ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
539
MAYDALANISH TURLARI: TOʻLIQ VA CHALA MAYDALANISH. BLASTULANING
TURLARI
Mashrabova Munisabonu
Sattarova Sevinch
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Biologiya yoʻnalishi 101-guruh talabalari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14231976
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maydalanishning asosiy turlari - toʻliq va chala
maydalanish, shuningdek, blastulaning xillari haqida tushuncha berilgan. Biologik rivojlanish
jarayonlarida tuxum hujayraning oʻziga xos xususiyatlari va ular taʼsirida shakllanadigan
embrion tuzilmalari batafsil yoritilgan. Ushbu maqola biologiya sohasida taʼlim oluvchi
talabalarga hamda ilmiy izlanish olib boruvchilar uchun foydalidir.
Kalit soʻzlar:
Maydalanish, toʻliq maydalanish, chala maydalanish, blastula, biologik
rivojlanish.
TYPES OF GRINDING: FULL AND PARTIAL GRINDING. TYPES OF BLASTULA
Abstract.
This article discusses the main types of cleavage - complete and partial cleavage,
as well as types of blastula. The characteristics of the egg cell during biological development and
their influence on the formation of embryonic structures are detailed. This article is useful for
biology students and researchers in this field.
Keywords:
Cleavage, complete cleavage, partial cleavage, blastula, biological
development.
ВИДЫ ШЛИФОВАНИЯ: ПОЛНОЕ И ЧАСТИЧНОЕ ШЛИФОВАНИЕ. ВИДЫ
БЛАСТУЛЫ
Аннотация.
В данной статье рассмотрены основные виды дробления - полное и
частичное дробление, а также типы бластулы. Описаны особенности яйцеклетки в
процессе биологического развития и их влияние на формирование эмбриональных
структур. Эта статья будет полезна студентам, изучающим биологию, и
исследователям в этой области.
Ключевые слова:
Дробление, полное дробление, частичное дробление, бластула,
биологическое развитие.
Maydalanish turlari
Maydalanish tuxum hujayraning tuzilishiga va undagi ozuqa moddalarining
taqsimlanishiga bogʻliq. Maydalanish ikki asosiy turga boʻlinadi: toʻliq va chala maydalanish.
Toʻliq maydalanish
Toʻliq maydalanish tuxum hujayrada ozuqa moddalarining nisbatan teng taqsimlangan
holatida sodir boʻladi. Bunda tuxum hujayra butunlay boʻlinadi va bir xil oʻlchamdagi
blastomeralar hosil boʻladi. Toʻliq maydalanish quyidagi xillarga boʻlinadi:
1. Teng toʻliq maydalanish: Zigota teng boʻlinib, bir xil hajmdagi blastomeralar hosil
qiladi. Bu asosan izoletsital tuxum hujayralarga (oz ozuqa moddali tuxum) xos. Masalan, odam va
baʼzi umurtqasizlarda uchraydi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
540
2. Noteng toʻliq maydalanish: Blastomeralar turli hajmda boʻlinadi, chunki tuxum
hujayraning ozuqa moddasi (yolk) teng taqsimlanmagan. Bu holat baʼzi amfibiyalar uchun
xarakterlidir.
Chala maydalanish
Chala maydalanish tuxum hujayraning ozuqa moddasi juda koʻp boʻlganida yuz beradi.
Bunda tuxumning faqat maʼlum qismi boʻlinadi, qolgan qismi esa boʻlinish jarayonida
qatnashmaydi. Bu tur quyidagi turlarga boʻlinadi:
1. Diskoidal maydalanish: Maydalanish tuxumning hayot faol boʻlgan disk qismida yuz
beradi. Bu asosan teloletsital tuxum hujayralarda (masalan, qushlarda, sudralib yuruvchilarda)
kuzatiladi.
2. Sirtqi maydalanish: Maydalanish faqat tuxum hujayraning yuzasida sodir boʻladi. Bu
sentroletsital tuxum hujayraga (masalan, hasharotlarga) xos.
Blastulaning turlari
Maydalanish natijasida hosil boʻlgan embrion tuzilmasi blastula deb ataladi. Blastula ichki
qismida odatda suyuqlik bilan toʻlgan boʻshliq (blastotsel) hosil boʻladi. Blastula tuzilishi tuxum
hujayradagi ozuqa moddasi miqdoriga va maydalanish turiga bogʻliq holda farqlanadi. Quyidagi
blastula turlari ajratiladi:
1. Koelosblastula: Toʻliq teng maydalanish natijasida hosil boʻladi. Blastotsel markazda
joylashgan boʻladi.
2. Amfiblastula: Noteng toʻliq maydalanish natijasida yuzaga keladi. Blastotselning bir
qismi yirik hujayralar (vegetativ qutb) bilan, boshqa qismi esa mayda hujayralar (animal qutb)
bilan band boʻladi.
3. Diskoblastula: Diskoidal maydalanish natijasida hosil boʻladi. Bunda blastula suyuqlik
bilan toʻlgan boʻshliqni oʻz ichiga olmaydi.
4. Periblastula: Sirtqi maydalanish jarayonida yuzaga keladi. Blastotsel boʻlmaydi,
hujayralar tuxum yuzasida joylashadi.
Xulosa
Maydalanish va blastula shakllanishi biologik rivojlanishning muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Ular organizmning embrional rivojlanish jarayonidagi dastlabki morfologik
oʻzgarishlarni aniqlab beradi. Turli tuxum hujayralar va maydalanish turlarining oʻziga xosligi
hayvonlarning ekologik va biologik xususiyatlariga moslashganligini koʻrsatadi.
REFERENCES
1.
Abdullayev H. A., Biologiya asoslari, Toshkent, 2018.
2.
Nurmatov A., Embrional rivojlanish biologiyasi, Samarqand, 2020.
3.
Campbell N. A., Reece J. B., Biologiya, 10-nashr, Moskva, 2020.
4.
Gilbert S. F., Developmental Biology, 11th Edition, Sinauer Associates, 2016.
