Aprel, 2025-Yil
251
PSIXOTERAPIVTIK TOVARLAR BILAN ISHLASHNING ASOSIY QOIDALARI
HAQIDA UMUMIY MAʼLUMOTLAR
Turemuratova Aziza Begibaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi assistenti.
Jubatqanova Lazzat Aymaxan qızı
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi.
Joldasbaeva Nasiba Jenisbay qızı
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237945
Annotatsiya. Ushbu tezisda psixoterapevtik tovarlar tushunchasining mazmuni, ularning
klinik va amaliy psixologiyadagi o‘rni, ulardan foydalanishda kuzatiladigan psixologik, axloqiy
va tashkiliy masalalar, shuningdek, bunday vositalar bilan ishlashda rioya etilishi lozim bo‘lgan
asosiy tamoyillar tahlil etilgan. Tadqiqot psixoterapevtik vositalarning turlari, ularning
samaradorligini belgilovchi omillar hamda foydalanuvchi-subyektning psixologik holati bilan
uyg‘unligi masalalariga bag‘ishlangan.
Kalit so‘zlar: psixoterapevtik vosita, emotsional muvozanat, autogenik mashq, sensorli
tovarlar, psixologik xavfsizlik.
GENERAL INFORMATION ABOUT THE BASIC RULES FOR WORKING WITH
PSYCHOTHERAPEUTIC PRODUCTS
Abstract. This thesis analyzes the content of the concept of psychotherapeutic products,
their role in clinical and applied psychology, psychological, ethical and organizational issues
observed in their use, as well as the basic principles that must be observed when working with
such tools. The research is devoted to the types of psychotherapeutic tools, the factors determining
their effectiveness, and their compatibility with the psychological state of the user-subject.
Keywords: psychotherapeutic tool, emotional balance, autogenic training, sensory goods,
psychological safety.
KIRISH
Psixoterapiya amaliyotida qo‘llaniladigan vosita va tovarlar inson ruhiyatiga bevosita yoki
bilvosita ta’sir o‘tkazuvchi, emotsional barqarorlikni tiklash, ichki muvozanatni mustahkamlash,
psixosomatik simptomlarni kamaytirish yoki individual refleksiyani kuchaytirishga qaratilgan
psixologik yordam shaklidir.
Aprel, 2025-Yil
252
Bunday vositalar turlicha bo‘lib, ular orasida autogenik mashqlar uchun audioyozuvlar,
aromaterapiya vositalari, o‘z-o‘zini tahlil qilish uchun dizaynlashgan daftarlar, stressni
kamaytiruvchi mexanik vositalar, vizual stimulyatorlar (rangli lampalar, qum soatlari), sensorli
sharlar, texnik qurilmalar va boshqa tovarlar mavjud. Psixoterapevtik tovarlar bilan ishlash nafaqat
ulardan foydalanish texnikasini, balki inson ruhiy holatini hisobga olgan holda, ularni
ehtiyotkorlik bilan qo‘llashni talab etadi. Shu sababli, ushbu sohada ishlovchi mutaxassislar yoki
foydalanuvchilar maxsus qoidalarga amal qilgan holda, har bir vosita bilan mas’uliyatli tarzda
ishlashlari zarur.
ASOSIY QISM
Psixoterapevtik tovarlar bilan ishlashda birinchi navbatda tushunilishi lozim bo‘lgan asosiy
qoidalardan biri bu — maqsadga muvofiqlik va individuallik tamoyilidir. Har bir insonning
psixologik holati, temperament turi, emotsional sezuvchanligi va stressga nisbatan reaksiyasi
turlicha bo‘lib, bitta vosita bir odamga ijobiy ta’sir qilgan bo‘lsa, boshqa odamda mutlaqo
teskarisiga — befarqlik yoki ichki salbiy reaksiya chaqirishi mumkin. Shuning uchun har qanday
psixoterapevtik vosita birinchi navbatda psixologik ehtiyojga asoslangan holda tanlanishi, undan
foydalanish oldidan esa individual psixotestlar, suhbatlar va kuzatish orqali ehtimoliy reaksiyalar
baholanishi lozim.
Ikkinchi muhim qoidaga ko‘ra, vositalar bilan ishlash jarayoni professional kuzatuv va
izchil monitoring ostida amalga oshirilishi kerak. Xususan, vizual yoki sensorli stimulyatorlar,
musiqiy terapiya vositalari, meditatsion audioyozuvlar yoki stressni yengillashtiruvchi interaktiv
qurilmalardan foydalanishda shaxsning hissiy va fiziologik reaksiyalari kuzatiladi. Ularning
haddan ziyod ta’siri, ya’ni ortiqcha relaksatsiya, hissiy inertlik yoki, aksincha, ichki bezovtalik
holatlari yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun psixoterapevtik tovarlar bilan ishlashda "bir
vosita – bir reaksion kuzatuv" tamoyili asosiy metodologik yondashuvlardan biri bo‘lishi kerak.
Yana bir zaruriy qoidalardan biri bu — psixologik xavfsizlik va axloqiy mas’uliyat
tamoyilidir. Psixoterapevtik tovarlar, ayniqsa, bolalar, emotsional beqaror shaxslar, travma
boshidan kechirganlar yoki ruhiy kasalliklar bilan kurashayotgan insonlar bilan ishlashda
ehtiyotkorlik bilan qo‘llanishi kerak. Har qanday tovar yoki vosita shaxsga nisbatan manipulyativ
mexanizmga aylanishi mumkinligi sababli, terapevt yoki mutaxassis ularning har biridan axloqiy
jihatdan halol va professional mezonlar asosida foydalanishi lozim. Masalan, aromaterapiya
vositalaridan foydalanishda allergik reaksiyalar, musiqa terapiyasida esa psixodinamik
uyg‘onishlar ehtimolini oldindan ko‘ra bilish zarur.
Aprel, 2025-Yil
253
Bundan tashqari, psixoestetik va dizayn yondashuvi ham psixoterapevtik tovarlarning
samaradorligini belgilovchi omil hisoblanadi. Har qanday terapiya vositasi inson psixikasiga
sezilarli darajada vizual va hissiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ranglar uyg‘unligi, sirt materiali,
hid, tovush, yorug‘lik darajasi kabi omillar ong osti darajasida reaksiyalarni chaqiradi. Masalan,
ko‘k rangli sharlar tinchlantiruvchi, sariq yorug‘lik esa quvvat beruvchi effekt beradi. Bu borada
neyropsixologiya yutuqlari va zamonaviy psixodizayn konsepsiyalaridan foydalanish tavsiya
etiladi. Shuningdek, psixoterapevtik tovarlar bilan ishlashda ulardan foydalanish muddatlari,
chastotasi va intensivligi aniq belgilanishi kerak. Haddan ziyod foydalanish, qaramlikka aylanish
yoki muqaddaslashtirish holatlari yuzaga kelmasligi uchun terapevtik vositalar “yordamchi”,
“qo‘llab-quvvatlovchi” vosita sifatida baholanib, ularning asosiy psixoterapevtik ishning o‘rnini
bosmasligi qat’iy ta’minlanishi lozim. Zamonaviy psixoterapevtik yondashuvda tovarlar bilan
ishlash nafaqat passiv tarzda ularni qo‘llash, balki ularga nisbatan ongli emotsional va kognitiv
munosabatni shakllantirishni ham nazarda tutadi. Shu bois psixoterapevtik tovarlar bilan
ishlashning reflektiv modeli alohida ahamiyat kasb etadi. Bu modelga ko‘ra, terapevtik vosita
shaxsning ongli diqqat markaziga olib chiqiladi, u haqida suhbat yuritiladi, subyektiv idrok
tasvirlab beriladi va u bilan bog‘liq assotsiativ tajribalar muhokama qilinadi. Bunday yondashuv
orqali inson o‘zining ichki kechinmalarini obyektivlashtiradi, o‘z ruhiy holatini anglashga va ifoda
etishga o‘rganadi. Masalan, rangli qumlar, modellashtirish vositalari yoki meditatsion kartochkalar
bilan ishlashda ularga bog‘liq his-tuyg‘ular ifodalanganda, ruhiy anglash darajasi chuqurlashadi,
ichki blokirovkalar yumshaydi.
Bundan tashqari, intermodal yondashuv asosida ishlab chiqilgan terapevtik tovarlar bilan
ishlash usullari tobora ommalashmoqda. Bunda bir vaqtning o‘zida bir necha sensorli kanallar
(ko‘rish, eshitish, kinestetik, hid) orqali psixik stimulyatsiya amalga oshiriladi . Masalan,
terapevtik lampochkalar yorug‘lik va tovush uyg‘unligini uyg‘otadi, yoki interaktiv aroma-
qurilmalar hid va tovushni birlashtirgan holda emotsional muvozanatni tiklaydi.
XULOSA VA MUNOZARA
Psixoterapevtik tovarlar — bu inson ruhiyatiga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatuvchi,
sog‘lomlashtiruvchi, hissiy barqarorlikni tiklovchi vositalar bo‘lib, ulardan foydalanishda yuqori
darajadagi psixologik bilim, axloqiy mas’uliyat, individuallashtirilgan yondashuv va nazorat
mexanizmlarining mavjudligi talab qilinadi. Har bir vosita – bu vosita emas, balki shaxs bilan
muloqot qiluvchi ruhiy maydon ekanligini unutmaslik kerak.
Psixoterapevtik tovarlar samarali ishlatilganda, nafaqat hissiy yengillik, balki ongli
refleksiya, ruhiy barqarorlik va sog‘lom shaxsiy o‘sishga xizmat qiluvchi vositaga aylanadi.
Aprel, 2025-Yil
254
Adabiyotlar ro`yxati
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 262-269.
3.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva.
"THE DEPENDENCE OF
MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL METHODS AND PSYCHOLOGICAL
TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON THE
EDUCATIONAL PROGRAM."
Modern Science and Research 4.4 (2025): 50-55.
4.
Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR
ASOSIDA
TALABALARNING
KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 252-261.
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS
OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.
7.
Turemuratova, Aziza, Umida Uzakbaeva, and Dilafroʻz Nuriyeva. "BASIC CONCEPTS
OF
FAMILY
PSYCHOLOGY
AND
OVERCOMING
PSYCHOLOGICAL
PROBLEMS." Modern Science and Research 4.4 (2025): 104-109.
8.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global study 9 (2024):
114-121.
9.
Turemuratova, Aziza, Maftuna Masharipova, and Ma'mura Atabayeva. "RESEARCH ON
IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR
PSYCHOLOGICAL TRAINING APPROACHES." Modern Science and Research 4.4
(2025): 90-97.
