uchun mikroiqlim shakllantiradi.
Aprel, 2025-Yil
229
Xulosa
O‘zbekistonning tog‘li hududlarida tarqalgan Juniperus L. turkumiga mansub archa turlari
mamlakatimiz florasining noyob va ekologik muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Ularning
morfologik moslashuvchanligi, ekologik chidamliligi va iqlimiy barqarorlikni ta'minlashdagi roli
beqiyosdir. Ayniqsa, archa turlarining eroziyaga qarshi kurashda, havoni tozalashda, tuproq
unumdorligini saqlashda hamda dorivor va xalq xo‘jaligidagi ahamiyati yuqori baholanishi lozim.
Mazkur turlar nafaqat O‘zbekiston tabiiy boyligi, balki Markaziy Osiyo mintaqasida
muhim biogeografik resurs hisoblanadi. Shu sababli archa o‘rmonlarini muhofaza qilish, tabiiy
yashash muhitini saqlab qolish va ularni barqaror rivojlantirish ekologik barqarorlikni
ta'minlashning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Tojibaev K.Sh. (2020). O‘zbekiston florasining konspekti (1-kitob). – Toshkent:
“Akademnashr”. – 540 bet.
2.
Beshko N.Yu., Tojibaev K.Sh., Karimov F. (2019). O‘zbekiston Respublikasining Qizil
kitobi. O‘simliklar. 2-jild. – Toshkent: “Chinor ENK”. – 312 bet.
3.
Turg‘unov O.T., Egamberdiyev X.I. (2016). O‘rmon ekologiyasi asoslari. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. – 168 bet.
4.
Junipers of the world.
