ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1346
TASVIRIY SAN’ATNING TURLI JANRLARIDA KOMPOZITSIYA ISHLASHNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Umirov Karim Avaz o‘g‘li
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti
Rangtasvir kafedrasi katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15280659
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tasviriy san’atning asosiy janrlari portret, manzara,
natyurmort va mavzuli kompozitsiyalarda kompozitsiya ishlashning o‘ziga xos xususiyatlari
o‘rganib chiqilib, tahlil qilindi. Har bir janrda kompozitsion usullar, undagi mazmun, ifoda,
kompozitsion tuzilma va g‘oya berishdagi roli hamda ahamiyati yoritiladi, shuningdek, bo‘lajak
rassomlar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan amaliy ishlashga o‘rgatish usullari kabi masalalarga
e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Mavzuli kompozitsiya, kompozitsion usullar, badiiy va ifodaviy
xususiyatlar.
ОСОБЕННОСТИ КОМПОЗИЦИОННОГО ИСПОЛНЕНИЯ В РАЗЛИЧНЫХ
ЖАНРАХ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА
Аннотация.
В данной статье рассмотрены и проанализированы особенности
композиционной работы в основных жанрах изобразительного искусства-портрете,
пейзаже, натюрморте и тематических композициях. В каждом жанре освещаются
композиционные приемы, их роль и значение в передаче содержания, выражения,
композиционной структуры и идеи, а также уделяется внимание таким вопросам, как
методы обучения практическому исполнению, которые должны быть освоены будущими
художниками.
Ключевые
слова:
Тематическая композиция,
композиционные
приемы,
художественно-выразительные особенности.
DISTINCTIVE FEATURES OF COMPOSITION WORK IN DIFFERENT GENRES OF
FINE ART
Abstract.
In this article, the main genres of visual art were studied and analyzed the
peculiarities of working in portrait, landscape, still life and composition in thematic
compositions. Each genre highlights compositional methods, its role and importance in giving
content, expression, compositional structure and Idea, and also focuses on issues such as the
methods of teaching future artists to practical work to master.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1347
Keywords:
Thematic composition, compositional methods, artistic and expressive
features.
Barchamizga ma’lumki, tasviriy san’at inson tafakkuri, tuyg‘usi va dunyoqarashini badiiy
obrazlar orqali ifodalovchi san’at turidir.
Uning eng muhim elementlaridan biri bu kompozitsiyadir. Avvalo kompozitsiyaning
haqida qisqacha to‘xtalib o‘tsak. Kompozitsiya bu asarning umumiy tuzilmasi, tasviriy
elementlarning joylashuvi, ularning o‘zaro muvozanati va ifodaviy yechimidir.
Kоmpоzitsiya
lоtincha «Kоmpоsitе» so‘zidan оlingan bo‘lib, to‘qish, tuzish,
jоylashtirish, alохida qismlarni butun qilib birlashtirishni anglatadi. U barcha ijodiy jarayonlarga
taalluqli bo‘lib, dеyarli hamma san’at turlarining asosini tashkil etadi. Kompozitsiya unsurlari
musiqada ham, tеatrda ham fotografiyada ham, adabiyotda ham, haykaltaroshlik va albatta
boshqa tasviriy san’at bilan aloqador sohalarda mavjuddir.
Kompozitsiya unsurlari bo‘lgan mutanosiblik, muvozanat, yaxlitlik singari sifatlar har bir
tabiat voqеliklarida mavjud. Tabiatda har bir narsa ma'lum tamoyil va qonuniyatlar ichida
mavjuddir. Ularning shakl o‘lchamlari, tuzilishi, o‘zaro mutanosib ko‘rinishlar kasb etishi unda
kompozitsion mutanosiblik, muvozanatning mavjudligidan darak bеradi. Kompozitsiya qanday
shakl va mazmunda bo‘lmasin, avvalambor u tafakkur mahsulidir. Buni badiiy ijodning
xususiyatlaridan kеlib chiqqan holda tushunishimiz ma’qul. Chunki tabiatdagi tayyor shakllar
bilan badiiy ijod mahsuli bo‘lgan shakllarni o‘zaro farqlashimiz darkor.
Ma’lumki kompozitsiya tushunchasining barcha san’at turlariga aloqador umumiy
jixatlari va shuningdеk, har bir sohaga oid o‘ziga xos jixatlari bor. Ularni atroflicha o‘rganish,
tahlil qilish talabalar ijodiy faoliyatining o‘sishida muhim ahamiyat kasb etadi. Kompozitsiyani
uning qonuniyatlarini o‘rganish nazariya va amaliyotga bo‘linishi tabiiy bo‘lib, uni yaxshi
o‘zlashtirish uchun nafaqat yillar, balki asrlar davomida bu soxada yaratilgan nazariyalar va
tajribalarning tub mohiyatini bilish kеrak.
Ma’lumki kompozitsiya so‘zi orqali rassomlar badiiy tasviriy san’at asarining barcha
qismlarining o‘zaro munosabatlarining qonuniyatini tushuniladi. Ayrim shunday bog‘liqliklar
albatta ko‘z orqali ko‘rib anglashiladi (son jixatlari), boshqalari esa (sifat jixatlari) idroklash,
fikrlash orqali qabul qilinadi. Rassom kompozitsiya orqali tasvirlanuvchi shaxslarning moddiy
va ma’naviy dunyosini, ijtimoiy hayotdagi o‘rnini, kasbi, jamiyatdagi mavqeini aks ettiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1348
Uning shu jihatlari orqali davr xususiyati, siyosiy iqtisodiy ahvol haqida ma’lumot bera
oladi.
Rassomning kasbiy mahorati, kartina ishlash uchun tanlagan materiallari esa uning
yaratgan asarlariga takrorlanmas o‘ziga xoslik baxsh etadi. Ijodkor asarining muvaffaqiyati
uning kompozitsiyasi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham o'z asarlarida kompozitsiya jihatidan
yaxshi natijalarga erishgan ijodkomi, u xoh rassom bo'lsin, xoh me’mor bo'lsin, o‘z sohasining
kompozitori deb atashgan.
Statik kompozitsiya Dinamik kompozitsiya
Turli janrlarda kompozitsiya o‘ziga xos bo‘lib, rassom asarning mazmuni, g‘oyasi va
ruhini ochib berishda uni har xil yondashuvlar bilan ishlaydi. Kompozitsiya nafaqat tasviriy
elementlarning joylashuvi, balki butun asarning mazmuniy va hissiy yukini belgilovchi vositadir.
Shuningdek, asarning umumiy tuzilmasi, obyektlarning joylashuvi, hajmiy va rang-
baranglik muvozanati, dinamikasi va ritmini belgilaydi. Turli janrlarda ishlangan
kompozitsiyalarning umumiy tomonlari bu badiiy g‘oyani to‘liq yetkazish, elementlar
muvozanati, kompozitsiya markazining mavjudligi va ifodaviy vositalarning uyg‘unligidir.
Ammo har bir janrda kompozitsiyaviy qurilishning o‘ziga xos farqlari bor: bu obraz,
tasvir ob’ekti, harakat, vaqt, tafsilotlarga yondashuv, hissiy ta’sir shakli va boshqa ko‘rinishlarda
namoyon bo‘ladi.
Har bir janrda kompozitsiya tushuncha o‘ziga xos mazmun kasb etsa-da, ular orasida
umumiylik va farqlar mavjud. Turli janrlarda kompozitsiya ishlashning umumiy tamoyillari va
janrga xos farqlari tahlil qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1349
Barcha janrlarda kompozitsiyaga xos umumiy xususiyatlar mavjud bo‘lib, ular: Asar
markazi ya’ni har bir janrda kompozitsiyaning asosiy markazi obraz, voqea, manzara mavjud
bo‘lib, u tomoshabinning diqqatini jalb qiladi.
Muvozanat esa elementlarning asar ichida muvozanatli joylashuvi, vazn va ritm hislari
muhim. Yorug‘lik va rang muvofiqligi bu kompozitsiyani kuchaytirish uchun barcha janrlarda
yorug‘lik-soya va ranglar uyg‘unligi qo‘llaniladi demakdir. Kompozitsion qonuniyatlar diagonal,
uchburchak, markaziy, simmetrik yoki assimetrik kompozitsiyalar barcha janrlarda qo‘llanilishi
mumkin. Navbatdagi jixatlardan biri tomoshabinni boshqarish bo‘lib, har bir janrda
kompozitsiya nigohni asar bo‘ylab yo‘naltiradi, asosiy g‘oyaga e’tibor qaratadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib har bir janrda kompozitsiya ishlashga alohida to‘xtalib
o‘tamiz. Shuningdek tasviriy san’atning turli janrlarida kompozitsiya ishlashning ham bir biridan
farqlari mavjuddir.
Portret inson obrazini ifodalovchi janr bo‘lib, unda shaxsning ichki dunyosi, fe’l-atvori va
ijtimoiy mavqei ochib beriladi. Kompozitsiyaning portretdagi o‘ziga xos xususiyatlari esa
kompozitsiya markazi, fonga alohida e’tibor ya’ni shaxs xarakterini ochuvchi muhit yoki ranglar,
pozitsiya va rakurs ya’ni frontal, uch-chorak yoki profil ko‘rinish, yorug‘lik va kontrast
kabilardan iborat bo‘lib, yuz ifodasi va hajmni kuchaytiradi. Mashhur portretlarda masalan,
Leonardo da Vinchining “Mona Liza” kartinasida, o‘zbek rassomlaridan Ro‘zi Choriyev, Rahim
Ahmedov, Sobirjon Raxmetovlarning kompozitsiyalari inson ruhiyatini ochish va tomoshabinga
yaqinlashtirish vositasi sifatida xizmat qiladi.
Leonardo da Vinchi
“Mona Liza”
Rozi Choriyev
R.Toktosh portreti
Chingiz Axmarov Portreti
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1350
Manzara tabiat go‘zalligini tasvirlaydigan janr. Unda rassom tabiiy muhitni, vaqt, fasl va
kayfiyatni ko‘rsatishga intiladi. Kompozitsiya elementlaridan biri oldingi, o‘rta va orqa reja
bo‘lib chuqurlik hissi yaratadi.
Navbatdagi elementi ufqlik chiziq va kompozitsion markaz hisoblanadi va u
tomoshabinning nigohini boshqaradi, yorug‘lik manbai esa kunning vaqti va fazoviy muhitni
belgilaydi, diagonal yoki S-shaklidagi kompozitsiya esa harakat va hayotiylik berish uchun
ishlatiladi. Manzara orqali nafaqat tabiat, balki rassomning ruhiy holati ham aks ettiriladi.
Masalan, o‘zbek rassomlari O‘rol Tansiqboyev, Raxim Ahmedov, Baxtiyor
Maxkamovlar asarlarida bu yondashuvlar yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Natyurmort jonsiz buyumlarni tasvirlash janridir. Bu janrda kompozitsiya elementlarning
joylashuvi va ularning o‘zaro uyg‘unligiga asoslanadi. Muhim kompozitsion xususiyatlari
buyumlarning tuzilishi va o‘zaro nisbati, rang kontrasti va yorug‘lik-soya, faktura va material
tafovuti har xil sirtlar (porloq, xira, shaffof)ni ifodalash va so‘ngisi simvolik ma’no bo‘lib,
buyumlar orqali ramziy mazmun berishda qo‘llaniladi. Natyurmortda rassomning didi, didaktik
yondashuvi va uslubiy aniqligi kompozitsiyada yaqqol aks etadi. Bularga natyurmortchi rassom
Abdumajid Sagatovning asarlarini misol qilishimiz mumkin.
Gullar aro qandil olmalar
Mikelandjeloga bag‘ishlab
Mavzuli kompozitsiya bu tarixiy, ijtimoiy, diniy yoki ma’naviy g‘oya asosida yaratilgan
asarlar bo‘lib, voqea va obrazlar orqali mazmuni yetkaziladi. Bu janrda rassomlar ko‘pincha
tarixiy yoki milliy obrazlar, epik sahnalar, xalq og‘zaki ijodi motivlariga murojaat qilishadi.
Masalan, Chingiz Ahmarovning “Alpomish”, Sa’dulla Abdullayevning “Samarqand osmonida
yulduzlar” va Zayniddin Faxrutdinovning tarixiy mavzusidagi asarlarida buni ko‘rish mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1351
Dekorativ va eksperimental janrlarda ham ishlangan kompozitsiyalar tomoshabin
e’tiborini torta oladi. Zamonaviy san’atda ko‘plab rassomlar dekorativ, abstrakt yoki
eksperimental yo‘nalishlarda ishlashadi. Bu janrlarda kompozitsiya rangsimon ritmlar va
geometrik shakllar asosida quriladi. Obrazlar real bo‘lmasligi mumkin, lekin ichki ifoda kuchli
bo‘ladi shuningdek, kompozitsiya hissiyot, kayfiyat va musiqiylik vositasiga aylantiriladi.
Qovun bozori
Alisher Mirzayev
Buxoro rastachilari
Turli janrlarda kompozitsiya ishlashning o‘ziga xos xususiyatlari badiiy g‘oyani to‘liq
yetkazish, elementlar muvozanati, kompozitsiya markazining mavjudligi va ifodaviy
vositalarning uyg‘unligidan iboratdir. Kompozitsiya rassomning dunyoqarashi, fikrlash doirasi
va his-tuyg‘ularini ifoda etuvchi asosiy badiiy vosita bo‘lib, har bir janrda o‘ziga xos mazmun va
estetik yuklama bilan xizmat qiladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, tasviriy san’atning har bir janrida ishlangan
kompozitsiya o‘ziga xos ifodaviy imkoniyatlarga ega. Masalan, portretda shaxsiyat ochiladi,
manzarada muhit va kayfiyat, natyurmortda tafsilotlar va ramziy ma’no, mavzuli kompozitsiyada
esa voqea va dramatizm yoritiladi. Har bir janrda kompozitsiyani puxta ishlash orqali rassom o‘z
g‘oyasini aniq, kuchli va ta’sirchan ifoda eta olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Ibrohimov A. “Kompozitsiya va uning turlari”, 2019
2.
Qodirova M. “Tasviriy san’at asoslari”, Toshkent, 2020
3.
Ibrohimov A. “San’at va kompozitsiya”, 2018
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1352
4.
Zarifova, D. (2023). TEACHING TECHNOLOGY OF THE TOPIC OF PORTRAIT OF
THE HUMAN HEAD IN PAINTING. Modern Science and Research, 2(10), 391-393.
5.
Zarifova, D. (2025). IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNING BADIIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA ART-TERAPIYANING O ‘RNI VA
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 271-274.
6.
Kenjayev, S. O.
(2025). O‘ZBEK TASVIRIY SAN’ATIDA MAVZULI
KOMPOZITSIYALARNING
YORITILISHI.
SCHOLAR
,
3
(4),
24-29. https://scholar-
journal.org/index.php/s/article/view/246
7.
Bozorov, F. (2025). AKADEMIK MANERA VA ZAMONAVIY INDIVIDUAL
YONDASHUV:
RANGTASVIR
VA
QALAMTASVIRDA
USLUBLAR
EVOLYUTSIYASI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 159–165. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/71860
