2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
362
MA’MUNIYLAR DAVRIDA ILM-FAN TARAQQIYOTI VA UNING JAHON
TAMADDUNIDA TUTGAN O’RNI
Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li
Osiyo xalqaro universiteti, “Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti Tarix va filologiya kafedrasi
o’qituvchisi.
Teshayeva Shahnoza Rahimovna
Osiyo Xalqaro universiteti Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti Tarix ta’lim yo’nalishi ikkinchi
bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15277090
Annotatsiya. Jahon tamadduniga munosib xissa qo’shgan mamlakatimiz qadimdan jahon
sivilizatsiyasi markazi, ilm-ma’rifat o’chog’i bo’lib, dunyo ilm-fani va madaniyati rivojiga
munosib hissa qo’shib kelgan. Zaminimiz ikki buyuk Uyg’onish, ya’ni renessansga beshik bo’lgani
shunday deyishimizga asos bo’la oladi. Davlatchligimiz tarixida Ma`muniy Xorazmshohlar
davlati juda qisqa muddat xukmronlik qilgan bo’lishiga qaramasdan o’zidan keyin katta iz
qoldirdi desak mubolag’a qilmagan bo’lamiz.
Kalit so’zlar: Ma’muniy, Gurganj, Beruniy, Xammor, Afrig’iy, Kognitiv, Abu Rayhon
Beruniy, Abu Ali ibn Sino, ilm-fan, adabiyot, san’at, hunarmandchilik, me’morchilik, akademiya.
Tarixdan ma’lumki, Xorazmning Janubiy qismini Afrig’iylar sulolasi hukmdori Abu
Abdulloh Muhammad, shimoliy qismini esa Ma’mun ibn Muhammad (995-997) boshqargan.
Ma’mun ibn Muhammad g’alaba Ma’muniy Xorazmshohlar davrida ilm-fan, adabiyot,
san’at, hunarmandchilik, me’morchilik va boshqalar, umuman olganda madaniyat va ma’rifat kabi
sohalar gullab-yashnaganligi haqida tarixiy ma’lumotlar mavjud. Tarixchilar bu davrda «Ma’mun
akademiyasi» ni vujudga kelishini asosan ikkita omil bilan bog’lashadi deyishimiz mumkin.
Birinchi omil bu davlatning umumiy rivojlanishi bo’lsa, ikkinchisi hukmdorlarning ilm-
fan rivojiga alohida e’tibor qaratishidir. «XII-XIII asrlarda qo’shni davlatlarni o’ziga birlashtirgan
Xorazm o’ta kuchli imperiyaga aylandi. Natijada, «Ma’mun Akademiyasi»dan 100 yil keyin
Qutbiddin Muhammad I ibn Anushtagin va uning o’g’li al-Malik Abu Muzaffar Alouddin
Jaloliddin Otsiz tomonidan «Ma’mun Akademiyasi» ga o’xshagan Akademiya tashkil etildi.
Qutbiddin Muhammad va Otsiz hukmdorlik qilgan davrlarda Xorazmga Arabiston,
Hindiston, Eron va boshqa yurtlardan yirik olimlar taklif qilindi…»Ma’mun Akademiyasi» 17 yil
faoliyat ko’rsatgan bo’lsa, bu Akademiyada kamolga etgan olimlar 60 yil fan va madaniyat
ravnaqiga xizmat qilishdi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
363
Ushbu hukmdorlar o’rtasidagi ixtilofda va Xorazmni birlashtirib Xorazmshoh unvonini
oladi va Gurganj shahrini (Urganch) poytaxt deb e’lon qilindi. Uning vorislari Ali ibn Ma’mun
(997-1009), Ma’mun II ibn Ma’mun (1009-1017) hukumdorligi davrida Xorazmda qadimiy davlat
tizimi, madaniy an’analar tiklandi, shahar hayoti, savdo va hunarmandchilik rivojlana boshladi.
Arab tarixchisi Istaxrining asarlarida X asr boshida Xorazmda 9 dan 13 tagacha shahar
bo’lganligi, yarim asrdan keyin esa shaharlar soni uch baravar ko’payib, 40 taga yetganligi
ko’rsatilgan. Gurganj, Xiva, Qiyot, Xazorasp, Ardaxushsimon (Vayangan), Kardaranxos (Kalajik)
kabi shaharlar Sharqning madaniy va iqtisodiy markazlariga aylandi. Xorazmliklar hatto Ispaniya
bilan ham savdo va madaniy aloqalar o’rnatgan. Ayniqsa, poytaxt Gurgajda arxitektura rivojlandi,
ko’plab go’zal saroylar, karvonsaroylar, masjidlar va madrasalar, jamoat binolari, bozorlar qurildi.
Tarifi shahri Xorazm qo’lyozmasi muallifi o’sha paytda Gurganjda 170 ta katta va kichik
savdo markazlari, 500 ga yaqin masjid, 700 ta madrasa va 1000 ta hammom bo’lganligini
ta’kidlaydi. Ibn Batuta (XIII asr) yuqoridagi fikrlarni rivojlantirib xorazmliklarning iste’dodi va
qobiliyatini yuqori baholaydi. Xorazmliklar: dunyoning boshqa hech bir joyida chet elliklarni,
mehmonlarni ulardek mehmondo’stlik, saxovatli qabul qiladigan odamlar bilan uchrashishga
muyassar bo’lmaganman. Yuqoridagi ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy muhit Xorazmdagi Ma’mun
akademiyasi faoliyati uchun zarur shart-sharoitlar yaratdi. Ma’rifatli shoh Ali ibn Ma’mun
Gurganjda madaniy-ma’rifiy ishlarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratib saroyda kutubxona
qurgan va uni sharqning turli shaharlaridan olib kelingan asarlar bilan boyitgan. Saroy yaqinidagi
madrasada yoshlarga Islom va dunyoviy fanlar o’rgatilgan. Bu davr ilm-fanning gullab-yashnagan
davriga aylandi. Ali ibn Ma’mun Jurjoniyadan Abu Rayhon Beruniyni chaqirib uni o’zining bosh
maslahatchisi etib tayinladi va unga boshqa mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlar
o’rnatishni buyurdi. 1004-yilda Ali ibn Ma’munning buyrug’i bilan sharqning yirik o’quv-ma’rifiy
muassasasi bo’lgan akademiya tashkil etildi. Beruniy ushbu muassasaning raisi bo’ldi.
Shuningdek, u sharqning taniqli olimlarini akademiyaga taklif qildi. Xorazmshoh Ma’mun
II hukmronligi davrida dor-ul hikma yanada mashhur bo’ldi. Ushbu muassasada xorazmliklardan
tashqari Buxoro, Samarqand, Jand, Мarv, Nishopur, Balx, Eron, Hindiston, Misr, Suriyadan
kelgan yuzdan ortiq olimlar, huquqshunoslar, yozuvchilar, dinshunoslar faoliyat yuritib ilm-
fanning turli sohalarida tadqiqot ishlarini olib borgan. Olimlar astronomiya, matematika, fizika,
kimyo, mineralogiya, kartografiya, geografiya, geometriya, tabiatshunoslik, tibbiyot, falsafa, tarix,
tilshunoslik, mantiq, adabiyot, Islom huquqshunosligi kabi tabiiy va jahon fanlari bilan
shug’ullanishgan. Ular Arab, fors, hind, lotin va turk tillarini mukammal bilishgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
364
Ular Platon, Aristotel, Ptolemey, Evklid, Pifagor va Galen kabi yunon olimlarining ilmiy
asarlarini o’rganishdi, tahlil qilishdi va ularning asarlariga sharhlar yozishdi. Bundan tashqari, ular
Gurganj madrasasida talabalarga saboq berib iqtidorli yosh olimlarni, o’zlarining izdoshlarini
tayyorlash va o’qitishga hissa qo’shdilar. Shuningdek, akademiyada yoshlar Beruniy
astronomiyasi, Abu Nasr Forobiy matematikasi Abu Xayr Xammor kimyosi kabi fanlarni
o’rganishgan.
Abu Rayhon Beruniyning astronomiya sohasidagi katta xizmatlari shundaki, u
sayyoralarni, quyoshni va oyni o’rgangan va ularning koinotdagi ahamiyati va o’rni to’g’risida
aniq xulosalar chiqargan. Evropa olimlaridan deyarli VI asr oldin, er o’z o’qi atrofida aylanib
yurganligi asoslaydi. Uning yerning kattaligi haqidagi ilmiy xulosalari ham hozirgi hisob-
kitoblarga yaqin. Beruniy shuningdek, geometriya, algebra va arifmetika, trigonometriya
sonlarining nazariy tushunchalarini tartib bilan tavsifladi. U geografiya bo’yicha olib borgan
tadqiqotlarida orollar, dengizlar, butun dunyo mamlakatlarining aniq koordinatalarini ko’rsatdi,
dunyoning eng zamonaviy xaritasini tuzdi, insoniyat tarixidagi buyuk ixtirolardan biri hisoblangan
globus modelini ixtiro qildi. U yunon olimlaridan farqli o’laroq, hind va Atlantika okeanlarining
birlashishini dastlab isbotladi va Xristofor Kolumbdan 500 yil oldin okean ortida bizga noma’lum
bo’lgan yirik materik borligini ilmiy jihatdan bashorat qildi. Xorazm Ma’mun akademiyasining
yana bir ilg’or olimlaridan Abu Nasr Iroq. U matematika va astronomiya sohasidagi tadqiqotlari
bilan olimlar orasida juda mashhur bo’lib, katta hurmatga sazovor bo’ldi. Olim yuqoridagi fanlar
bo’yicha ko’plab ilmiy ishlar muallifi hisoblanadi. Ulardan 12 ta asarini o’z shogirdi Beruniyga
bag’ishlagan. Uning Al Masihiy ash-mohiy, risola fil usturlob, va boshqa asarlari bizgacha yetib
keldgan. Abu Nasr Iroq tekis va sferik trigonometriyaning asoschilaridan biridir. Uning ilmiy
topilmalari hatto qurilishda ham qo’llanilgan. Tibbiyotda nafaqat sharqda, balki Yevropada ham
tanilgan Abu Ali Ibn Sino Ma’mun akademiyasining eng mashhur olimlaridan biridir. Ibn Sino
Buxoroning afshona qishlog’ida tug’ilgan. U Buxoro madrasasida taniqli olimlardan ta’lim olib
musiqa, kimyo, tabiatshunoslik, astronomiya, matematika va tibbiyot sohalarida etakchi olimga
aylangan. 1004-yilda u Beruniyning taklifiga binoan Gurganjga kelib Abu Nasr Iroq, Abu Sahl
Masihiy, Abul Xayr Xammor bilan birga Ma’mun akademiyasida faoliyat yurita boshladi. Ibn Sino
turli fanlar bo’yicha 450 ga yaqin ilmiy ishlar yozgan, ularning aksariyati tibbiyotga
bag’ishlangan. Tibbiy fan asarining dastlabki ikki jildi va olimning boshqa asarlari ushbu
akademiyada yozilgan. Ibn Sinoning tibbiyotga bag’ishlangan asarlari butun dunyoda va hozirgi
kunda tibbiyotning durdonalari hisoblanadi. Uning qo’lyozmalari uzoq vaqt davomida sog’liqni
saqlash muassasalarida ishlatilgan. Ibn Sino 57 yoshida, 1037 yilda og’ir kasallikdan vafot etdi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
365
Xulosa
qilib aytadigan bo’lsak Ma’mumiy Xorazmshohlar davrida ilm-marifat
rivojlangan, bunga «Ma’mun akademiyasi»da faoliyat yuritgan allomalar va olimlar o’zlarining
muhim hissalarini qo’shishgan. Jumladan, birgina Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino kabi
allomalarning asarlarida ilm olishning ahamiyati, komil insonni tarbiyalashda kognitiv
jarayonlarni rivojlantirishning muhimligi haqidagi fikrlari hozirgi kungacha o’z dolzarbligini
yo’qotmasdan kelayotganligi bizningcha, e’tiborga loyiq holat hisoblanadi. Chunki, bu olimlar
tomonidan o’sha davrlardayoq tafakkur, sezgi, idrok, diqqat, xotira, tasavvur kabi kognitiv
jarayonlar har xil tajriba usullari yordamida o’rganilgan va buning natijasida bu vaqtlarda
yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda ham katta ishlar amalga oshirilgan deb aytishimiz mumkindir.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
MatniyozovM. Xorazm tarixi. –Urganch: Xorazm, 2005.
2.
Mahmudov M. Xorazmshoh Ma’mun akademiyasi. – Toshkent: TMI, 2005.
3.
Azimboy Sadullaev. ―Xorazm Ma’mun Akademiyasi‖ Xiva 2000 y.
